مردم صربستان روز یکشنبه ۲۵ اکتبر برای شرکت در انتخابات زودهنگام پارلمانی به پای صندوق‌های رأی رفتند؛ انتخاباتی که به رقابتی میان حزب حاکم به رهبری الکساندر ووچیچ و جنبش دانشجویی مخالف دولت تبدیل شده و می‌تواند آینده ساختار سیاسی این کشور را پس از بیش از یک دهه تغییر دهد.
بیش از شش میلیون و ۴۵۰ هزار نفر واجد شرایط رأی دادن هستند و قرار است ۲۵۰ نماینده پارلمان انتخاب شوند. در این انتخابات ۱۸ فهرست انتخاباتی با مجموع دو هزار و ۴۱۸ نامزد حضور دارند.
آگهی
آگهی
انتخابات زودهنگام پس از آن برگزار می‌شود که الکساندر ووچیچ، رئیس‌جمهوری پیشین صربستان، روز ۹ سپتامبر به پیشنهاد دولت پارلمان را منحل کرد. ووچیچ در اواخر همان ماه از ریاست‌جمهوری کناره‌گیری کرد تا رهبری کارزار انتخاباتی حزب ترقی‌خواه صربستان را بر عهده بگیرد و برای تصدی مقام نخست‌وزیری نامزد شود.
از فروریختن سقف ایستگاه قطار تا شکل‌گیری جنبش دانشجویی
ریشه بحران سیاسی کنونی صربستان به اول نوامبر ۲۰۲۴ بازمی‌گردد؛ زمانی که فروریختن سایبان بتنی ایستگاه راه‌آهن شهر نووی ساد به کشته شدن ۱۶ نفر منجر شد.
این حادثه موجی از اعتراضات دانشجویی را به راه انداخت. معترضان ابتدا خواستار پاسخگویی مسئولان و انتشار اسناد مربوط به بازسازی ایستگاه شدند، اما به‌تدریج دامنه مطالبات آنها به مبارزه با فساد، پاسخگویی سیاسی و اصلاح عملکرد نهادهای دولتی گسترش یافت.
دانشجویان در سال ۲۰۲۵ تجمعات گسترده، تحصن در دانشگاه‌ها و مسدود کردن ساختمان‌های دولتی و جاده‌ها را سازمان‌دهی کردند. این جنبش به‌تدریج به یکی از مهم‌ترین چالش‌های سیاسی برای ووچیچ تبدیل شد؛ سیاستمداری که جریان سیاسی تحت رهبری او طی ۱۴ سال گذشته قدرت را در اختیار داشته است.
دانشجویان در ماه مه ۲۰۲۵ خواستار برگزاری انتخابات زودهنگام شدند و در سال ۲۰۲۶ تصمیم گرفتند با فهرست انتخاباتی مستقل خود در انتخابات شرکت کنند.
رقابت حزب حاکم با فهرست «دانشجویان پیروز می‌شوند»
بزرگ‌ترین ائتلاف انتخاباتی پیرامون حزب ترقی‌خواه صربستان شکل گرفته و با عنوان «الکساندر ووچیچ ـ صربستان متحد» در انتخابات شرکت می‌کند.
ووچیچ که پیش‌تر نیز نخست‌وزیر صربستان بوده است، با کناره‌گیری از ریاست‌جمهوری و ورود مستقیم به رقابت پارلمانی، آینده سیاسی خود را به نتیجه این انتخابات گره زده است.
در سوی دیگر، فهرست «دانشجویان پیروز می‌شوند» مهم‌ترین رقیب تازه حزب حاکم به شمار می‌رود.
این فهرست برخلاف احزاب متعارف، رهبر سیاسی مشخصی ندارد. نامزدهای آن در مجامع دانشجویی انتخاب شده‌اند و شامل استادان دانشگاه، پزشکان، هنرمندان، فعالان مدنی و افرادی هستند که عمدتاً پیشینه حضور در مناصب ارشد سیاسی ندارند.
فهرست دانشجویان با معرفی ۲۵۰ نامزد تلاش می‌کند جنبش اعتراضی دو سال گذشته را به نیرویی سیاسی در پارلمان تبدیل کند.
حزب سوسیالیست صربستان به رهبری ایویتسا داچیچ نیز با فهرست «عامل ثبات» در انتخابات حضور دارد.
همچنین احزاب راست‌گرا و ملی‌گرا، از جمله فهرست «راست اصیل» به رهبری میلوش یووانوویچ، و جریان‌های مخالف طرفدار اروپا با فهرست «صربستان اروپایی» در این رقابت شرکت می‌کنند.
احزاب اقلیت‌های قومی، از جمله اتحاد مجارهای وویوودینا، حزب اقدام دموکراتیک سانجاک و ائتلاف آلبانیایی‌ها نیز نامزدهایی معرفی کرده‌اند.
