این روزها دو کلمه برای برهم زدن آرامش اروپایی‌ها کافی است: معماری امنیتی. تمرکز بر آن حساسیت اروپایی‌ها را برانگیخته است؛ آنها ظن این را دارند که روسیه از آن به‌عنوان حربه‌ای برای منحرف کردن توجه از اوکراین و کسب نقش پررنگ‌تر در تصمیم‌گیری‌های قاره استفاده می‌کند.
این موضوع پس از آن که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، از یک «توافق بسیار بزرگ و زیبا» سخن گفت که «ممکن است همه اروپا را دربر بگیرد»، به قلب مذاکراتی منتقل شده است که با هدف پایان دادن به جنگ روسیه علیه اوکراین انجام می‌شود.
آگهی
آگهی
این اظهارنظر با یک پست مفصل در شبکه‌های اجتماعی از سوی فرستاده ویژه او، جرد کوشنر، دنبال شد که در آن چند اصل برای ایجاد «محیط امنیتی باثبات‌تر و قابل پیش‌بینی‌تر» در قاره اروپا ترسیم شده بود.
پیام کوشنر به طور قابل توجهی از این واقعیت چشم‌پوشی کرد که مسکو تهاجمی تمام‌عیار علیه یک کشور مستقل و به رسمیت شناخته‌شده بین‌المللی آغاز کرده است و در عوض «دهه‌ها بی‌اعتمادی» و «نگرانی‌های امنیتیِ رقابتی» میان اروپا و روسیه را دو عامل مشکلزا خواند.
او نوشت: «بیش از ۳۰ سال است که اروپا و روسیه برای ایجاد یک چارچوب امنیتی پایدار تلاش کرده‌اند.»
این ادبیات اروپایی‌ها را نگران کرد که می‌گویند این اروپا نبود، بلکه روسیه بود که برای پایبندی به معماری امنیتی ساخته‌شده در قرن گذشته «دچار مشکل» شد.
کایا کالاس، نماینده عالی، روز دوشنبه در جریان نشست گروه جی۷ در پاریس گفت: «ما معماری امنیتی اروپایی را از پیش در اختیار داریم.»
او افزود: «تنها کشوری که این معماری امنیتی را نقض می‌کند روسیه است. به همین دلیل باید مطمئن شویم که در آن گفت‌وگوها امتیازهای روشنی از سوی روسیه داده می‌شود، وگرنه فقط شاهد ادامه این حملات خواهیم بود.»
جنگ روسیه علیه اوکراین از جمله نقض توافق‌های هلسینکی ۱۹۷۵ و منشور پاریس ۱۹۹۰ به شمار می‌رود که مبنای سازمان امنیت و همکاری اروپا هستند؛ یادداشت تفاهم بوداپست ۱۹۹۴ که روسیه را از استفاده از زور علیه اوکراین، مگر در حالت دفاع از خود، منع می‌کند؛ و سند تاسیس مشترک ناتو و روسیه در سال ۱۹۹۷ که تمامیت ارضی «همه دولت‌ها» را تضمین می‌کند.
همچنین روسیه به ارتکاب جنایات جنگی، از جمله جنایت تجاوز، در بی‌اعتنایی آشکار به حقوق بین‌الملل متهم شده است.
یوهان واده‌فول، وزیر خارجه آلمان، با تکرار سخنان کالاس گفت: «اروپا به معماری امنیتی جدیدی، آن‌گونه که روسیه می‌خواهد ما باور کنیم، نیاز ندارد؛ بلکه تنها به بازگرداندن معماری امنیتی موجود نیاز دارد.»
اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، که در رومانی سخن می‌گفت، هشدار داد: «هرگونه گفت‌وگوی معنادار درباره معماری امنیتی اروپا تنها زمانی می‌تواند انجام شود که در اوکراین آتش‌بس برقرار شده باشد.»
او تاکید کرد که این امر فقط در صورتی باید رخ دهد که اروپا بر سر میز حضور داشته باشد.
رادوسواف سیکورسکی، وزیر خارجه لهستان، گفت: «توافقی درباره آینده اوکراین و اروپا که بالای سر ما بسته شود نه تنها غیرعقلانی است، بلکه در عمل غیرممکن است.»
انجام خواسته‌های پوتین
این واکنش جمعی در حالی رخ می‌دهد که اروپایی‌ها پس از رویدادهای نگران‌کننده ماه اکتبر، که طی آن ترامپ با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، بر سر تامین سوخت دیزل به توافق رسید، برخی تحریم‌های دیرینه علیه مسکو را کاهش داد و به تندی به ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهوری اوکراین، حمله کرد، می‌کوشند دیپلماسی را احیا کنند.
این سلسله تحولات سریع اروپا را شوکه کرد و ترس‌ها از آن که ترامپ و پوتین برای تضمین تسلیم اوکراین، به توافقی پشت‌پرده دست یابند، از نو زنده کرد. وعده ترامپ درباره یک «توافق بزرگ و زیبا» که همه اروپا را دربر بگیرد با این ظن‌ها جور در می‌آمد.
