یک گزارش تازه هشدار میدهد که دههها فعالیت انسانی به ذخایر آب سیاره زمین آسیب «غیرقابلبازگشت» وارد کرده است.
فعالیت انسانی جهان را وارد عصر «ورشکستگی جهانی آب» کرده است و کارشناسان خواستار دگرگونی فوری مبتنی بر علم هستند.
گزارش تازه دانشگاه سازمان ملل (UNU) هشدار میدهد دههها جنگلزدایی، آلودگی، افت کیفیت خاک، تخصیص بیش از حد آب و کاهش مزمن آبهای زیرزمینی که با گرمایش جهانی تشدید شده است، به ذخایر آب سیاره و توان آن برای بازیابی «آسیبهای برگشتناپذیر» وارد کرده است.
این گزارش میگوید اصطلاحاتی مانند «تنش آبی» و «بحران آب» دیگر واقعیت صریح امروز را بهدرستی بازتاب نمیدهند؛ واقعیتی که در سراسر جهان «شکنندگی، جابهجایی و درگیری» را رقم میزند.
ورشکستگی آب یعنی چه؟
گزارش گزارش UNU ورشکستگی آب را «برداشت مداوم بیش از اندازه از آبهای سطحی و زیرزمینی نسبت به ورودیهای تجدیدپذیر و سطوح ایمن کاهش» تعریف میکند. این اصطلاح همچنین مستلزم «از دست رفتن برگشتناپذیر یا بهشدت پرهزینه سرمایه طبیعی مرتبط با آب» است.
این با «تنش آبی» که بیانگر وضعیتهای پرفشار اما قابل برگشت است یا با «بحران آب» که برای توصیف شوکهای شدیدی بهکار میرود که میتوان بر آنها غلبه کرد تفاوت دارد.
هرچند همه حوضهها و کشورها دچار ورشکستگی آبی نیستند، کاوه مدنی، نویسنده اصلی و مدیر اندیشکده آب سازمان ملل، میگوید تعداد کافی از نظامهای کلیدی اکنون از این آستانهها عبور کردهاند.
مدنی میافزاید: «این نظامها از طریق تجارت، مهاجرت، بازخوردهای اقلیمی و وابستگیهای ژئوپولیتیک به هم پیوستهاند، بنابراین چشمانداز ریسک جهانی اکنون بهطور بنیادی دگرگون شده است.»
ورشکستگی آب چه شکلی دارد؟
ورشکستگی آب به ظاهر مرطوب یا خشک بودن یک منطقه مربوط نیست بلکه به توازن، حسابداری و پایداری مربوط است. حتی مناطقی که هر سال سیل را تجربه میکنند اگر «درآمد» سالانه آب تجدیدپذیر خود را بیش از حد خرج کنند میتوانند دچار ورشکستگی آبی باشند.
به همین دلیل گزارش تاکید میکند ورشکستگی آب باید با لنزی جهانی دیده شود چون پیامدهای آن از مرزها عبور میکند.
مدنی میگوید: «کشاورزی بخش اعظم مصرف آب شیرین را به خود اختصاص میدهد و نظامهای غذایی از طریق تجارت و قیمت بهشدت بههمپیوستهاند.»
او ادامه میدهد: «وقتی کمآبی کشاورزی را در یک منطقه تضعیف میکند، اثرات آن به بازارهای جهانی، ثبات سیاسی و امنیت غذایی مناطق دیگر سرایت میکند. این یعنی ورشکستگی آب مجموعهای از بحرانهای محلی منفرد نیست بلکه ریسکی مشترک در سطح جهانی است.»
آب جهان در ارقام
با استفاده از مجموعهدادههای جهانی و شواهد علمی تازه، گزارش تصویری «تکاندهنده» از روندهای آب ارائه میدهد و «بخش قاطع» آنها را به فعالیتهای انسانی نسبت میدهد.
این شامل ۵۰ درصد دریاچههای بزرگ جهان میشود که از اوایل دهه ۱۹۹۰ آب از دست دادهاند، در حالی که ۲۵ درصد بشریت مستقیما به این منبع آب وابستهاند، و دهها رودخانه بزرگ که اکنون در بخشهایی از سال به دریا نمیرسند.
۴۱۰ میلیون هکتار از تالابهای طبیعی، مساحتی تقریبا برابر با اتحادیه اروپا، نیز در پنج دهه گذشته نابود شدهاند. کاهش یخچالهای طبیعی در سطح جهان از دهه ۱۹۷۰ تاکنون ۳۰ درصد افزایش یافته است.
شورشدگی حدود ۱۰۰ میلیون هکتار اراضی کشاورزی را آسیب زده است و ۷۰ درصد آبخوانهای عمده (که آب زیرزمینی را نگهداری و منتقل میکنند) روند افت بلندمدت نشان میدهند.
بازتنظیم دستورکار جهانی آب
گزارش میگوید دستورکار کنونی جهانی آب که عمدتا بر آب آشامیدنی، بهداشت و بهبود بهرهوری تمرکز دارد دیگر متناسب با نیازها نیست.
این گزارش خواستار دستورکاری تازه است که وضعیت ورشکستگی آب را بهطور رسمی به رسمیت بشناسد، آب را «هم محدودیت و هم فرصت» برای تحقق تعهدات اقلیمی بداند و پایش ورشکستگی آب را در یک چارچوب جهانی نهادینه کند.
بنابراین از دولتها خواسته میشود با آلودگی و تخریب تالابها برخورد کنند، گذار جوامعی را که باید معیشتشان تغییر کند حمایت کنند و بخشهای آببر از جمله کشاورزی را دگرگون سازند.
گزارش میافزاید در غیر این صورت بار پیامدها بهطور نامتوازن بر دوش کشاورزان خرد، جوامع بومی، ساکنان کمدرآمد شهری، زنان و جوانان خواهد افتاد.
معاون دبیرکل سازمان ملل چیلیدزی ماروالا میگوید: «ورشکستگی آب به محرکی برای شکنندگی، جابهجایی و درگیری تبدیل میشود.»
او میافزاید: «مدیریت عادلانه آن، یعنی تضمین حفاظت از جوامع آسیبپذیر و تقسیم منصفانه خسارتهای اجتنابناپذیر، برای حفظ صلح، ثبات و انسجام اجتماعی محوری نیست.»