آیا میلیاردها دلار دارایی منجمد شده ایران می تواند به آمریکا کمک کند تا توافق برسد؟

در حالی که جزئیات خاص توافق آتش بس ایران و آمریکا - یا حتی یک توافق بلند مدت - بسیار به نظر می رسد، یک تقاضای کلیدی از تهران احتمالا بازگرداندن داراییهای ایران مسدود شده در خارج از کشور خواهد بود.

آگهی

آگهی

هم گزارش های فعلی در مورد مذاکرات در حال انجام و هم سابقه مشروط کردن تایید آنها با انتشار بودجه مخفی در خارج از کشور نشان می دهد که این تقاضا علاوه بر درخواست گسترده تر از ایالات متحده برای لغو تمام تحریم های اولیه و ثانویه اعمال شده علیه ایران خواهد بود.

ارزش دقیق دارایی های مسدود شده ایران مشخص نیست، اما چندین برآورد نشان می دهد که مجموع آنها بیش از 100 میلیارد دلار (86.5 میلیارد یورو) است.

در گذشته، رژیم تهران حسابهای ارزی را با بانکهای بزرگ جهانی برای حفظ ذخایر برای حمایت از ارزش ارز رسمی ایران یعنی ریال راه اندازی کرد.

بسته های تحریمهای پیاپی دسترسی رژیم به این وجوه را مسدود کرده و اغلب ریال را به سقوط میاندازد و شرکتهای ایرانی که کالاها و خدمات را از تامین کنندگان خارجی خریداری می کنند، از تسویه حساب با یورو، ین یا سایر ارزها جلوگیری کرد.

دسترسی به ارزهای خارجی آنقدر مهم است که در جلسه کنگره در ماه فوریه، اسکات بسنت وزیر خزانه داری تا آنجا پیش رفت که اعتراف کرد که آمریکا عمدا باعث کمبود دلار در ایران به عنوان کاتالیزور اعتراضات شده است.

بسنت اظهار داشت: «ما کمبود دلار در کشور ایجاد کردیم... با اوج بزرگی در ماه دسامبر، زمانی که یکی از بزرگترین بانک های ایران سقوط کرد، بانک مرکزی مجبور شد پول چاپ کند، ارز ایران به سقوط آزاد رفت، تورم منفجر شد و از این رو ما مردم ایران را در خیابان دیدیم.»

پیش از وقوع جنگ، ایران در شرایط اضطراری اقتصادی کامل قرار داشت. مرکز آمار ایران تورم سالانه را در ماه فوریه ۶۸٫۱ درصد اعلام کرد که بالاترین میزان از زمان جنگ جهانی دوم است، در حالی که بانک مرکزی ایران نرخ اندکی پایین‌تری را به معنای ۶۲۲ درصد گزارش کرد.

این نشان می دهد که چرا دارایی های مسدود شده یک تقاضای کلیدی در مذاکرات در حال انجام است.

ایالات متحده مدتهاست که از تحریم ها برای جلوگیری از دسترسی ایران به ذخایر ارزی خود استفاده کرده است، اما چندین مورد نیز وجود دارد که به این کشور دسترسی جزئی به دارایی های مسدود شده داده شده است.

به عنوان مثال، پس از رسیدن به توافق هسته ای موقت در سال 2014 با ایالات متحده، بریتانیا، چین، فرانسه، آلمان و روسیه، ایران اجازه داده شد 4.2 میلیارد دلار (3.6 میلیارد یورو) درآمد نفتی در خارج از کشور را بازگرداند.

در سال 2015، همین کشورها طرح جامع اقدام مشترک (برجام) را نهایی کردند که در آن ایران موافقت کرد تا برنامه هسته ای خود را به طور قابل توجهی کاهش دهد، به ناظران خارجی اجازه بازرسی از سایت های هسته ای خود را بدهد و در عوض، دسترسی به بیش از 100 میلیارد دلار (86.5 میلیارد یورو) دارایی های منجمد شده را دوباره به دست آورد.

با این حال، دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده در اولین دوره خود در سال 2018، از برجام کناره گیری کرد و تحریمهای گسترده ای آمریکا را مجددا اعمال کرد و به طور موثر دارایی های ایران در خارج از کشور را مجدداً مسدود کرد.

ترامپ اکنون باید در نظر بگیرد که موضع خود را در مورد این موضوع تغییر دهد، زیرا مقامات آمریکایی روز جمعه به مذاکرات بیشتر با ایران در اسلامآباد می روند.

کدام کشورها داراییهای ایران را در اختیار دارند؟

گزارش های طی سالها حاکی از آن است که ذخایر قابل توجهی ایران در کره جنوبی و ژاپن نگهداری می شود که از لحاظ تاریخی مشتریان عمده صادرات نفت ایران هستند.

به گزارش شبکه اجرای جرایم مالی ایالات متحده، خریداران نفت در کشورهایی مانند سنگاپور و امارات متحده عربی انتقال هایی را «به طور بالقوه مرتبط با نفت ایران تحریم شده به نهادهای بالقوه تحت کنترل ایران، به ویژه سایر شرکت های نفتی مستقر در امارات متحده عربی و احتمالاً شرکت های پوسته مستقر در هنگ کنگ» ارسال کرده اند.

