در واکنش به سخنان دونالد ترامپ درباره «نابودی جمهوری اسلامی» برخی کاربران شبکههای اجتماعی و چهرهها و سازمانهای فعال در حوزه هستهای از تهدید اتمی سخن گفتند. اما متن سخنرانی ترامپ چیست و چرا به چنین تعبیری منجر شده است؟
دونالد ترامپ در سخنرانی خود در هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل گفت که درباره جمهوری اسلامی ایران با یک «تصمیم بزرگ» روبهرو است: توافقی که به ایران اجازه دهد بازسازی شود و یا اینکه «جمهوری اسلامی را نابود» کند.
آگهی
آگهی
این بخش از سخنان رئیسجمهوری آمریکا در شبکههای اجتماعی و در اظهارنظر برخی چهرهها و سازمانهای فعال در حوزه هستهای بهعنوان نشانهای از یک تهدید هستهای تفسیر شد. با این حال بررسی متن کامل سخنرانی نشان میدهد که آقای ترامپ در این بخش صراحتا از استفاده آمریکا از سلاح هستهای علیه ایران سخن نگفته است.
در عین حال تکرار عبارت «تصمیم بزرگ» درباره ایران در روزهای اخیر و استفاده ترامپ از همین تعبیر در مصاحبهای با اکسیوس در اواسط سپتامبر که در آن از احتمال «نابودی» حکومت ایران سخن گفته بود به زمینهای تبدیل شده است که عدهای بر اساس آن اظهارات جدید او را تهدیدی جدیتر تلقی کردهاند.
ترامپ در سازمان ملل دقیقا چه گفت؟
آقای ترامپ در بخش مربوط به ایران ابتدا بار دیگر تاکید کرد که اجازه نخواهد داد ایران به سلاح هستهای دست پیدا کند. او مدعی شد که عملیات نظامی آمریکا برنامه هستهای ایران را از بین برده است و گفت تهران پیش از آغاز جنگ در تلاش برای دستیابی سریع به «بمب هستهای» بوده است.
ترامپ سپس گفت اگر ایران به بمب هستهای دست پیدا میکرد میتوانست به گسترش «ترور و مرگ» ادامه دهد و کشورهایی که برای متوقف کردن آن تلاش میکردند با خطر یک رویارویی هستهای ویرانگر روبهرو میشدند.
این بخش از سخنان ترامپ درباره یک زرادخانه هستهای فرضی ایران بود. او در این جمله نگفت آمریکا در واکنش به ایران از سلاح هستهای استفاده خواهد کرد.
چند دقیقه بعد ترامپ درباره ادامه جنگ و احتمال دستیابی به توافق با تهران گفت: «من یک تصمیم بزرگ دارم. آیا توافقی با ایران انجام خواهد شد که به آنها اجازه دهد بازسازی کنند و کشوری بسیار بزرگتر از گذشته بسازند... یا جمهوری اسلامی را نابود کنم و این کار را سریع انجام دهم؟»
او بلافاصله اضافه کرد: «آیا آنها را به جهنم بفرستم بدون هیچ شانسی برای بقا و بدون هیچ امیدی برای آیندهای بزرگ یا نسلهای آینده؟»
او پس از آن گفت باور دارد پس از انتخابات میاندورهای آمریکا توافقی با ایران حاصل خواهد شد و بار دیگر تاکید کرد که ایران نباید به سلاح هستهای دست پیدا کند.
«تهدید هستهای» از کجا آمد؟
متن سخنرانی رئیس جمهوری آمریکا میان دو موضوع ارتباط نزدیکی برقرار میکند: برنامه هستهای ایران و تهدید به نابودی جمهوری اسلامی. اما این دو موضوع در سخنان او به یکدیگر متصل نشدهاند به این معنا که ترامپ نگفته است نابودی جمهوری اسلامی با استفاده از سلاح هستهای انجام خواهد شد.
عبارتهایی که او برای تهدید به نابودی به کار برد شامل «annihilate the Islamic Republic» و «drive them into hell with no chance of survival» است. در هیچیک از این دو عبارت اشارهای به بمب هستهای یا حمله هستهای وجود ندارد.
در نتیجه اگر ادعا این باشد که ترامپ در سازمان ملل صراحتا ایران را به حمله هستهای تهدید کرد، متن سخنرانی چنین ادعایی را تایید نمیکند.
اما واکنشها به این سخنان فقط به تفسیر متن کلمه به کلمه محدود نماند.
واکنش یک سازمان امنیت هستهای
اتحادیه دانشمندان نگران یا UCS، یکی از سازمانهای آمریکایی فعال در حوزه سیاستگذاری و امنیت هستهای است که بیش از پنج دهه درباره کاهش خطر جنگ هستهای فعالیت کرده است. برنامه امنیت جهانی این سازمان شامل فیزیکدانان، تحلیلگران و پژوهشگران علوم سیاسی است و موضوعاتی مانند تسلیحات هستهای آمریکا، دفاع موشکی و خطر استفاده از سلاح هستهای را بررسی میکند.
