از امروز، ۲۳ سپتامبر، فشارهای تحریمی آمریکا بر صنعت هواپیمایی ایران وارد مرحله تازهای شده است؛ واشنگتن اعلام کرده شرکتها و مجموعههای خارجی که به همکاری با شرکتهای هواپیمایی ایران ادامه دهند، ممکن است با تحریمهای ثانویه مواجه شوند.
وزارت خزانهداری آمریکا پیش از این در روز ۸ سپتامبر، اعلام کرد ۳۶ فرد و نهاد مرتبط با صنعت هوانوردی ایران را تحریم کرده است. نام ۲۷ ایرلاین باقیمانده ایران نیز در میان این تحریمها قرار گرفت.
آگهی
آگهی
با این حال امروز چهارشنبه ۲ سپتامبر گزارشهای ضد و نقیضی از ادامه پروازها در برخی مسیرها منتشر شده است در حالیکه گزارشها از عدم اختلال در پروازهای از قبل برنامه ریزی شده فرودگاههایی نظیر فرودگاه نجف منتشر شده است، تلویزیون ایران هم از پرواز هواپیماهای خطوط ایرانی به مقاصدی نظیر دبی، ایروان، آنکارا و استانبول خبر داده است.
وبسایت فرودگاه بین المللی امام خمینی تهران هم پرواز از تهران به استانبول، آنکارا، نجف و شانگهای و گوانگژو در چین را نشان میداد. البته چین با موضعگیری صریح، تحریمهای ایالات متحده علیه خطوط هوایی ایران را محکوم کرده تا راه را برای نادیده گرفتن آنها باز کند اما دادههای برخی از سامانههای رهگیریِ پرواز هواپیما از تهران و شهرهای نظیر مشهد، گرگان و شیراز را به استانبول و آنکارا تاکید کرده است.
مرحله جدید تحریمها فقط متوجه شرکتهای هواپیمایی ایران نیست. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، گفته است شرکتهایی که به هواپیماهای ایرانی خدماتی مانند سوخترسانی، خدمات فرودگاهی یا فروش بلیت ارائه کنند، در معرض از دست دادن دسترسی به نظام مالی و دلاری آمریکا قرار خواهند گرفت.
به این ترتیب، هدف تحریمهای جدید محدود کردن زنجیره خدماتی است که امکان فعالیت بینالمللی ایرلاینهای ایرانی را فراهم میکند. این سیاست در حالی اجرا میشود که دامنه فعالیت بینالمللی شرکتهای هواپیمایی ایران پیش از این نیز به دلیل تحریمها و محدودیتهای ناوگان کاهش یافته بود.
با این حال حرمتالله رفیعی، رئیس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی ایران، روز ۲۶ شهریور به خبرگزاری مهر گفت: «سالانه چیزی بالغ بر ۲ میلیون نفر فقط از ایران به ترکیه سفر میکنند. ترکیه دومین مقصد سفر ایرانیان است و منافع اقتصادی و گردشگری قابل توجهی از این بازار دارد. بنابراین بعید است بخواهد منافع خود را از بین ببرد و اقداماتی انجام دهد که موجب کاهش این حجم از سفر شود. یکی از مقاصد پرتردد ما پساز عراق، کشور ترکیه است و پس از آن نیز کشورهای همسایه مانند امارات و عمان قرار دارند.»
طی یک سال و سه ماه اخیر، که ایران درگیر جنگ با اسرائیل و آمریکا شده، پروازهای خارجی ایران به شدت کاهش یافته و در ایام جنگهای دوازده روزه و چهل روزه، و نیز تا مدتی پس از اتمام این دو جنگ، پروازهای خارجی ایران کاملا متوقف شده بود.
تحریم جدید وزارت خزانهداری آمریکا، در واقع در پی «بستن آسمان جهان به روی ایران» حتی در شرایط غیرجنگی است. اینکه این پروژه موفقیتآمیز خواهد بود یا خیر، سؤالی است که پاسخش در آینده نزدیک کموبیش روشن خواهد شد، اما در همین بدو امر نیز عواقب تحریم هوایی ایران از سوی آمریکا، دامنگیر مردم ایران و آژانسهای مسافرتی و افراد شاغل در این آژانسها و نیز سایر ایرانیان فعال در حوزه گردشگری خارجی شده است.
رئیس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی ایران، در مصاحبه با خبرگزاری مهر همچنین گفته بود ۷۵ درصد پروازهای خارجی ایران به مقصد عراق و ترکیه است اما امروز رسانههای ایران خبر دادند که پروازهای ایران به پایتخت عراق و نیز همه فرودگاههای عمان و جمهوری آذربایجان متوقف شد. پیش از این، گرجستان نیز همه پروازهای ایران را متوقف کرده بود. همچنین پروازهای شرکت هواپیمایی ماهان به استانبول ترکیه نیز متوقف شده بود.
همچنین دیروز کانال تلگرام وحید آنلاین ویدئویی منتشر کرد که مسافران ایرانی را در شهرستان خوی در حال عبور از مرز زمینی بین ایران و ترکیه نشان میداد؛ مسافرانی که عازم شهر وان بودند تا بلکه از فرودگاه وان بتوانند به مقصدشان پرواز کنند.
سمیرا که در یکی از آژانسهای هواپیمایی تهران کار میکند، درباره اقدام جدید دولت ایالات متحده آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران به یورونیوز گفت: «اگر تحریم جدید آمریکا با موفقیت اجرا شود، پیامدش تعطیلی قسمت برونمرزی همۀ آژانسهای هواپیمایی در ایران است. الان بسیاری از مردم تور خریدهاند ولی پروازی در کار نیست و آژانسها باید مبالغ دریافتی را برگردانند.»
