ساکنان دامنه آتشفشان اتنا با پاکسازی مداوم خاکستر و هزینه های پنهان سلامت روبه رو هستند. آیا سیسیل سرانجام به دنبال راه حل است؟
وقتی در مارس ۲۰۲۱ امیلیا پریویترا دچار سرفههای بیامان شد، ابتدا نگران بود که شاید دوباره به کووید-۱۹ مبتلا شده باشد. اما وقتی نتیجه آزمایش منفی شد، فکر کرد فقط یک آلرژی فصلی است.
آگهی
آگهی
او به یورونیوز ارث میگوید: «اما سرفه هفتهها ادامه داشت و وقتی بین دو سرفه نفس میکشیدم، صدای سوت عجیبی از ریههایم شنیده میشد. بنابراین پیش یک متخصص رفتم و او چیزی پیدا کرد که هرگز انتظارش را نداشتم: چند ذره تقریبا نامحسوسِ خاکستر که در ریههایم گیر کرده بود.»
پریویترا در نیکولوزی زندگی میکند، شهری نزدیک دومین شهر بزرگ سیسیل، کاتانیا. این شهر بر دامنههای کوه اتنا، بلندترین و فعالترین آتشفشان اروپا، قرار گرفته است. با هر فوران ـ که میتواند چند بار در سال رخ دهد ـ علائم او دوباره ظاهر میشود و وضعیت برای صدها ساکن دیگر منطقه هم مشابه است.
در هفتههای اخیر، یک سلسله فورانهای شدید دوباره کوه اتنا را به صدر خبرهای بینالمللی آورده؛ هم بهخاطر نمایش آتشینش و هم بهخاطر زمینگیر شدن صدها پرواز بهمدت یک هفته.
اما در حالیکه میلیونها نفر شیفته این پدیدههای طبیعی میشوند، کمتر کسی به مردمی توجه میکند که با تبعات انتشار مداوم خاکستر آتشفشانی زندگی میکنند. در دورههای فعالیت شدید آتشفشانی، میزان بارش خاکستر میتواند به چندین هزار تن در روز برسد و شهرها را در سراسر منطقه زیر لایهای از خاکستر بپوشاند.
پیامدهای پنهان خاکستر آتشفشانی بر سلامت
خاکستر آتشفشانی از ذرات بسیار ریزِ سنگ، مواد معدنی و شیشه آتشفشانی تشکیل شده و بهراحتی میتواند سالها روی پشتبامها و گوشههای دور از دسترس ساختمانها و خیابانها باقی بماند.
این خاکستر میتواند نقش یک کودِ غنی از مواد معدنی را ایفا کند که زهکشی و نگهداشت آبِ خاک را در زمینهای اطراف بهبود میدهد. اما همین ذرات یک خطر پنهان برای سلامت هم دارند، بهویژه وقتی بر اثر وزش باد یا رفتوآمد خودروها روی جادههای پوشیده از خاکستر دوباره در هوا معلق شده و استنشاق میشوند.
یک مقاله سال ۲۰۱۳ (منبع به زبان انگلیسی) درباره فورانهای ۲۰۰۲ اتنا ـ که از شدیدترین فورانهای اخیر بود ـ نشان داد در دوره فوران، مراجعه به اورژانس برای بیماریهای حاد دستگاه تنفسی، مشکلات قلبوعروقی و تحریکات چشمی بهطور قابلتوجهی نسبت به دوره مشابه در سال قبل افزایش یافته است.
دنیله لومباردو، یکی از نویسندگان این مطالعه، توضیح میدهد که بخشِ بسیار ریزِ خاکستر آتشفشانی قادر است تا عمق ریهها نفوذ کند؛ جایی که ممکن است باعث التهاب، استرس اکسیداتیو و تحریک مجاری تنفسی شود، بهویژه در میان کودکان، سالمندان و افرادی که به بیماریهای مزمن تنفسی مبتلا هستند.
دانشگاه پالرمو پیشتر نیز مطالعاتی انجام داده که به نرخهای بالاترِ ابتلا به سرطان تیروئید در جمعیتهای ساکن در ناحیه آتشفشانی اتنا پرداخته و همزمان شواهدی از افزایش قرار گرفتن در معرض عناصر کمیابی را یافته که با انتشارات آتشفشانی مرتبطاند.
وخیمتر شدن مشکلات تنفسی بیماران در کاتانیا
نونتزیو کریمی، متخصص ریه و آلرژی ساکن کاتانیا، امسال تعطیلات تابستانی خود را پس از دریافت چندین تماس اضطراری از بیماران همیشگیاش که از پیش دچار اختلالات تنفسی بودند، نیمهکاره رها کرد.