این سازمان پس از سخنرانی ترامپ اعلام کرد که اظهارات او را «تهدید ضمنی» به استفاده از نیروی هستهای علیه ایران و مردم این کشور میداند.
تارا دروزدنکو مدیر برنامه امنیت جهانی UCS گفت سخنان ترامپ را باید تهدید ضمنی به استفاده از «نیروی هستهای گسترده» دانست. این سازمان همچنین هشدار داد چنین تهدیدهایی میتواند کشورهای دیگر را به این نتیجه برساند که برای حفاظت از خود به سلاح هستهای نیاز دارند.
بنابراین «تهدید هستهای» در اینجا توصیفی است که UCS از سخنان ترامپ ارائه کرده است و نه عبارتی که رئیسجمهوری آمریکا در سخنرانی خود به کار برده باشد.
در شبکههای اجتماعی نیز همین ارتباط میان سخنان ترامپ درباره سلاح هستهای و تهدید به نابودی جمهوری اسلامی مورد توجه قرار گرفت. برخی کاربران و مفسران این دو بخش از سخنرانی را کنار هم گذاشتند و از احتمال تهدید هستهای سخن گفتند. در مقابل متن سخنرانی همچنان مشخص نمیکند که منظور ترامپ از «نابودی» استفاده از سلاح هستهای بوده است.
چرا تکرار «تصمیم بزرگ» مهم است؟
آقای ترامپ پنج روز پیش از سخنرانی در سازمان ملل نیز در گفتوگو با اکسیوس گفته بود: «یک تصمیم بزرگ در پیش دارم. آیا میخواهم وارد شوم و آنها را نابود کنم یا نه؟ یک تصمیم بزرگ است. هر اتفاقی ممکن است برای من بیفتد.»
در آن مصاحبه موضوع سخنان ترامپ احتمال ازسرگیری حملات گسترده علیه ایران بود. چند روز بعد او در سازمان ملل همان عبارت «تصمیم بزرگ» را تکرار کرد اما این بار آن را در قالب انتخاب میان توافق با ایران یا «نابودی جمهوری اسلامی» مطرح کرد.
این تکرار میتواند توضیح دهد که چرا برخی واکنشها به سخنان روز سهشنبه صرفا بر متن همان یک جمله متمرکز نماند و آن را در کنار تهدیدهای قبلی ترامپ قرار داد.
با این حال اینکه این تکرار را باید نشانه تغییر در معنای تهدید ترامپ دانست یا صرفا ادامه همان موضع قبلی، از متن سخنرانی بهتنهایی قابل تعیین نیست.
سابقه نگرانیها درباره احتمال استفاده از سلاح هستهای علیه ایران
نگرانیها درباره احتمال استفاده آمریکا از سلاح هستهای علیه ایران به ماه آوریل بازمیگردد؛ زمانی که دونالد ترامپ هشدار داد «یک تمدن کامل» نابود خواهد شد و دیگر هرگز بازنخواهد گشت.
این نگرانیها در ماههای بعد نیز ادامه یافت. مارجوری تیلور گرین، نماینده سابق کنگره آمریکا و از حامیان پیشین ترامپ، روز ۱۶ اوت در شبکه اجتماعی ایکس مدعی شد که در جلسات راهبردی درباره استفاده از سلاحهای هستهای علیه ایران گفتوگو شده است. او نوشت: «آنها در جلسات راهبردی درباره استفاده از سلاحهای هستهای علیه ایران گفتگو میکنند. بله، درست خواندید. این واقعیت دارد. من گمانهزنی نمیکنم؛ اطلاع دارم. و این شر محض است.» خانم گرین برای این ادعا سندی عمومی ارائه نکرد.
چند هفته بعد در اوایل ماه سپتامبر، از ترامپ در گفتوگو با فاکسنیوز پرسیده شد آیا استفاده از سلاح هستهای علیه ایران را منتفی میداند. او در پاسخ گفت: «من هرگز راجعبه چنین چیزی صحبت نمیکنم، اما جواب مثبت است. من چنین چیزی را منتفی میدانم. دلیلی برای آن وجود ندارد.» ترامپ در ادامه گفت: «آنها از نظر نظامی کاملا شکست خوردهاند. من آنها را شکست دادهام و شما از من میپرسید که آیا بر سرشان بمب اتم میاندازم؟ چه سوال احمقانهای.»
واکنش ایران؛ از «ضربات غیرقابلپیشبینی» تا بحث خروج از انپیتی
سخنان ترامپ با واکنش تند مقامهای ایرانی روبهرو شد. ستاد کل نیروهای مسلح ایران در بیانیهای گفت تهدیدهای رئیسجمهوری آمریکا نشانه «بنبست راهبردی» واشنگتن است و نیروهای مسلح ایران برای وارد کردن «ضربات کوبندهتر و غیرقابلپیشبینیتر» آمادهاند. این بیانیه همچنین سخنان ترامپ را تلاشی برای توجیه اقدامات آمریکا علیه ایران توصیف کرد.
