دیجی بینالمللی EP «آزادی» را با «ناوا» - خوانندهای مجازی که با هوش مصنوعی توسعه یافته - منتشر کرد تا نماینده زنهای ایرانی باشد که اجازه اجرای عمومی ندارند، اما این انتخاب به مذاق همه خوش نیامد.
اگر ملکه بیرقیب دنیای تکنوی جهان به «سوی تاریک» میپیوست چه میشد؟ بسیاری دقیقا همین را فکر کردند، زمانی که روز پنجشنبه ۵ نوامبر (و در واقع حتی پیش از آن) ایپی جدید شارلوت د ویت (منبع به زبان ایتالیایی)، دیجی و تهیهکننده موسیقی بلژیکی ۳۴ ساله با شش و نیم میلیون دنبالکننده در اینستاگرام، منتشر شد. Azadi (به فارسی «آزادی»، واژهای که در جریان اعتراضهای ایران در سال ۲۰۲۲ میلادی بهخوبی با آن آشنا شدیم)، که زیر برچسب شرکت ضبط او یعنی کِیاِنتیاِکستی (منبع به زبان ایتالیایی) منتشر شده، شامل سه ترک است (Azadi، Omid به معنای «امید» و Tales of the Desert) با همان صداهای اسیدتکنویی که همیشه او را متمایز کرده است، همراه با تمپو ۱۴۰ بیپیام، اما این بار با یک وکالیست «خاص».
د ویت که در فهرست دیجی مگ تاپ ۱۰۰ دیجی ۲۰۲۶ (منبع به زبان ایتالیایی) برای هفتمین سال پیاپی بهعنوان دیجی شماره یک تکنو در جهان انتخاب شده است، در این پروژه برای نخستین بار از یک خواننده دارای هوش مصنوعی استفاده کرده است. این خواننده مجازی ناوا، که توسط هنرمند بریتانیایی-ایرانی فربد مهر توسعه داده شده است (منبع به زبان ایتالیایی) است.
این هنرمند از طریق یک اطلاعیه رسمی اعلام کرده است که «ناوا نماینده زنان ایرانی است که از اجرای عمومی منع شدهاند» و این ایپی بهعنوان «یک عمل کوچک مقاومت» طراحی شده است، بهطوری که تمام عواید آن به سازمان غیردولتی فمینا (منبع به زبان ایتالیایی)، که از فعالان حقوق زنان و جنبشهای فمینیستی در منطقه اسوانا و آسیا حمایت میکند، اختصاص مییابد.
بنابراین این ایپی اثری نیست که بهطور کامل توسط هوش مصنوعی تولید شده باشد، بلکه یک همکاری موسیقایی است که در آن تنها صدای اصلی از آنِ یک خواننده مجازی است.
ناوا کیست؟
ناوا پروژهای است که در سال ۲۰۲۵ میلادی توسط فربد مهر، هنرمند دیجیتال بریتانیایی با ریشه ایرانی، خلق شده است. این خواننده مجازی با استفاده از هوش مصنوعی توسعه یافته و هویت بصری او از هنر و سنت فرهنگی ایرانی الهام گرفته است.
مهر گفته است هدفش این است که بهصورت نمادین نماینده زنان ایرانی باشد که نمیتوانند مانند خوانندگان تکخوان، آزادانه در برابر جمعیت مختلط اجرا کنند. کافی است به پرونده پرستو احمدی، هنرمندی که در ماه ژوئن توسط دادگاهی در قم به ۷۴ ضربه شلاق، ۲ سال ممنوعیت خروج از کشور و ۲ سال ممنوعیت فعالیت هنری محکوم شد، فکر کنیم. جرم او چه بود؟ انتشار یک کنسرت بهصورت استریم در یوتیوب در دسامبر ۲۰۲۴ میلادی، کنسرتی که در آن بیحجاب و با لباسی بدون آستین روی صحنه رفته بود.
واکنش هواداران و کارشناسان
بیتردید نیت خوبی پشت این پروژه است، اما برخلاف آنچه شاید د ویت انتظار داشت، با استقبال یکپارچه روبهرو نشد. از سوی جامعه هوادارانش انتقادهای متعددی مطرح شده است. انتخاب استفاده از یک صدای مصنوعی برای نمایندگی زنانی که از امکان بیان خود از طریق موسیقی محروم شدهاند، در میان دوستداران موسیقی الکترونیک پرسشها و اعتراضهای زیادی برانگیخته است.
بسیاری میپرسند چرا از صدای یک انسان واقعی استفاده نشده است. برای نمونه، یک هوادار در ردیت نوشته است (منبع به زبان ایتالیایی): «دیگر اصلا از موسیقی او خوشم نمیآید. راههای دیگری هم برای شنیده شدن صدای زنان ایرانی وجود دارد، بدون آنکه به «یک هنرمند» ساختهشده با هوش مصنوعی متوسل شویم.» از نظر هوادار دیگری، این ابتکار قابل تحسین است (منبع به زبان ایتالیایی)، اما میشد مسیر دیگری را انتخاب کرد: «ظاهرا قرار است هوش مصنوعی نماینده زنان ایرانی باشد که زیر فشار زندگی میکنند؛ اما مگر ممکن بود هیچ هنرمند ایرانی واقعی وجود نداشته باشد که این قطعه را بخواند؟».
