افرادی که از آسم رنج میبرند بیش از دیگران در معرض خطر قرار دارند.
نیمی از اروپاییها در موجهای گرمای رکوردشکن و آتشسوزیهای جنگلی تابستان امسال در معرض یک گاز گلخانهای کمتر شناختهشده قرار گرفتند.
آگهی
آگهی
اوزون سطح زمین یک آلاینده هواست که میتواند «عمیقا به دستگاه تنفسی نفوذ کند و وارد جریان خون شود و در نتیجه به تقریبا همه اندامهای بدن برسد». افرادی که از آسم رنج میبرند در معرض بیشترین خطر قرار دارند.
اوزون از هزاران واکنش شیمیایی تشکیل میشود که با نور خورشید و دماهای بالا تحریک میشوند. به همین دلیل موجهای گرمای رکوردشکن که از ژوئن تا اوت امسال اروپا را در بر گرفت، به سطوح اوزون خطرناک برای سلامت انسان منجر شد. طبق اعلام سرویس پایش جو کوپرنیکوس کمیسیون اروپا (CAMS)، در این دوره ۵۰ درصد جمعیت اروپا در معرض سطوح اوزون نامطلوب، بسیار نامطلوب یا بهشدت نامطلوب قرار داشتند.
لورنس رویل، مدیر CAMS، میگوید: «آلودگی اوزون یادآور آشکار این است که جو، اقلیم، سلامت و معیشت ما تا چه اندازه به هم پیوستهاند؛ آلودگی و تغییرات اقلیمی شیمی هوایی را که تنفس میکنیم تحت تاثیر قرار میدهد، سلامت اکوسیستمهای ما را تعیین میکند و حتی توانایی ما برای تولید غذا را شکل میدهد».
خبر خوب این است که تلاشهای اتحادیه اروپا برای مقابله با سایر آلایندههای هوا موثر بوده است، بنابراین امید میرود با تداوم این اقدامات سطوح اوزون نیز کاهش یابد.
اوزون رابطه نزدیک میان آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی را نشان میدهد
آلودگی هوا که اغلب «قاتل نامرئی» نامیده میشود، به گفته سازمان جهانی بهداشت سالانه به مرگ زودرس بیش از چهار میلیون نفر در سراسر جهان منجر میشود. در سال ۲۰۲۵، در اروپا و آسیای مرکزی ۵۶ مرگ به ازای هر صد هزار نفر به آلودگی هوا نسبت داده شد.
آلودگی هوا از ترکیب گازهای گوناگون تشکیل میشود. اوزون سطح زمین، که نباید با اوزون لایه بالایی جو که از ما در برابر فرابنفش محافظت میکند اشتباه گرفته شود، به اندازه برخی آلایندههای دیگر شناختهشده نیست اما بهویژه به دلیل ارتباط نزدیکش با تغییرات اقلیمی نگرانکننده است.
در نخستین نسخه گزارش جدید CAMS درباره کیفیت هوا با عنوان Atmosphere Watch آمده است: «اوزون سطح زمین رابطه نزدیک میان آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی را که یک چالش کلیدی اجتماعی است به دلیل تشکیل آن در دماهای بالا بهخوبی نشان میدهد».
دمای جهانی در حال افزایش است و موجهای گرما به دلیل تغییرات اقلیمی ناشی از انسان بیشتر و شدیدتر میشوند. از آنجا که تشکیل اوزون با دماهای بالا تحریک میشود، افزایش تعداد و شدت موجهای گرما به معنای اوزون بیشتر است.
اکسیدهای نیتروژن بخشی از واکنشهای شیمیایی هستند که به تشکیل اوزون منجر میشوند و این ترکیبات، همان طور که گزارش توضیح میدهد، «عمدتا در نتیجه سوزاندن سوختهای فسیلی تولید میشوند». در این گزارش، صنعت، حلالها و حملونقل جادهای به عنوان منابع اوزون نام برده شدهاند و در کنار آن سوزاندن زیستتوده نیز «با ایجاد آتشسوزیهای شدیدتر در شرایط گرمتر و خشکتر، تاثیر تغییرات اقلیمی را تشدید میکند».