کریمی به یورونیوز ارث میگوید: «بیمارانی که سیستم ایمنی ضعیفتری دارند یا از قبل به مشکلات تنفسی پزشکی مانند آسم آلرژیک و برونشپنومونیای مزمن مبتلا هستند، بیشتر در معرض بیماری ناشی از بارش خاکستر قرار میگیرند و ممکن است با تشدید جدی علائم روبهرو شوند. بهویژه کسانی که دستگاه تنفسیشان بر اثر ابتلاهای قبلی به ذاتالریه یا کووید تضعیف شده، معمولا بیشترین آسیب را میبینند.»
در جریان فورانهای اوایل اوت اتنا، اداره حفاظت مدنی سیسیل که مسئول پیشبینی، پیشگیری و مدیریت شرایط اضطراری ناشی از حوادث است، از افزایش شمار بیمارانی خبر داد که به اورژانس بیمارستانهای استان کاتانیا مراجعه کردهاند.
همه آنها علائم مشابهی داشتند: سوزش یا التهاب چشم، سرفه، آبریزش یا تحریک بینی و عطسه. کریمی میگوید تعداد ویزیتهای پزشکی نزد او نسبت به حالت عادی هشت درصد افزایش یافته است.
ایتالیا تنها کشور اروپایی نیست که با این مشکل دستوپنجه نرم میکند. در ایسلند، فوران سال ۲۰۱۰ آتشفشان ایافیاتلایوکول پیامدهای ماندگار بر سلامت برجا گذاشت. گونار گودموندسون، پژوهشگر، دریافت که علائم تنفسی و فشارهای روانی برای چندین سال در میان ساکنانی که بیش از همه در معرض ذرات خاکستر بودند، بهویژه کسانی که پس از فوران بارها بر اثر وزش باد دوباره در معرض خاکسترِ معلق قرار گرفتند، ادامه یافته است.
حیوانات نیز میتوانند بهشدت از بارش خاکستر آتشفشانی آسیب ببینند.
برگلیند هیلماسدوتیر، کشاورزی در درفیورد در منطقه وستفیوردز، به یورونیوز ارث میگوید: «اگر خاکسترها بهسرعت از مزارع جمعآوری نشوند، دامها در معرض خطر مرگ بر اثر مسمومیت با فلوراید قرار میگیرند، چون ممکن است مقدار زیادی علفِ آلوده را تنفس یا مصرف کنند.»
فلوراید موجود در خاکستر آتشفشانی میتواند در دستگاه گوارش حیوانات به اسید تبدیل شود، پوشش روده را تخریب کند و به خونریزی داخلی منجر شود. این ماده همچنین میتواند با کلسیم موجود در جریان خون تداخل ایجاد کند و در صورت قرار گرفتن طولانی و شدید در معرض آن طی چند روز، باعث تضعیف استخوانها و در موارد حاد، فرسایش دندانها شود.
جمعآوری ناکارآمد خاکستر، ساکنان را در معرض خطر قرار میدهد
سالهاست ساکنان کاتانیا خواستار آمادگی بیشتر نظام سلامت عمومی برای مواجهه با فورانهای آتشفشانی شدهاند، اما ضعفها همچنان پابرجاست.
ریکاردو کاسترو، سیاستمدار محلی و مدیر پزشکی بیمارستان اصلی شهر آچیرهآله ـ واقع در حدود ۲۰ کیلومتری آتشفشان اتنا ـ میگوید تأخیر در جمعآوری خاکستر و زیرساختهای ناکافی برای دفع آن، مدتِ قرار گرفتن ثانویه ساکنان در معرض ذرات ریز خاکستر اتنا را طولانیتر کرده و خطرات تنفسی و قلبوعروقی را تشدید میکند.
کاسترو توضیح میدهد: «این خاکسترها حاوی فلزات هستند، بنابراین استنشاق آنها سالم نیست. قرار گرفتن کوتاهمدت در معرض آنها معمولا خیلی خطرناک تلقی نمیشود، اما کسانی که از زمان تولد، هر سال چندین بار در معرض این ذرات قرار دارند، بهویژه در شهرهایی که به دهانه آتشفشان نزدیکترند، ممکن است با پیامدهای جدیِ بلندمدت برای سلامت روبهرو شوند. جمعآوری سریع، میزان تماس ثانویه را بهطور قابلملاحظهای کاهش میدهد.»
