با بستهشدن مسیرهای دریایی ایران در خلیج فارس، تهران برای ادامه واردات و تجارت به مسیرهای جایگزین روی آورده است؛ از جمله بنادر شمالی در دریای خزر و مرزهای زمینی با کشورهای همسایه. اما این تغییر مسیر هزینهبر و پرچالش است.
به گفته کارشناسان و منابع تجاری، این مسیرها میتوانند بخشی از جریان کالا را حفظ کنند، اما در شرایط فعلی ظرفیت لازم برای جایگزینی کامل شبکه بنادر جنوبی ایران را ندارند.
آگهی
آگهی
دریای خزر برای ایران در شرایط فعلی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. این پهنه آبی محصور، برخلاف آبهای جنوبی ایران، مستقیما در معرض حضور نیروی دریایی آمریکا نیست و از طریق آن میتوان به روسیه و شبکه حملونقل شمالی دسترسی پیدا کرد. کشتیرانی در خزر نیز در مقایسه با مسیرهای دریایی جنوب با محدودیتهای نظامی کمتری روبهروست.
شرکت تحلیل دادههای دریایی «ویندوارد» اعلام کرده است که در ۱۶۴ روز پس از آغاز حملات اسرائیل و آمریکا به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، شمار نفتکشها و کشتیهای باری روسیه در سواحل ایران ۱۳ درصد افزایش یافته و از ۲۰۸ به ۲۳۵ فروند رسیده است. همزمان، تعداد کشتیهای ایرانی در آبهای روسیه نیز ۷ درصد افزایش یافته و از ۱۴۲ به ۱۵۲ فروند رسیده است.
بیش از ۳۰ درصد واردات از بنادر شمالی
این افزایش با اظهارات محمدرضا طلایی، مقام مسئول تجارت در وزارت جهاد کشاورزی، درباره تغییر مسیر بخشی از تجارت ایران از اقیانوس هند به مسیرهای روسیه و دریای خزر همخوانی دارد.
طلایی ۲۱ ژوئیه به ایرنا گفته بود که بیش از ۳۰ درصد واردات ایران از بنادر شمالی عبور میکند. به گفته او، کالاهای کشاورزی بخش مهمی از این واردات را تشکیل میدهند و غلات و دانههای روغنی، از جمله گندم، جو دامی و ذرت دامی، از جمله کالاهایی هستند که از مسیرهای شمالی وارد کشور میشوند.
در گزارشهای اخیر نیز به نقل از مقامهای ایرانی آمده است که حجم ترانزیت کالا از مسیر دریای خزر در پنج ماه گذشته حدود ۷۰ درصد افزایش یافته است. ایران در این مسیر مقادیر قابل توجهی گندم، ذرت و روغن خوراکی از روسیه وارد میکند.
دریای خزر و تقویت زرادخانه نظامی ایران توسط روسیه
البته این مسیر دریایی تنها برای انتقال گندم، روغن آفتابگردان یا خوراک دام استفاده نمیشود. بر اساس تحقیقی که شبکه آمریکایی انبیسی در ۱۸ اوت منتشر کرد، روسیه برای تقویت زرادخانه نظامی ایران، قطعات پهپاد و مواد منفجره را از طریق دریای خزر به ایران ارسال کرده است. فایننشال تایمز نیز با استفاده از مکاتبات افشاشده روسیه گزارش داد که «روسیه بهطور مخفیانه به ایران در توسعه موشکهای کروز مافوق صوت پیشرفته کمک کرده است؛ اقدامی که یکی از مهمترین انتقالهای شناختهشده فناوری نظامی راهبردی از مسکو به تهران محسوب میشود.»
افزایش هزینه واردات کالاهای اساسی
اما انتقال تجارت به شمال به معنای انتقال بدون هزینه نیست. غلامرضا نوری قزلجه، وزیر جهاد کشاورزی، پیشتر گفته بود که در تامین کالاهای اساسی مشکل جدی وجود ندارد، اما جنگ، اختلال در مسیرهای تجاری و تحریمها بر قیمت این کالاها اثر گذاشتهاند. به گفته او، افزایش قیمت جهانی برخی کالاهای اساسی در کنار افزایش هزینه حملونقل و ریسک واردکنندگان، در نهایت به قیمت مصرفکننده منتقل میشود.