دو روایت متفاوت از بحران سیاسی صربستان
اختلاف اصلی میان دولت و جنبش دانشجویی بر سر اعتماد عمومی به نهادهای حکومتی است.
برای بسیاری از معترضان، حادثه ایستگاه راه‌آهن نووی ساد به نمادی از مشکلات گسترده‌تر، از جمله فساد، نبود پاسخگویی سیاسی، ابهام در قراردادهای عمومی و نفوذ سیاسی بر نهادهای دولتی تبدیل شده است.
در مقابل، مقام‌های دولتی اعتراضات را تلاشی برای بی‌ثبات کردن کشور و به قدرت رساندن جنبشی فاقد تجربه کافی در اداره امور می‌دانند.
ووچیچ بارها مدعی شده است که سرویس‌های اطلاعاتی خارجی با تأمین مالی معترضان در پی راه‌اندازی یک «انقلاب رنگی» در صربستان هستند.
در کارزار انتخاباتی، حزب حاکم بر ثبات سیاسی، توسعه اقتصادی، منافع ملی و مقابله با مداخله خارجی تأکید کرده است.
جنبش دانشجویی نیز مبارزه با فساد، حاکمیت قانون، پاسخگویی مسئولان و استقلال نهادهای دولتی از نفوذ سیاسی را در مرکز برنامه‌های خود قرار داده است.
تضعیف اپوزیسیون سنتی و تغییر معادلات انتخاباتی
یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های انتخابات کنونی با دوره‌های گذشته، کاهش نقش احزاب سنتی مخالف دولت است.
در انتخابات پارلمانی سال ۲۰۲۳، ائتلاف «صربستان علیه خشونت» حدود ۲۴ درصد آرا و ۶۵ کرسی پارلمان را به دست آورد، اما اختلافات داخلی و انشعاب‌های بعدی موقعیت این ائتلاف را تضعیف کرد.
در مقابل، جنبش دانشجویی توانسته است بخش مهمی از انرژی سیاسی و حمایت رأی‌دهندگانی را جذب کند که پیش‌تر از اپوزیسیون سنتی حمایت می‌کردند.
با این حال، حزب ترقی‌خواه صربستان همچنان از شبکه گسترده سازمان‌های محلی، تشکیلات حزبی قدرتمند و پایگاه رأی ثابت برخوردار است.
نظرسنجی‌ها نتایج متفاوتی نشان داده‌اند و شمار بالای رأی‌دهندگان مردد، پیش‌بینی نتیجه انتخابات را دشوار کرده است.
میزان مشارکت رأی‌دهندگان و عبور احزاب کوچک‌تر از حدنصاب سه‌درصدی ورود به پارلمان می‌تواند در ترکیب نهایی مجلس و تشکیل دولت آینده نقش مهمی داشته باشد.
آینده روابط صربستان با اتحادیه اروپا و روسیه
انتخابات صربستان تنها بر سر آینده دولت این کشور نیست، بلکه می‌تواند بر جهت‌گیری سیاست خارجی بلگراد نیز تأثیر بگذارد.
صربستان همچنان نامزد عضویت در اتحادیه اروپا است، اما روند پیوستن این کشور به اتحادیه به دلیل مشکلات مربوط به حاکمیت قانون، روابط نزدیک با روسیه، همسویی محدود با بخش‌هایی از سیاست خارجی مشترک اتحادیه اروپا و توقف روند عادی‌سازی روابط با کوزوو کند شده است.
در عین حال، بلگراد روابط نزدیکی با روسیه و چین حفظ کرده است.
جامعه صربستان نیز بر سر روابط با اتحادیه اروپا، روسیه و کشورهای غربی و همچنین مسائل هویتی و ملی دچار شکاف‌های عمیق سیاسی است.
اگر حزب ترقی‌خواه بتواند دولت جدیدی تشکیل دهد، ووچیچ برای تثبیت دوباره ساختار سیاسی پس از دو سال اعتراض تلاش خواهد کرد.
در مقابل، دستیابی جنبش دانشجویی و متحدان احتمالی آن به اکثریت پارلمانی می‌تواند زمینه تغییرات گسترده‌ای را در نظام سیاسی کشور فراهم کند.
نتیجه نزدیک یا مورد اختلاف نیز ممکن است بحران سیاسی صربستان را حتی پس از پایان رأی‌گیری ادامه دهد.
به این ترتیب، انتخابات روز یکشنبه فراتر از رقابت برای تعیین نمایندگان پارلمان، آزمونی برای آینده الگویی از حکومت‌داری است که بیش از یک دهه بر صربستان حاکم بوده و اکنون با جنبشی برخاسته از اعتراضات دانشجویی روبه‌رو شده است.