برخی کاربران همچنین نگراناند که عادی شدن استفاده از صداهای تولیدشده توسط هوش مصنوعی، فرصتهای شغلی خوانندگان، همسرایان و نوازندگان را کاهش دهد و اجراهای هنری انسانی را با ابزارهای مصنوعی جایگزین کند.
انتقادها از درون صحنه تکنوی ایران هم مطرح شده است. علیپینک، دیجی و تهیهکننده، از پیشگامان صحنه زیرزمینی کشور و بنیانگذار لیبل تکنو تهران رکوردز (منبع به زبان ایتالیایی)، به تصمیم استفاده از یک خواننده مصنوعی برای نمایندگی زنان ایرانی اعتراض کرده است.
او در توضیحی که در اینستاگرام منتشر شد و بعدا توسط پلتفرم Tehran Herald بازنشر شد، ایده ضرورت استفاده از یک صدای مصنوعی برای نمایندگی این زنان را «عمیقا قابل بحث» توصیف کرده و تاکید کرده است که همین حالا هم هنرمندان زن ایرانی واقعی، با استعداد و داستانهای فراوان برای گفتن وجود دارند.
علیپینک ارزش خود این اقدام را نیز زیر سوال برده و افزوده است: «میان آگاه کردن افکار عمومی از دشواریهای زندگی زنان ایرانی و استفاده از مبارزات آنها بهعنوان ایده مفهومی برای ترویج موسیقی تولیدشده با هوش مصنوعی، تفاوتی اساسی وجود دارد.»
با این حال، کسانی هم هستند که از این پروژه دفاع میکنند و یادآور میشوند اگر د ویت از یک هنرمند ایرانی واقعی استفاده میکرد، او را با خواندن چنین ترانههایی در معرض خطر قرار میداد. یکی از کاربران اینستاگرام در بخش نظرات زیر پستی که د ویت پیش از انتشار رسمی، در آن پیشنمایشی از ایپی ارائه کرده بود (منبع به زبان ایتالیایی) نوشت: «واو، بهعنوان یک زن و هنرمند ایرانی، این کار عمیقا روی من اثر میگذارد. مردم نمیدانند زنان ایرانی برای انجام کاری که هنرمندان دیگر کشورها هر روز آزادانه انجام میدهند، تا چه اندازه و چقدر سخت باید بجنگند.» کاربر دیگر اینستاگرام نیز نوشته است: «منتظر انتشارش بودم؛ ممنون شارلوت، که صدای زنان ایرانی را که از سوی حکومتشان سرکوب میشوند و از حق بیان خلاقانه محروماند، برجسته کردهای.»
بنابراین این بحث بسیار پیچیدهتر از یک دوگانه ساده میان حامیان و مخالفان هوش مصنوعی است؛ برای برخی، ناوا یک فرصت از دسترفته برای مشارکت مستقیم هنرمندان واقعی بهشمار میرود، در حالی که از نظر دیگران ابزاری برای بیان و همبستگی در شرایطی است که گزینه دیگری وجود ندارد.
مرز باریک میان فناوری و خلاقیت
این ماجرا در دل بحثی هرچه گستردهتر درباره نقش هوش مصنوعی در صنعت موسیقی قرار میگیرد. در سالهای اخیر، ابزارهای مولد به حدی پیشرفت کردهاند که میتوانند صدا، ملودی و حتی قطعات کامل موسیقی خلق کنند و رابطه میان خلاقیت انسانی، فناوری و مالکیت فکری را زیر سوال ببرند.
تا کنون صنعت موسیقی عمدتا از طریق خودتنظیمی عمل کرده است؛ برای نمونه، اسپاتیفای (Spotify) استفاده از هر گونه کلونسازی صوتیِ بدون مجوز را مشروط به اعلام صریح کرده و آن را ممنوع میکند (منبع به زبان ایتالیایی)، در حالی که بندکمپ (Bandcamp)، پلتفرم فروش مستقیم برای تولیدکنندگان موسیقی، بهطور قاطع موسیقیای را که «بهطور کامل یا در بخش عمده» توسط هوش مصنوعی تولید شده باشد، ممنوع میداند (منبع به زبان ایتالیایی). افزون بر این، از سال ۲۰۲۶ میلادی بیتپورت (Beatport) قطعاتی را که کاملا مبتنی بر هوش مصنوعی تشخیص داده شوند، برای بارگذاری نمیپذیرد (منبع به زبان ایتالیایی).
انتخاب شارلوت د ویت برای استفاده از یک صدای مبتنی بر هوش مصنوعی، پرسشی را دوباره به میان میکشد که احتمالا هرچه بیشتر در مرکز توجه صنعت موسیقی قرار خواهد گرفت: اینکه آیا و تا چه حد باید برای هوش مصنوعی در آفرینش هنری جا باز کرد. و مهمتر از آن، اینکه آزمایشگری فناورانه کجا پایان مییابد و جایگزینی نیروی کار انسانی از کجا آغاز میشود؟
شارلوت د ویت با Azadi این بحث را به عرصهای بهویژه حساس، یعنی آزادی بیان و حقوق زنان کشانده است. فراتر از نیتها و پیام همبستگیآمیز این پروژه، یک پرسش همچنان باقی میماند: هنگامی که از هوش مصنوعی برای «صدا دادن» به کسانی استفاده میکنیم که نمیتوانند آزادانه سخن بگویند، آیا واقعا در حال بازگرداندن صدا به آنها هستیم یا فقط به جای آنها حرف میزنیم؟