از انتشار آلاینده‌ها در بنادر شلوغ تا آلودگی ناشی از صنعت، ترافیک، گرمایش و گرد و غبار، بهبود کیفیت هوا یعنی مقابله با ترکیب پیچیده‌ای از منابع. در ترکیه و ازبکستان رویکردهای متفاوتی برای کاهش انتشار و درک بهتر هوای تنفسی مردم در حال اجراست.
آلودگی هوا یکی از بزرگ‌ترین خطرات زیست‌محیطی برای سلامت در جهان است. سازمان جهانی بهداشت برآورد کرده است که آلودگی هوای بیرون در سال ۲۰۱۹ به ۴.۲ میلیون مرگ زودرس کمک کرده و ذرات معلق ریز با بیماری‌های قلبی‌عروقی، بیماری‌های تنفسی و سرطان‌ها پیوند خورده‌اند.
آگهی
آگهی
با این حال منابع آن از مکانی به مکان دیگر تفاوت زیادی دارند. در ترکیه تلاش‌ها برای کاهش انتشار آلاینده‌ها از شناورهایی که نزدیک سواحل پرجمعیت فعالیت می‌کنند به سمت برقی‌سازی حرکت کرده است. در ازبکستانِ بدون دسترسی به دریا، آلودگی از ترکیبی از سامانه‌های گرمایشی، حمل‌ونقل و صنعت می‌آید و در کنار گرد و غبار و شرایط جوی که می‌تواند کیفیت هوا را بدتر کند عمل می‌کند.
کاهش انتشار آلاینده‌ها در نزدیکی ساحل
حمل‌ونقل دریایی بخش بزرگی از تجارت جهانی را جابه‌جا می‌کند اما سوخت‌های معمول دریایی آلاینده‌هایی از جمله اکسیدهای نیتروژن، اکسیدهای گوگرد و ذرات معلق تولید می‌کنند.
در حالی که توجه اغلب بر کشتی‌های بزرگ باری که بین قاره‌ها تردد می‌کنند متمرکز می‌شود، شناورهای کوچک‌تر مانند یدک‌کش‌ها، کشتی‌های مسافربری و شناورهای راهنما بخش زیادی از عمر کاری خود را در نزدیکی بندرها و جوامع ساحلی می‌گذرانند.
مهتاپ کاراهالا اوزدِمیر، دبیرکل انجمن کشتی‌سازان ترکیه، گفت: «اکثریت قریب به اتفاق بندرها در داخل شهرها قرار دارند، بنابراین این مناطق برای سلامت جامعه نیز بسیار مهم هستند.»
یک گزینه جایگزین همین حالا در آب‌های ترکیه در حال فعالیت است: یدک‌کش‌های باتری‌محور.
کشتی‌سازان ترکیه یدک‌کش‌های کاملا برقی‌ای توسعه داده‌اند که هنگام کار با باتری‌هایی که از منابع تجدیدپذیر شارژ می‌شوند، هیچ‌گونه آلاینده خروجی تولید نمی‌کنند. این فناوری برای دیگر شکل‌های حمل‌ونقل دریایی کوتاه‌مسافت نیز در حال بررسی است.
یک مطالعه که در ماه سپتامبر توسط سازمان بین‌المللی دریانوردی منتشر شد، ۶۷ عملیات کشتی مسافربری در دریای مرمره ترکیه را بررسی کرد و نشان داد استفاده از پیشرانش الکتریکی یا هیبریدی از نظر فنی در همه آن‌ها امکان‌پذیر است.
اما گسترش استفاده از این فناوری با چالش‌های دیگری همراه است؛ از جمله هزینه ساخت شناورهای جدید، دسترسی به زیرساخت‌های شارژ و نیاز احتمالی به ارتقای شبکه‌های برق در اطراف بندرها.
اوزدِمیر همچنین به مساله تامین مالی به عنوان یک مانع اشاره کرد.
او گفت: «بخش خصوصی توانایی‌هایی دارد اما متاسفانه باید یک سازوکار مالی وجود داشته باشد تا از این گذار از شناورهای معمول به سوخت‌های جایگزین، شناورهای باتری‌محور و دیگر سامانه‌های پیشرانش با کمک باد حمایت کند.»
آلودگی هوای تاشکند از چندین جهت می‌آید
پایتخت ازبکستان که بیش از ۳ هزار کیلومتر دورتر است با ترکیب متفاوتی از منابع آلودگی روبه‌رو است.
در ارزیابی بانک جهانی که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، آمده است که میانگین سالانه غلظت «PM2.5» در تاشکند بیش از شش برابر دستورالعمل سالانه سازمان جهانی بهداشت بوده است.
«PM2.5» به ذراتی با قطر ۲.۵ میکرومتر یا کمتر اشاره دارد. کوچک بودن آن‌ها باعث می‌شود بتوانند عمیقا وارد ریه‌ها شوند و به جریان خون راه پیدا کنند.