به عنوان یک گاز گلخانهای، اوزون بر اساس برآورد خیریه بریتانیایی Clean Air Fund مسئول حدود ۰٫۲۳ درجه سلسیوس از گرمایش کنونی سیاره است. این نهاد اوزون سطح زمین را «ابرآلاینده» مینامد.
اتحادیه اروپا چگونه سطوح سایر آلایندههای هوا را کاهش داده است؟
گزارش Atmosphere Watch تاکید میکند که «کیفیت هوا در اروپا برای همه آلایندههای مشمول دستورالعمل کیفیت هوای اروپا به طور چشمگیری بهبود یافته است». این دستورالعمل که به عنوان یکی از پیشروترین قوانین کیفیت هوا در جهان شناخته میشود، کشورهای عضو اتحادیه اروپا را موظف میکند حدود آلایندهها را پایش کنند و هنگامی که سطوح ایمن پشت سر گذاشته میشود اقدام کنند.
در گزارش کوپرنیکوس ۲۰۲۵ (منبع به زبان انگلیسی) آمده است: «در دهه گذشته، انتشار اکسیدهای گوگرد و اکسیدهای نیتروژن در سراسر اتحادیه اروپا هر ساله حدود سه تا پنج درصد کاهش یافته است. بیشترین کاهشها در بخش صنعت و حملونقل جادهای حاصل شده است. از سال ۲۰۱۵، انتشار اکسیدهای گوگرد از صنعت ۵۹ درصد کاهش یافته، در حالی که انتشار اکسیدهای نیتروژن از صنعت ۳۹ درصد کمتر شده است. انتشار آلایندهها از حملونقل جادهای نیز بهطور قابل توجهی کاهش یافته است، با کاهش ۴۰ درصدی برای اکسیدهای نیتروژن و ۳۴ درصدی برای ذرات ریز معلق (PM2.5)».
بهبود حملونقل عمومی، اجرای محدودههای کمانتشار یا بدون انتشار برای ترافیک، جایگزینی سوختهای فسیلی با منابع پاک انرژی و کاهش مصرف گوشت از موثرترین راهکارها برای کاهش آلایندههای هوا به شمار میروند.
با این حال، گزارش Atmosphere Watch میگوید: «برای اوزون هیچ روند کاهشی آشکاری دیده نمیشود و این گاز همچنان یک مشکل است».
بر اساس دستورالعمل کیفیت هوای محیطی اتحادیه اروپا، حداکثر میانگین هشتساعته روزانه غلظت اوزون نباید بیش از ۱۲۰ میکروگرم بر مترمکعب در بیش از ۱۸ روز در سال باشد و هدف بلندمدت، رسیدن به ۱۰۰ میکروگرم بر مترمکعب مطابق با رهنمودهای سازمان جهانی بهداشت است. نقشه بالا نشان میدهد چه بخشهایی از اروپا تاکنون در سال ۲۰۲۶ از این سطحها فراتر رفتهاند. این نقشه نشان میدهد هرچه در قاره به سمت جنوب پیش بروید، وضعیت بدتر میشود؛ همان مناطقی که موجهای گرما در آنها شدیدتر و طولانیتر بود.
شرایط آبوهوایی شدید و آتشسوزیهای بیسابقه جنگلی نه تنها در مناطق آسیبدیده به طور مستقیم، بلکه در سراسر قاره به آلودگی بیشتر هوا منجر شد.
فلوریان پاپنبرگر، مدیرکل مرکز اروپایی پیشبینیهای میانمدت آبوهوا، میگوید: «گزارش Atmosphere Watch نشان میدهد که آلودگی هوا مرز نمیشناسد؛ دود ناشی از آتشسوزیهای جنگلی، اوزون و گرد و غبار میتواند هزاران کیلومتر سفر کند و جوامعی را که بسیار دورتر از منبع هستند تحت تاثیر قرار دهد».