گزارش والاستریت ژورنال نیز از افزایش هزینههای حملونقل خبر داده است. بر اساس این گزارش، در برخی موارد هزینه ناشی از تغییر مسیر و گلوگاههای زمینی میتواند تا یکسوم قیمت کالاهای معمولی پس از رسیدن آنها به تهران باشد.
در همین حال، بر اساس آمار مرکز آمار ایران، تورم نقطهبهنقطه گروه خوراکیها، آشامیدنیها و دخانیات در اوت ۲۰۲۶ به حدود ۱۲۸ درصد رسیده است.
خزر نمیتواند جای بنادر جنوبی را بگیرد
با وجود افزایش اهمیت بنادر شمالی، ظرفیت دریای خزر با شبکه بنادر جنوبی ایران قابل مقایسه نیست.
فایننشالتایمز گزارش داده است که پیش از جنگ، بیش از ۸۰ درصد حجم تجارت ایران، معادل حدود ۱۸۰ میلیون تن در سال، از طریق دریا و بنادر جنوبی جابهجا میشد. این روزنامه تاکید کرده است که حتی افزایش قابل توجه ظرفیت مسیرهای زمینی و دریای خزر نیز نمیتواند به طور کامل جای این شبکه را بگیرد.
حسین نوروز فشخامی، مشاور لجستیک ایرانی مستقر در بندر انزلی، نیز به لوموند گفته است که اختلال در تنگه هرمز اهمیت بنادر خزر را افزایش داده، اما این بنادر «نمیتوانند جایگزین بنادر ساحل جنوبی شوند.»
کاهش ۳۰ سانتیمتری سطح آب خزر در سال
او همچنین به کاهش سطح آب دریای خزر اشاره کرده و گفته است که در برخی مناطق، از سال ۲۰۲۰ سطح آب با سرعتی حدود ۳۰ سانتیمتر در سال کاهش یافته است؛ روندی که میتواند در سالهای آینده فعالیت برخی بنادر را با مشکل روبهرو کند.
به گفته او، توسعه تجارت در خزر به زیرساختهای بندری بهتر، ناوگان مناسب برای آبهای کمعمق و ایجاد خطوط منظم کشتیرانی نیاز دارد.
خزر؛ بخشی از یک مسیر تجاری بزرگتر
اهمیت فزاینده خزر تنها به تجارت ایران و روسیه محدود نیست. این دریا در سالهای اخیر به بخشی از «کریدور میانی» تبدیل شده است؛ مسیری که آسیا را از طریق آسیای مرکزی، دریای خزر، قفقاز جنوبی و ترکیه به اروپا متصل میکند و امکان دور زدن خاک روسیه را فراهم میکند.
طبق گزارش لوموند، حجم جابهجایی کالا در این کریدور طی چهار سال از ۱.۵ میلیون تن به ۶ میلیون تن افزایش یافته است. با این حال، حجم آن هنوز حدود ۳۰ تا ۴۰ برابر کمتر از مسیر سنتی عبوری از روسیه است.
در همین حال، سرمایهگذاری در زیرساختهای این مسیر افزایش یافته است. ترافیک کانتینری در بندر آکتائو قزاقستان در سال ۲۰۲۵، ۱۲۱ درصد رشد کرده و بانک اروپایی بازسازی و توسعه نیز ۳۵ میلیون یورو برای نوسازی این بندر اختصاص داده است.
این تحولات نشان میدهد خزر صرفا یک مسیر اضطراری برای ایران نیست و اهمیت تجاری آن در سطح منطقه نیز در حال افزایش است.
وابستگی بیشتر ایران به روسیه
افزایش استفاده ایران از مسیر خزر یک پیامد ژئوپلیتیک دیگر نیز دارد؛ افزایش نقش روسیه در تجارت ایران.
ولادیمیر پوتین و مسعود پزشکیان در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۵ پیمان مشارکت راهبردی جامع ۲۰ ساله میان ایران و روسیه را امضا کردند؛ پیمانی که همکاریهای دفاعی و امنیتی را نیز در بر میگیرد.
