یک گزارش جدید هشدار میدهد دههها فعالیت انسانی به ذخایر آب سیاره زمین آسیب غیرقابل جبرانی وارد کرده است.
فعالیت انسانی جهان را وارد عصر «ورشکستگی جهانی آب» کرده است و کارشناسان خواستار یک دگرگونی فوری و مبتنی بر علم شدهاند.
آگهی
آگهی
گزارش تازهای از دانشگاه سازمان ملل (UNU) هشدار میدهد که دههها جنگلزدایی، آلودگی، تخریب خاک، تخصیص بیش از حد آب و برداشت مزمن از منابع آب زیرزمینی، که با گرمشدن جهانی تشدید شده، به ذخایر آب سیاره و توان آن برای بازسازی خود «آسیب جبرانناپذیر» وارد کرده است.
در این گزارش آمده است که اصطلاحاتی مانند «تنش آبی» و «بحران آب» دیگر واقعیت تلخ امروز را بهدرستی بازتاب نمیدهند؛ واقعیتی که در سراسر جهان به «脆پذیری، آوارگی و درگیری» دامن میزند.
ورشکستگی آبی یعنی چه؟
گزارش UNU (منبع به زبان انگلیسی) ورشکستگی آبی را «برداشت مداوم بیش از حد از آبهای سطحی و زیرزمینی در مقایسه با ورودیهای تجدیدپذیر و سطوح ایمن برداشت» تعریف میکند. این اصطلاح همچنین مستلزم «از دست رفتن سرمایه طبیعی مرتبط با آب، بهشکلی برگشتناپذیر یا با هزینهای بهقدری سنگین است که جبران آن عملا ناممکن میشود» است.
این وضعیت با «تنش آبی» متفاوت است که به شرایط پرفشار اما هنوز برگشتپذیر اشاره دارد، و نیز با «بحران آب» که برای توصیف شوکهای حاد و گذرا بهکار میرود و میتوان بر آنها غلبه کرد.
کاوه مدنی، نویسنده اصلی گزارش و مدیر اندیشکده آب سازمان ملل، میگوید با وجود آنکه همه حوضهها و کشورها دچار ورشکستگی آبی نشدهاند، اکنون تعداد کافی از نظامهای حیاتی از این مرز عبور کردهاند.
او اضافه میکند: «این نظامها از طریق تجارت، مهاجرت، بازخوردهای اقلیمی و وابستگیهای ژئوپلیتیکی بههم پیوستهاند؛ بنابراین چشمانداز جهانی خطر اساسا دگرگون شده است.»
ورشکستگی آبی چه شکلی دارد؟
ورشکستگی آبی به این مربوط نیست که جایی ظاهرا چقدر خشک یا مرطوب است؛ موضوع بر سر توازن، حسابداری و پایداری است. حتی مناطقی که هر سال با سیل روبهرو میشوند نیز اگر «درآمد» سالانه آب تجدیدپذیر خود را بیش از حد خرج کنند، میتوانند دچار ورشکستگی آبی شوند.
به همین دلیل در گزارش تاکید شده که ورشکستگی آبی باید از منظر جهانی دیده شود، زیرا پیامدهای آن مرز نمیشناسد.
مدنی میگوید: «کشاورزی سهم عمده را در مصرف آب شیرین دارد و نظامهای غذایی از طریق تجارت و قیمت بهشدت بههم متصلاند.»
او توضیح میدهد: «وقتی کمبود آب کشاورزی را در یک منطقه تضعیف میکند، آثار آن بر بازارهای جهانی، ثبات سیاسی و امنیت غذایی در دیگر نقاط جهان منعکس میشود. به همین دلیل، ورشکستگی آبی مجموعهای از بحرانهای محلی جدا از هم نیست، بلکه یک خطر مشترک جهانی است.»
آب جهان در قاب اعداد
در این گزارش با استفاده از دادههای جهانی و شواهد علمی تازه، تصویری «تکاندهنده» از روندهای مربوط به آب ترسیم شده و «اکثریت قاطع» این روندها به فعالیتهای انسانی نسبت داده شده است.
از جمله، 50 درصد دریاچههای بزرگ جهان از اوایل دهه 1990 با کاهش حجم آب روبهرو بودهاند؛ منابعی که 25 درصد جمعیت جهان بهطور مستقیم به آنها وابستهاند. دهها رودخانه بزرگ نیز اکنون در بخشی از سال دیگر به دریا نمیرسند.
همچنین طی پنج دهه گذشته 410 میلیون هکتار از تالابهای طبیعی، در مساحتی تقریبا برابر با اتحادیه اروپا، از میان رفتهاند. از دهه 1970 تاکنون، میزان از دست رفتن یخچالهای طبیعی در جهان 30 درصد افزایش یافته است.
شورشدن خاک حدود 100 میلیون هکتار از زمینهای کشاورزی را تخریب کرده و 70 درصد آبخوانهای اصلی جهان (ذخایری که آب زیرزمینی را در خود نگه میدارند و منتقل میکنند) نشانههای کاهش بلندمدت را نشان میدهند.
بازتنظیم دستورکار جهانی آب
در این گزارش آمده است که دستورکار کنونی جهانی آب که عمدتا بر آب آشامیدنی، بهداشت و بهبود بهرهوری تمرکز دارد، دیگر پاسخگوی شرایط فعلی نیست.
گزارش خواستار دستورکار تازهای است که وضعیت ورشکستگی آبی را رسما به رسمیت بشناسد، آب را «هم محدودیت و هم فرصتی» برای تحقق تعهدات اقلیمی بداند و پایش ورشکستگی آبی را در یک چارچوب جهانی نهادینه کند.
بر این اساس، از دولتها خواسته شده با آلودگی و تخریب تالابها قاطعانه برخورد کنند، از گذار جوامعی که معاششان ناچار است تغییر کند حمایت کنند و بخشهای آببر از جمله کشاورزی را متحول سازند.
گزارش میافزاید در غیر این صورت بار اصلی بهطور نامتناسب بر دوش خردهکشاورزان، جوامع بومی، ساکنان کمدرآمد شهرها، زنان و جوانان خواهد افتاد.
تیشیلیدزی ماروالا، معاون دبیرکل سازمان ملل، میگوید: «ورشکستگی آبی در حال تبدیل شدن به یکی از محرکهای اصلی脆پذیری، آوارگی و درگیری است.»
او تاکید میکند: «مدیریت عادلانه آن – بهگونهای که از جوامع آسیبپذیر حفاظت شود و خسارتهای اجتنابناپذیر بهطور منصفانه تقسیم شود – نقشی اساسی در حفظ صلح، ثبات و انسجام اجتماعی دارد.»