«بنیاد فرهنگی آقاخان» در چهارچوب پروژه‌ای گسترده و چندساله، مشغول مرمت و حفاظت دقیق از «بالا حصار» است. کاوش‌ها منجر به کشف گنجینه‌ای شگفت‌انگیز شده است؛ از شواهد سکونت انسان در دوران باستان گرفته تا بقایای یک صومعه بودایی و حمام‌های مجلل متعلق به کاخی از دوره گورکانیان.
دژ باشکوه «بالا حصار» بر فراز بخش قدیمی شهر کابل قرار گرفته است و قرن‌ها تهاجم، شورش و درگیری، این ارگ را به ویرانه‌ای تبدیل کرده است.
آگهی
آگهی
اکنون، «بنیاد فرهنگی آقاخان» در چهارچوب پروژه‌ای گسترده و چندساله، مشغول مرمت و حفاظت دقیق از «بالا حصار» است. هدف این است که این مکان به یک پارک باستان‌شناسی عمومی شامل باغ‌ها و رستوران‌ها و یک موزه تبدیل شود.
با وجود دهه‌ها بی‌توجهی و جنگ، گنجینه‌های باستانی که به‌تدریج از درون دیوارهای این دژ سر بر می‌آورند، پرده از بیش از دو هزار سال تاریخ پرفراز و نشیب این کشور برمی‌دارند.
«همچون زیردریایی که از دل اقیانوس بیرون می‌آید»
کاوش‌ها منجر به کشف گنجینه‌ای شگفت‌انگیز شده است؛ از شواهد سکونت انسان در دوران باستان گرفته تا بقایای یک صومعه بودایی و حمام‌های مجلل متعلق به کاخی از دوره گورکانیان.
بابک رفیعی‌علوی، باستان‌شناس می‌گوید: «هرگز تصور نمی‌کردیم به چنین گنجینه‌ای دست یابیم. درست مانند بیرون آمدن یک زیردریایی از دل اقیانوس است.»
عملیات کاوش منجر به کشف سکه‌های باستانی، قطعاتی از تندیس‌های بودایی، سفالینه‌های اسلامی لعاب‌دار، چراغ‌های پیه‌سوز، انبوهی از تکه‌های سفال همچنین بقایای کاخ‌ها، صومعه‌ها و سکونتگاه‌ها شده است.
بقایای یک کاخ گورکانی شامل دیوارنگاره‌ها، سازه‌ای شبیه به تخت‌گاه و حوضی ستاره‌شکل تراشیده شده در دل صخره‌های بالای تپه نیز کشف شده است.
موقعیت استراتژیک «بالا حصار» در کابل
موقعیت مکانی بالا حصار (که در زبان دری به معنای «دژ بلند» است) کلید اهمیت آن به شمار می‌رود. این دژ که بر روی صخره‌ای برجسته از رشته‌کوه «کوه شیر دروازه» بنا شده، در جایگاهی مسلط بر شهر قدیمی قرار گرفته است؛ موقعیتی که به آن امکان می‌داد تا بر مسیرهای دسترسی به کابل نظارت و از آن‌ها محافظت کند.
«بالا حصار» همچنین یک سکونتگاه مذهبی مهم و مرکز قدرت سیاسی در امتداد یک مسیر تجاری حیاتی بود که شبه‌قاره هند را به آسیای مرکزی و فراتر از آن متصل می‌کرد.
در طول اعصار، در این دژ علاوه بر مجموعه‌ای از کاخ‌ها، زرادخانه، مرکز اداری، زندان و پادگان نظامی نیز ساخته شده است.
از کاخ‌های سلطنتی و صومعه‌های بوداییِ آن، آثار کمی بر جای مانده است. اما یکی از ویژگی‌های پایدار این مکان، کارکرد آن به عنوان یک موقعیت دفاعی استراتژیک در همه دوران بوده است؛ از قرن اول پیش از میلاد گرفته تا دوران امپراتوری مغول، جنگ‌های انگلیس و افغانستان، تهاجم شوروی، جنگ داخلی و حضور ائتلاف به رهبری ایالات متحده.
بخشی از نواحی پایین‌تر این مجموعه همچنان مورد استفاده ارتش افغانستان است.
به گفته مصطفی نوری، مدیر این پروژه در بنیاد آقاخان «در واقع، هر کس بر بالا حصار مسلط بود، بر کابل و کل منطقه تسلط داشت».
ویرانی دژ در طول قرن‌ها
اگرچه بالا حصار در طول قرن‌ها بارها ویران و بازسازی شده است، اما سنگین‌ترین ضربه زمانی وارد شد که نیروهای بریتانیایی در سال ۱۸۷۹میلادی در انتقامِ کشته شدنِ فرستاده‌شان، سِر لوئیس کاوناری و همراهانش در داخل بالا حصار، بخش بزرگی از این مجموعه را ویران کردند.
امروزه، این محوطه وسیع همچنان آثار سال‌ها بی‌توجهی و درگیری‌های مکرر در افغانستان را بر تن دارد.