پوتین هرگز نفرت شدید خود از ناتو، ائتلافی که پس از جنگ جهانی دوم برای ایجاد بازدارندگی از طریق دفاع جمعی شکل گرفت، را پنهان نکرده است.
در هفته‌های منتهی به تهاجم تمام‌عیار به اوکراین، روسیه اولتیماتومی به ناتو داد تا گسترش خود به شرق را متوقف کند و نیروهایش را از کشورهایی که پس از سال ۱۹۹۷ عضو شده‌اند خارج کند. این خواسته‌ها به طور کامل رد شد. چند ماه پس از آغاز جنگ، فنلاند و سوئد، دو کشور که به طور تاریخی بی‌طرف بودند، برای پیوستن به ناتو درخواست دادند.
با وجود این عقب‌نشینی، به گفته جودی دمپسی، پژوهشگر ارشد در اندیشکده کارنگی، پوتین هرگز از برنامه خود برای «نابود کردن» ناتو و مذاکره جداگانه با کشورهای اروپایی دست نکشیده است و این نوع سخن گفتن مستقیما به سود روسیه است.
او گفت: «این تلاش کرملین و رئیس‌جمهوری ترامپ است برای این که در عمل ناتو را دور بزنند و معماری امنیتی اروپا را از نو ترسیم کنند. این همچنین تلاشی است برای گسستن پیوند اتحاد فراآتلانتیک که ستون فقرات آن ناتو است.»
او افزود: «ترامپ دارد خواسته‌های پوتین را اجرا می‌کند. اروپایی‌ها باید به این موضوع نه بگویند. ما یک معماری داریم که نامش ناتو است. هیچ دلیلی برای تغییر آن وجود ندارد. تنها دلیل تهدید شدن آن این است که روسیه با تمام توان به اوکراین حمله می‌کند.»
مقام‌های اروپایی درگیر در روند صلح متوجه شده‌اند که روسیه علاقه زیادی به موضوع معماری امنیتی نشان می‌دهد؛ موضوعی که آن را ترفندی برای منحرف کردن توجه‌ها از مسائل اصلی روی میز، یعنی توقف خصومت‌ها و تضمین‌های امنیتی برای اوکراین، می‌دانند.
مسکو بارها از برقراری آتش‌بس، حتی موقت و محدود، خودداری کرده است و با استقرار نیروهای غربی در داخل اوکراین پس از جنگ مخالفت کرده است. در همین حال، این کشور حملات هوایی خود را افزایش داده تا اوکراینی‌ها را پیش از زمستان در سرما منجمد کند.
در مقابل، مسکو آشکارا درباره تصویر کلی‌تری سخن گفته است، گویی اوکراین حاشیه‌ای در این روایت است. پوتین به طور منظم از «ریشه‌های درگیری» سخن می‌گوید؛ عبارتی که کد اشاره به گسترش ناتو به شرق است، و سرگئی لاوروف، وزیر خارجه او، بر ضرورت ایجاد «معماری امنیتی جدید» در قاره اوراسیا تاکید می‌کند.
برای اروپایی‌ها، این گفتمان بازتاب‌دهنده جاه‌طلبی‌های قدرت‌های بزرگ برای گسترش حوزه نفوذ روسیه و کسب اختیارات تصمیم‌گیری، به‌ویژه حق وتو بر عضویت‌های آینده ناتو است؛ حقی که روسیه به آن هیچ‌گونه استحقاقی ندارد.
ناتیا سسکوریا، پژوهشگر ارشد در موسسه خدمات سلطنتی متحد، گفت: «روسیه علاقه‌مند است درباره معماری امنیتی اروپا گفت‌وگو کند، زیرا می‌خواهد نفوذ بیشتری بر تصمیم‌های اروپایی درباره اوکراین داشته باشد.»
او افزود: «با گسترده‌تر کردن مذاکرات، مسکو می‌کوشد آینده اوکراین را به پرسشی درجه دوم در چارچوب معامله‌ای بزرگ‌تر درباره روابط خود با اروپا تبدیل کند.»
افزودن موضوع معماری امنیتی به فهرست از پیش طولانی موضوعات در مذاکرات صلح، خطر کند کردن این روند، پیچیده‌تر کردن توافق نهایی و ایجاد شکاف میان متحدان ناتو را به همراه دارد؛ وضعیتی که همگی به سود منافع روسیه خواهد بود.
سسکوریا گفت: «روسیه همچنین می‌تواند از این بحث برای عمیق‌تر کردن شکاف میان آمریکا و متحدان اروپایی‌اش بر سر بازدارندگی، ترتیبات امنیتی آینده اروپا و دامنه تضمین‌ها برای اوکراین استفاده کند.»
او افزود: «با بهره‌برداری از اختلاف‌ها بر سر این که چه امتیازهایی قابل قبول است، مسکو می‌تواند انسجام لازم برای مذاکره بر سر یک توافق موثر و سپس حفظ آن را تضعیف کند.»
در اوج نگرانی‌ها، در آستانه دور جدیدی از مذاکرات صلح در ابوظبی، آمریکا و اروپا بیانیه‌ای منتشر کردند که در آن تاکید شده بود «ناتو قدرتمند همچنان در مرکز دفاع جمعی یورو-آتلانتیک باقی خواهد ماند».