برای نمونه، بلژیک در اوت ۲۰۲۶ بدترین آتشسوزی جنگلی صد سال گذشته خود را تجربه کرد. «ستونهای دود غلیظ در این رویداد سراسر آلمان را پیمودند و تا لهستان پیش رفتند».
میلان از شهرهایی است که بدترین سطوح اوزون در جهان را دارد
در حالی که ۵۰ درصد اروپاییها در ماههای تابستان در معرض سطوح ناایمن اوزون قرار داشتند، میزان مواجهه در برخی دیگر نقاط جهان حتی بالاتر است.
تا کنون در سال ۲۰۲۶، نزدیک به ۴۰ درصد جمعیت جهان در معرض سطوح بسیار بالای اوزون قرار گرفتهاند؛ از جمله ۶۰ درصد شهروندان آسیایی. اقیانوسیه در هشت ماه نخست سال کمترین تاثیر را از این آلاینده پذیرفته است؛ بخشی به این دلیل که نیمکره شمالی به علت مساحت بیشتر خشکیها و جمعیت بالاتر نسبت به آلودگی اوزون سطح زمین حساستر است.
حدود ۵۰ درصد جمعیت جهان در سال ۲۰۲۶ به دلیل غلظت اوزون در معرض کیفیت هوای بسیار بد یا بهطور چشمگیر بد قرار داشتند. میلان، ریو دو ژانیرو، مکزیکوسیتی، دهلی و قاهره از جمله شهرهایی هستند که بالاترین میزان مواجهه با اوزون را ثبت کردهاند. طبق این تحلیل، تنها پنج درصد جمعیت جهان در طول سال ۲۰۲۶ به سطوح «خوب» اوزون در بلندمدت و ۱۵ درصد به سطوح «قابل قبول» دسترسی داشتند.
در این تحلیل آمده است: «غلظت اوزون در همه قارهها به احتمال زیاد تحت تاثیر تغییرات اقلیمی قرار میگیرد؛ تشکیل اوزون سطح زمین و به طور کلی اوزون تروپوسفری با دمای گرم و نور خورشید تحریک میشود. بنابراین در مناطقی که موجهای گرما بیشتر رخ میدهد، غلظتهای محلی اوزون افزایش خواهد یافت و بخشی از مزایای راهبردهای کاهش آلایندههای پیشساز را خنثی میکند».
چگونه میتوان سطوح اوزون را کاهش داد؟
در نهایت مسئولیت و قدرت کنترل سطوح اوزون بر عهده دولتهاست. کارشناسان توصیه میکنند همانند سایر آلایندههای هوا، پایش و گزارشدهی سطوح اوزون به شکل بسیار بهتری انجام شود. در حال حاضر در اتحادیه اروپا تنها کرواسی، فرانسه و اسپانیا برنامههای کیفیت هوای مشخصا مبتنی بر اوزون را تدوین یا اجرا کردهاند.
به گفته آژانس محیط زیست اروپا، کشورها و شهرهایی که در محدود کردن اوزون موفقتر بودهاند بر بهبود پیشبینی غلظت اوزون و درک نحوه تشکیل آن و منابع اصلیاش تمرکز کردهاند.
آگاهتر کردن افکار عمومی نسبت به اوزون و نحوه تشکیل آن نیز میتواند مفید باشد. در سطح فردی، همه ما میتوانیم با پیادهروی یا دوچرخهسواری به جای رانندگی به کاهش سطوح اوزون کمک کنیم. اگر مجبور به رانندگی هستید، با کاهش سرعت و پرهیز از ترمزهای ناگهانی یا شتابگیری سریع، عادات خود را به گونهای تنظیم کنید که انتشار آلایندهها کمتر شود. تا حد امکان از رنگها و مواد پاککننده سازگار با محیط زیست استفاده کنید.