در هفتههای اخیر شماری از نمایندگان و چهرههای سیاسی ایران از احتمال خروج کشور از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای سخن گفتهاند.
چند نماینده مجلس روز ۲۰ سپتامبر از طرحی با قید سه فوریت برای خروج ایران از انپیتی خبر دادند. حسینعلی حاجیدلیگانی گفت که این طرح به هیات رئیسه مجلس ارائه شده و برای طرح در صحن علنی نیازمند اجازه رئیس مجلس است.
پیش از آن نیز علیرضا سلیمی عضو هیات رئیسه مجلس گفته بود خروج از انپیتی میتواند یکی از گزینههای جمهوری اسلامی در واکنش به قطعنامه شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی باشد.
محسن رضای، دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز در واکنش به قطعنامه شورای حکام گفته بود اقدامات آژانس میتواند کشورها را به سمت خروج از انپیتی سوق دهد. با این حال رضایی چند روز بعد در گفتوگو با یورونیوز گفت جمهوری اسلامی تاکنون تصمیمی برای خروج از این پیمان نگرفته است و تصمیم تهران در این زمینه به رفتار آینده آمریکا بستگی خواهد داشت.
بنابراین خروج ایران از انپیتی تاکنون تصمیم اعلامشده ایران نیست اما پیشنهاد و بحث درباره آن در میان برخی نمایندگان و چهرههای سیاسی و امنیتی کشور مطرح شده است.
ویدیوی «اولین تست گرم اتمی ایران»؛ یک نمونه از جنگ روایتها
همزمان با انتشار سخنان ترامپ درباره ایران، ویدیویی با عنوان «اولین تست گرم اتمی ایران» در شبکههای اجتماعی فارسیزبان منتشر و بازنشر شد. کانال صابریننیوز نیز این ویدیو را با همین عنوان منتشر کرد و در توضیح آن هشتگ «انیمیشن» را به کار برد.
این ویدیو یک آزمایش هستهای واقعی را نشان نمیدهد و بهعنوان تصویرسازی یا شبیهسازی یک آزمایش اتمی ایران در فضای مجازی منتشر شده است. برخی رسانههای ایرانی نیز آن را ویدیویی تولیدشده با هوش مصنوعی توصیف کردهاند. انتشار چنین محتوایی در کنار بحثهای سیاسی درباره برنامه هستهای ایران میتواند بخشی از جنگ روایتها درباره توان هستهای جمهوری اسلامی باشد.
انتشار این ویدیو نیز پدیده تازهای نیست. در سالهای گذشته تصاویر و ویدیوهای دیگری با ادعای نمایش آزمایش هستهای ایران در شبکههای اجتماعی منتشر شدهاند که برخی از آنها بعدا بهعنوان تصاویر قدیمی، محتوای مربوط به کشورهای دیگر یا تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی شناسایی شدهاند.
در نتیجه این ویدیو را نیز میتوان در چارچوب گستردهتر تبلیغات رسانهای و جنگ روایتها درباره برنامه هستهای ایران بررسی کرد. انتشار یک تصویر ساختگی یا شبیهسازیشده در کنار اظهارات واقعی مقامهای سیاسی میتواند مرز میان واقعیت و محتوای تبلیغاتی را در فضای مجازی مبهم کند و به شکلگیری برداشتهای متفاوت از تحولات هستهای ایران منجر شود.
از تهدید هستهای تا احتمال تغییر دکترین هستهای
همزمانی این ویدیو با بحث خروج احتمالی از انپیتی نیز قابل توجه است.
از یک سو در واشنگتن رئیس جمهوری آمریکا درباره جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای و احتمال «نابودی جمهوری اسلامی» صحبت میکند. از سوی دیگر در ایران برخی نمایندگان مجلس و چهرههای سیاسی و امنیتی درباره خروج از انپیتی صحبت کردهاند.
با این حال این دو موضوع نباید با یکدیگر بهعنوان یک تصمیم قطعی برای حرکت ایران به سمت ساخت سلاح هستهای تعبیر شوند.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران نیز در گفتوگو با شبکه الجزیره گفت جمهوری اسلامی تاکنون تصمیمی برای خروج از انپیتی نگرفته است اما رفتار واشنگتن میتواند تهران را به سمت خروج از این پیمان سوق دهد. او همچنین گفت دکترین هستهای ایران تغییر نکرده است.
بنابراین آنچه در حال حاضر وجود دارد بحث و تهدید درباره تغییر مسیر هستهای ایران است نه اعلام رسمی تغییر دکترین یا تصمیم قطعی برای ساخت و آزمایش سلاح هستهای.