بر اساس همان ارزیابی، در میان منابع انسانی آلودگی در تاشکند، سامانه‌های گرمایشی حدود ۲۸ درصد از غلظت سالانه «PM2.5» را تشکیل می‌دهند و پس از آن حمل‌ونقل با ۱۶ درصد و صنعت با ۱۳ درصد قرار دارند.
این تصویر در طول سال تغییر می‌کند. گرمایش در ماه‌های سرد اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند، در حالی که گرد و غبار ناشی از باد می‌تواند در تابستان به بزرگ‌ترین منبع تبدیل شود. گرد و غبار ناشی از ساخت‌وساز و ذراتی که دوباره از سطح جاده‌ها به هوا بلند می‌شوند نیز به مشکل می‌افزایند.
شرایط جوی نیز می‌تواند تعیین کند که آلودگی چگونه تجمع پیدا می‌کند.
هوجیاکبر ادیلوف، کارشناس ارشد موسسه خدمات هیدرومتئورولوژی ازبکستان اوز‌هیدرومت (UzHydromet)، گفت: «در روزهای بدون باد و هنگام وارونگی دما، می‌توان سطوح بالاتری از آلودگی را ثبت کرد.»
این بدان معناست که یک سطح ثابت از انتشار آلاینده‌ها لزوما در هر روز به همان کیفیت هوا منجر نمی‌شود.
کنترل آلودگی از منبع
برخی انتشارها را می‌توان پیش از آن که وارد جو شوند، مهار کرد.
در کارخانه موتور اوز‌اتو موتورز پاورتِرین (UzAuto Motors Powertrain) در تاشکند، اوزودا شورستاموا، مدیر محیط زیست، به اسکرابرهای خشک و تر و فیلترهای کیسه‌ای اشاره می‌کند که کارخانه برای جذب آلاینده‌هایی که در جریان تولید ایجاد می‌شوند، به کار می‌گیرد.
این کارخانه همچنین یک ایستگاه پایش خودکار نصب کرده است که به طور پیوسته انتشار غبار از بخشی از فرایند تولید را اندازه‌گیری می‌کند.
پایش مشابه به طور گسترده‌تری در بخش صنعتی ازبکستان در حال معرفی است.
ازبکستان در ماه مارس برنامه ملی «هوای پاک» را برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ میلادی راه‌اندازی کرد. اهداف اعلام‌شده آن شامل کاهش ۱۰.۵ درصدی مجموع انتشار آلاینده‌ها و کاهش ۱۰ درصدی انتشارهای مربوط به حمل‌ونقل تا پایان این دهه است. این برنامه همچنین خواستار نصب سامانه‌های پایش خودکار و تجهیزات تصفیه غبار و گاز در تاسیسات صنعتی با تاثیر زیست‌محیطی بالاتر است.
این که آیا این اهداف به بهبودهای پایدار در کیفیت هوا منجر می‌شود، به دیگر منابع آلودگی و عواملی نیز بستگی دارد که نمی‌توان آن‌ها را مستقیما کنترل کرد؛ از جمله باد و گرد و غبار طبیعی.
از اندازه‌گیری آلودگی تا پیش‌بینی آن
پایش می‌تواند تصویر دقیق‌تری از چگونگی تغییر آلودگی در سطح شهرها و در طول زمان ارائه کند.
اوز‌هیدرومت ایستگاه‌های ثابت و همچنین آزمایشگاه‌های سیار را اداره می‌کند که می‌توان آن‌ها را به نقاط مختلف برد تا در کنار شرایط جوی، میزان آلاینده‌ها را اندازه‌گیری کنند.
پایش صنعتی نیز در حال گسترش است. علشر خدایبردی‌یف، کارشناس کمیته ملی بوم‌شناسی و تغییرات اقلیم ازبکستان (National Committee on Ecology and Climate Change)، گفت که تجهیزات پایش در حدود ۶۰۰ واحد صنعتی نصب شده است.
پژوهشگران اکنون در حال بررسی استفاده دیگری از حجم رو به رشد داده‌ها هستند: پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت.
آقای خدایبردی‌یف گفت که دانشمندان ازبک و بین‌المللی در حال توسعه سامانه‌ای هستند که برای پیش‌بینی کیفیت هوا در شهرهای بزرگ از چند ساعت قبل طراحی شده است. او گفت افزایش تعداد نقاط پایش باید داده‌های محلی بیشتری در اختیار این پیش‌بینی‌ها قرار دهد.
برای ساکنان، چنین پیش‌بینی‌هایی در نهایت می‌تواند چیزی را عرضه کند که خودِ اندازه‌گیری‌ها به تنهایی قادر به آن نیستند؛ نشانه‌ای از این که کیفیت هوا ممکن است در ساعت‌های پیش رو چگونه تغییر کند.