بنا بر گزارش ها، بانک مرکزی ایران همچنین در چندین کشور دیگر از جمله چین، آلمان، هند و ترکیه حساب دارد.

در جنگ ادامه، پس از حملاتی ایران به کشورهای حوزه خلیج فارس، ترامپ اظهار داشت که شگفت زده شده است که ایران به کشورهایی که ثروت خود را در خارج از کشور مدیریت می کنند ضربه بزند و اظهار داشت: «این عجیب است، می دانید؟ امارات متحده عربی مانند بانکدار برای ایران است. آنها به نوعی بانکدار هستند.»

بسته به هر یک از کشورهای مربوطه که آنها را در اختیار دارند، هنوز مشخص نیست که آیا دارایی ها تا حدی، به طور کامل یا حتی مسدود شده اند، زیرا آنها سطوح مختلفی از هماهنگی با ایالات متحده در مورد تحریم های ایران دارند.

از زمان اعمال مجدد تحریمهای ثانویه آمریکا در سال ۲۰۱۸، دیپلماسی ایران تا حد زیادی بر مذاکرات دوجانبه با این کشورها متمرکز شده است تا بدنبال انتشار بودجه شود.

جدیدترین انتقال بزرگ در سپتامبر 2023 انجام شد، زمانی که حدود 6 میلیارد دلار (5.1 میلیارد یورو) درآمد نفتی ایران که از سال 2019 در بانک های کره جنوبی مسدود شده بود، به حساب های محدود شده در قطر تحت معافیت تحریم های ایالات متحده مرتبط با مبادله زندانیان منتقل شد.

ایران تنها می توانست به این وجوه ها برای خریدهای بشردوستانه مانند غذا و دارو و با نظارت دقیق ایالات متحده دسترسی داشته باشد.

آنها متعاقباً در پی حملاتی به رهبری حماس در 7 اکتبر 2023 به دلیل بودجه ایران برای این سازمان تروریستی، دوباره مسدود شدند.

یک مشکل پس از انقلاب

در پی سرنگونی دولت همسو با غرب شاه محمدرضا پهلوی در سال ۱۹۷۹ و دستگیری شهروندان آمریکایی در جریان بحران گروگانگیری ایران، جیمی کارتر رئیس‌جمهور آمریکا دارایی‌های سابقاً آزادانه معامله شده ایران را مسدود کرد.

در طول بحران بیش از ۴۰۰ روزه، ۶۶ آمریکایی از جمله دیپلماتها و پرسنل غیرنظامی در سفارت آمریکا گروگان گرفته شدند — حادثه ای که تصور می شد نهایتاً احتمال ناچیز روابط نزدیک بین رژیم جدید در تهران و واشنگتن را از بین برد.

به گفته اداره کنترل دارایی های خارجی خزانه داری ایالات متحده، کارتر طبق دستور اجرایی 12170 که در نوامبر 1979 امضا شد، تقریباً 12 میلیارد دلار (10.3 میلیارد یورو) سپرده های دولتی ایران، طلا و سایر اموال نگهداری شده در بانک های ایالات متحده و شعب آنها در خارج از کشور را مسدود کرد.

این دارایی ها تا حدی در ژانویه ۱۹۸۱ تحت توافقنامه الجزیره که به بحران گروگانگیری پایان داد، منجمد شد.

ایران حدود 3.7 میلیارد دلار (3.1 میلیارد یورو) وام به بانکهای آمریکایی پرداخت کرد و 1.4 میلیارد دلار دیگر (1.19 میلیارد یورو) در لاهه برای حل و فصل ادعاهای بازرگانی باقیمانده در لاهه قرار گرفت و تقریباً 2.9 میلیارد دلار (2.48 میلیارد یورو) به طور مستقیم به تهران بازگشت.

دادگاه ادعاهای ایران و آمریکا که بر اساس این توافقنامه ها تأسیس شده است تا به امروز در لاهه فعالیت خود را ادامه می دهد.

داراییهای ایران همچنان دور از دسترس هستند

چندین دهه تحریم های بعدی در واکنش به برنامه هسته ای ایران، توسعه موشک های بالستیک و تعیین آن به عنوان حامی دولتی تروریسم، کل دارایی های منجمد شده را بسیار فراتر از انجماد اولیه گسترش داد.

در گذشته، هر گونه بحث در مورد انتشار بودجه معمولاً با انتقاد غرب در مورد استفاده از بودجه برای گسترش هسته ای و خرید سلاح دنبال می شد.

در حالی که تیم های مذاکره کننده روز جمعه به اسلامآباد می روند، دارایی های ایران نقطه کلیدی بحث خواهد بود.

آیا ایالات متحده مایل به آزاد کردن بودجه خواهد بود، دقیقاً چقدر، از کدام کشورها و تحت چه شرایطی، هنوز مشخص نیست.