با این حال، کاسترو هشدار میدهد که برخی روشهای پاکسازی در عمل وضعیت را بدتر میکنند. استفاده از دمندههای هوا برای تمیز کردن خیابانها و پشتبامها، خاکستر را دوباره به هوا بازمیگرداند تا آنکه آن را برای همیشه از محیط حذف کند.
«برای مقابله با آن تنها ماندهایم»
پریویترا میگوید تنها در دورههای فوران نیست که بیمار میشود؛ سرفه و علائم تنفسی او حتی هفتهها پس از پایان فوران هم ادامه دارد.
همشهری او در نیکولوزی، دلیا زاپالا، که همراه با شریکش مالک کارخانهای است که از سنگهای گدازه برای تولید اشیای هنری استفاده میکند، توضیح میدهد که تا آنجا که به یاد دارد خانواده او و همسایهها همیشه مجبور بودهاند کیسههای خاکستر آتشفشانی را خودشان جمعآوری کنند. این کیسهها اغلب ماهها در گوشهای از حیاط خانه انباشته میشد، چون شهرداری هیچ سیستم جمعآوریِ مناسب یا دستورالعملی برای نحوه دفع آنها فراهم نکرده بود. زاپالا به یورونیوز ارث میگوید: «هر بار یک کابوس است و ما را تنها گذاشتهاند تا خودمان با آن کنار بیاییم.»
منطقه سیسیل و اداره حفاظت مدنی آن به درخواست ما برای اظهار نظر پاسخ ندادند.
کریمی پیشنهاد میکند شهروندان فعلا برای محافظت از خود، هنگام شدت گرفتنِ فعالیت آتشفشانی ماسک بزنند.
پریویترا که این روزها در دورههای بارش شدید خاکستر بدون ماسک از خانه خارج نمیشود، اضافه میکند: «این فقط یک تسکین موقت است، اما تا وقتی موضوع را جدیتر نگیریم، بهترین کاری است که میتوانیم برای متوقف کردن سرفهها انجام دهیم.»
آیا میتوان خاکستر آتشفشانی را به منبعی مفید تبدیل کرد؟
سالهاست پژوهشگران سیسیلی تلاش کردهاند با همکاری مسئولان، راهحلهایی را پیش ببرند که پیامدهای منفی خاکستر بر سلامت را به حداقل برساند.
پائولو روکارو، استاد مهندسی محیطزیست در دانشگاه کاتانیا، میگوید: «از ژاپن الهام گرفتهایم؛ جایی که اطراف آتشفشانهای فعالی مانند ساکوراجیما، مسئولان سامانههای جمعآوری سریع خاکستر را ادغام کردهاند. اما ما از نظر فناوری و برنامهریزی عقب هستیم و هنوز شکاف بزرگی در این زمینه وجود دارد.»
روکارو میگوید با وجود چند دهه فورانهای مکرر در اتنا و همچنین آتشفشانهای جزایر آئولی سیسیل، این مسئله همچنان بهعنوان یک وضعیت اضطراری مقطعی دیده میشود نه یک مشکل دائمی که نیازمند برنامهریزی و کاهش مخاطرات است.
او امیدوار است یک مصوبه (منبع به زبان انگلیسی) که منطقه سیسیل در ماه مارس تصویب کرده، بتواند هماهنگی بهتر در جمعآوری خاکستر را تشویق کند؛ اقدامی که برای مردم، کسبوکارها و محیط زیست سودمند خواهد بود.
هدف این مصوبه آن است که با تغییر طبقهبندی رسمی خاکستر آتشفشانی از زباله خطرناک به ماده خام قابل استفاده، آن را به یک منبع طبیعی ارزشمند تبدیل کند. این کار فرصتهایی ایجاد میکند تا خاکسترِ غنی از مواد معدنی در صنایعی مانند ساختوساز بهکار گرفته شود؛ جایی که میتواند بخشی از جایگزین سیمان شود و کاربردهای دیگری نیز پیدا کند.
روکارو معتقد است این رویکرد میتواند بهطور قابلتوجهی در کاهش تبعات سلامتمحور خاکستر مؤثر باشد. او به یورونیوز ارث میگوید: «هرچه خاکستر بیشتری در فعالیتهای تولیدی بهکار گرفته شود، مقدار کمتری بهصورت معلق در هوا یا انباشته بهعنوان زباله باقی میماند که ممکن است حتی پس از مدت طولانی دوباره در هوا پخش شود.»
تهیه این گزارش با حمایت مالی یک گرنت محیط زیستی از سوی Journalismfund Europe انجام شده است.