بخش‌هایی از دیوارهای دفاعی آن فرو ریخته است. بدنه زنگ‌زده یک تانک شوروی (که یکی از چندین تانک باقی‌مانده در میان دیوارهاست) روی شیبی قرار گرفته که به مرتفع‌ترین نقطه دژ منتهی می‌شود.
در دامنه تپه، تجهیزات نظامی منهدم‌شده و فرسوده شوروی به صورت توده‌ای درهم‌تنیده و زنگ‌زده رها شده‌اند. در همان نزدیکی، سلاح‌های سنگینی که پس از خروج نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۲۱ بر جای مانده‌اند، در ردیف‌هایی منظم قرار گرفته‌اند و اکنون متعلق به ارتش افغانستان هستند.
به گفته بابک رفیعی‌علوی، باستان‌شناس، بخشی از محوطه درون دیوارها نیز در سال ۲۰۰۸ توسط نیروهای آمریکایی هموار و منجر به «از بین رفتن بسیاری از لایه‌های باستان‌شناختی» شده است.
برنامه‌های بلندپروازانه برای یک پارک باستان‌شناسی
«بنیاد فرهنگی آقاخان» برنامه‌ریزی‌ها برای این پروژه بلندپروازانه را در سال ۲۰۱۷ آغاز کرد و کار نیز از سال بعد شروع شد. نقشه‌برداری و مستندسازی اولیه، از جمله با رادار نفوذی زمین و اسکن‌های لیزری سه‌بعدی نیز با تثبیت اضطراری برای جلوگیری از فروپاشی بیشتر استحکامات تاریخی دنبال شد.
هیئت باستان‌شناسی فرانسه در افغانستان در ابتدا درگیر کاوش‌ها بود، اما پس از به قدرت رسیدن طالبان در افغانستان در سال ۲۰۲۱ میلادی کار به طور موقت متوقف شد.
هیئت فرانسوی برنگشت اما «بنیاد فرهنگی آقاخان» به فعالیت خود ادامه داد و گسترده‌ترین کار خود را از سال ۲۰۲۲ انجام داد.
با استفاده از سنگ‌های محلی، بخش‌هایی از دیوارهای دفاعی در حال بازسازی هستند و مصطفی نوری توضیح داد که مطابق با هنجارهای بین‌المللی حفاظت و مرمت، بخش‌های جدید عمدا قابل تشخیص، کمی فرورفته یا بیرون‌زده از سازه اصلی هستند.
در حال حاضر، سازه‌های تقویتی فلزی یکی از برج‌های بیرونی را که شکاف برداشته و در معرض فرو ریختن بود، یکپارچه نگه داشته‌اند.
هدف اصلی، تبدیل «بالا حصار» به یک پارک باستان‌شناسی عمومی است.
نوری توضیح داد که وسعت این محوطه و بلندپروازی‌های این پروژه (که شامل یک برنامه آموزشی برای دانشجویان باستان‌شناسی افغان نیز می‌شود) نیازمند «تعهدی بلندمدت، در مقیاس چندین دهه» است؛ زیرا این کار تنها محدود به اقدامات حفاظتی نمی‌شود، بلکه این مکان از نظر باستان‌شناسی نیز بسیار غنی است.
عمق یکی از حفاری‌های باستان‌شناسی به ۱۱ متر رسیده است و انتظار می‌رود آثار بیشتری نیز از دل خاک بیرون کشیده شود.
رفیعی‌علوی گفت: «در هر کجای بالا حصار که حفاری کنید، به چیزی برمی‌خورید؛ زیرا این مکان بیش از ۲۰۰۰ سال محل سکونت انسان‌ها بوده است.»
دولت طالبان می‌گوید به حفظ تاریخ متعهد است
مقامات افغان می‌گویند مشتاق حفظ آثار فرهنگی و مکان‌های تاریخی کشور هستند؛ رویکردی که تغییری بنیادین نسبت به دوران پیشین حکومت طالبان بر افغانستان (بین سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۱) محسوب می‌شود.
در سال ۲۰۰۱ میلادی طالبان دو تندیس عظیم بودا متعلق به قرن ششم میلادی را که در دل صخره‌ای در بامیان (واقع در مرکز افغانستان) تراشیده شده بودند، با دینامیت منفجر کردند. آن‌ها همچنین به موزه ملی افغانستان در کابل یورش بردند و بسیاری از آثار باستانی، به‌ویژه تندیس‌هایی را که «غیر اسلامی» تلقی می‌شدند، درهم شکستند.
اما اکنون، دولت طالبان می‌گوید که خواهان حراست از بناهای تاریخی کشور است.
خبیب غفران، سخنگوی وزارت اطلاعات و فرهنگ گفت: «ما به اهمیت حفظ مکان‌های باستانی کشور واقفیم. ما به بقایای تمدن‌های گذشته به چشم منابعی ارزشمند برای کسب بینش و درس‌آموزی می‌نگریم و کاملا به اهمیت آن‌ها واقف هستیم.»
غفران افزود که دولت، مرمت بناهایی را که در معرض خطر قرار دارند، در اولویت قرار داده است تا «اطمینان حاصل شود که می‌توانیم میراث تمدن‌های گذشته و حال را به‌خوبی حفظ کرده و به نسل‌های آینده منتقل کنیم.»