اگرچه تلاش دولت آمریکا برای بستن آسمان جهان به روی ایران، اقشار زیادی از مردم ایران را دچار مشکل خواهد کرد، ولی به نظر میرسد پرسنل آژانسهای هواپیمایی، افراد شاغل در ایرلاینها و سایر فعالان حوزه گردشگری هوایی، نخستین اقشاری هستند که از تحریم جدید آمریکا به شدت متضرر خواهند شد.
حتی پیش از اعمال تحریم آمریکا علیه شرکتهای هواپیمایی ایران، به گفته رئیس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی ایران، آژانسهای هواپیمایی در جریان جنگ چهل روزه متحمل خسارتی به مبلغ پنج همت (هزار میلیارد تومان) شده بودند.
در ایران حدود ۶ هزار آژانس هواپیمایی فعالیت میکنند که تعداد پرسنل آنها، مطابق برآوردهای حداقلی، ۶۰ هزار نفر است.
فرزاد، کارمند یک شرکت کارگزاری مرتبط با توریسم دبی، که با آژانسهای هواپیمایی زیادی در تعامل است، چراکه یکی از وظایف او رزرو هتل و اخذ ویزا برای مسافرانی است که بلیت پرواز خارجیشان را از آژانسهای هواپیمایی میخرند، درباره پرسنل شاغل در این آژانسها میگوید: «اگر تحریم آمریکا علیه ایران موفق از آب درآید، احتمالا بیشتر از نصف این افراد کارشان را از دست میدهند. در همین هفت ماه اخیر، یعنی از آغاز جنگ در اسفند پارسال، در آژانس شرکت خود ما تقریبا همۀ پرسنل رفتهاند و در بسیاری از آژانسها نیز نیمی از پرسنل کارشان را رها کردهاند. بیراه نیست اگر بگویم طی هفت ماه اخیر، حداقل سی تا چهل درصد پرسنل آژانسهای مسافرتی در ایران، شغلشان را از دست دادهاند.»
به گفته فرزاد، بسیاری از افراد شاغل در آژانسهای هواپیمایی، علیرغم سوابق طولانی در این کار، شغلشان را عوض کردهاند. او میگوید: «من در فضای مجازی تقریبا با سه هزار نفر از بچههای آژانسهای هواپیمایی در ارتباطم. الان یکی مکانیک شده، یکی رقصنده شده. ما هم یواشیواش باید کار دیگری برای خودمان پیدا کنیم.»
فرزاد میگوید تا قبل از جنگ دوازده روزه، درآمد پرسنل آژانسهای هواپیمایی معمولا خوب و مکفی بود و حتی ماهانه ۸۰ میلیون تومان هم میشد ولی الان درآمد بسیاری از کارکنان این آژانسها به صفر رسیده. او درباره خودش هم گفت: «درآمد خود من، هر ماه بین سه تا چهار هزار درهم بود. آن موقع درهم سیهزار تومان بود یعنی درآمدم هر ماه بین ۹۰ تا ۱۲۰ میلیون میلیون تومان بود ولی الان با اینکه درهم ۶۵ هزار تومان شده، درآمد ماهانه من صفر شده.»
علاوه بر کارکنان آژانسهای هواپیمایی و سایر شرکتهای کارگزاری مرتبط با گردشگری خارجی، کارکنان ایرلاینها نیز احتمالا زودتر و بیشتر از سایر اقشار جامعه ایران از تحریم جدید آمریکا متضرر میشوند. وبسایت تیننیوز، شبکه خبریتحلیلی صنعت حملونقل، در اواخر بهمنماه ۱۳۹۸ در گزارشی نوشت: «بر اساس سالنامه آماری سال ۱۳۹۷بالغ بر ۲۴ هزار و ۲۱۸ نفر در ۱۶ شرکت هواپیمایی فعال در صنعت حملونقل هوایی کشور مشغول به کار هستند که در این میان ۱۵۵۴ خلبان و کمکخلبان، ۳۵۷۱ مهماندار، ۵۰۶۹ مهندس تعمیر و نگهداری و ...مشغول به کار هستند.»
قاعدتا شمار کارکنان این شرکتها طی سالهای اخیر، دست کم تا قبل از جنگ دوازده روزه در خرداد ۱۴۰۴، رو به افزایش بوده چراکه علاوه بر افزایش تعداد شرکتهای هواپیمایی در هشت سال گذشته به ۳۲ شرکت (به علاوه پنج شرکت هواپیمایی باربری)، پروازهای خارجی نیز تا پایان سال ۱۴۰۳ روندی رو به رشد داشتند. بنابراین بستهشدن آسمان جهان به روی ایران، ولو که نسبی هم باشد، امضای حکم بیکاری بسیاری از افراد شاغل در شرکتهای هواپیمایی ایران است.
سه روز قبل از آغاز جنگ دوازده روزه، روزنامه فرهیختگان در گزارشی نوشت: «طبق آخرین آمار سازمان هواپیمایی کشوری، از تعداد ۲۷ هزار و ۶۰۹ پرواز خارجی در سال ۱۳۸۳به ۴۸ هزار و ۷۷۴ پرواز خارجی در سال ۱۴۰۳ رسیدهایم که حکایت از یک رشد ۷۶ درصدی در تعداد پروازهای خارجی دارد. گفتنی است رکورد بیشترین تعداد پرواز خارجی صورت گرفته در بیست سال اخیر، نیز مربوط به سال ۱۴۰۳ است.»
از دست رفتن حدود ۴۹ هزار پرواز خارجی، به غیر از اینکه شرکتهای هواپیمایی فعال در حوزه سفرهای برونمرزی را با بحران مالی بیسابقهای مواجه میکند، طبیعتا ادامه فعالیت بسیاری از افراد شاغل در این شرکتها را نیز بلاموضوع میکند.