به گفته گلن هاوارد، رئیس اندیشکده آمریکایی بنیاد ساراتوگا، ایران سالها به روسیه کمک نظامی کرده بود، اما از آغاز سال ۲۰۲۶ جریان همکاری نظامی در جهت معکوس نیز افزایش یافته است. روسیه از طریق خزر تنها کالاهای تجاری به ایران نمیفرستد.
شبکه انبیاس در تحقیقی که ۱۸ اوت منتشر کرد، با استناد به یک سند دولت اروپایی و یک مقام غربی گزارش داد که روسیه قطعات پهپاد، مواد منفجره و مهمات را از طریق دریای خزر به ایران منتقل کرده است.
فایننشالتایمز نیز در تحقیقی بر اساس مکاتبات افشاشده، سوابق سفر و اسناد ثبت اختراع گزارش داده است که روسیه بهطور محرمانه در توسعه فناوری موشکهای کروز مافوق صوت به ایران کمک کرده است.
این رابطه البته یکطرفه نیست. افزایش استفاده ایران از خزر همزمان با افزایش اهمیت این دریا در تجارت منطقهای روسیه است.
لوموند مینویسد مسیرهای خزر علاوه بر تجارت ایران و روسیه، برای کشورهای آسیای مرکزی نیز اهمیت بیشتری پیدا کردهاند؛ کشورهایی که تلاش میکنند نفت و مواد معدنی خود را بدون عبور از خاک روسیه به بازارهای دیگر منتقل کنند.
تجارت زمینی؛ مسیر دوم اما پرهزینه
در کنار دریای خزر، ایران تلاش کرده بخشی از تجارت خود را از طریق مرزهای زمینی با ترکیه، پاکستان، ترکمنستان و افغانستان منتقل کند، اما این مسیرها نیز با گلوگاههای جدی روبهرو هستند.
فایننشالتایمز گزارش داده است که واردات ایران از مرز گوربولاک با ترکیه در پنج ماه منتهی به اوت ۲۰۲۶ حدود ۲۵۰ درصد افزایش یافته است. تجارت دوجانبه ایران و ترکیه نیز در نیمه نخست سال ۱۹ درصد رشد کرده و به ۳.۲ میلیارد دلار رسیده است.
اما افزایش حجم تجارت با صفهای طولانی کامیونها و مشکلات گمرکی همراه شده است.
والاستریت ژورنال گزارش داده است که در مقطعی حدود ۳۷۰۰ کامیون در سمت ایرانی مرز ترکیه گرفتار بودند و زمان انتظار برای عبور به حدود ۲۰ روز رسیده بود. در مرز پاکستان نیز صدها کامیون متوقف ماندهاند و مشکلات مشابهی در مرزهای افغانستان و ترکمنستان گزارش شده است.
چهار برابر شدن هزینه حمل از چین
این مشکلات به طو مستقیم به هزینه واردات نیز منتقل شدهاند. مجیدرضا حریری، رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین، گفته است انتقال یک کانتینر از چین به ایران از مسیر زمینی حدود ۱۲ هزار دلار هزینه دارد، در حالی که هزینه حمل دریایی حدود ۳ هزار دلار است؛ یعنی تقریبا چهار برابر بیشتر.
حریری همچنین برآورد کرده است که اختلال در حملونقل دریایی میتواند سالانه حدود ۱۸ میلیارد دلار هزینه اضافی به تجارت ایران تحمیل کند.
این ارقام برآوردهای حریری هستند و نباید بهعنوان نرخ رسمی یا برآورد قطعی خسارت اقتصادی در نظر گرفته شوند.
دادهها و گزارشهای اخیر نشان میدهند ایران توانسته بخشی از جریان تجارت خود را از مسیرهای جنوبی به سمت دریای خزر، روسیه و مرزهای زمینی منتقل کند.
اما این تغییر مسیر با سه محدودیت اصلی روبهروست؛ ظرفیت پایینتر مسیرهای شمالی در مقایسه با بنادر جنوب، هزینه بالاتر حملونقل و گلوگاههای مرزی و زیرساختی. در کنار این مشکلات، کاهش سطح آب خزر و افزایش نقش روسیه در مسیرهای تجاری ایران نیز میتواند در میانمدت چالشهای تازهای ایجاد کند.