دونالد ترامپ شامگاه شنبه بار دیگر از تهدید خود به انجام حملات گسترده علیه ایران عقبنشینی کرد و به دیپلماسی روی آورد. او عصر یکشنبه بدون پرداختن به جزئیات گفت که مذاکرات با ایران از دوشنبه آغاز میشود. اما دلیل این عقبنشینی چیست؟ آیا ترامپ در درگیری با ایران گیر افتاده است؟ چه گزینههایی دارد؟
ایران صراحتا اعلام کرده که کنترل تنگه هرمز را بهای پایان دادن به درگیریها میداند. اگرچه پذیرش چنین چشماندازی برای کاخ سفید از نظر سیاسی نامطبوع و دشوار است، اما ادامه حملات متقابل که ممکن است به جنگ گستردهتر در منطقه منجر شود نیز به همان اندازه تحملناپذیر است.
آگهی
آگهی
پنج مقام پیشین دولت آقای ترامپ در گفتگو با پولیتیکو گفتند که وضعیت کنونی گزینههای مطلوب اندکی در اختیار کاخ سفید گذاشته است.
یک مقام پیشین دولت آقای ترامپ به شرط محفوظ ماندن هویتش به پولیتیکو گفت: «ایران خواهان این امتیاز سیاسی است که اصل دریافت پول در ازای عبور از تنگه به رسمیت شناخته شود. چنین اقدامی، کنترل ایران بر تنگه را در رویههای دیپلماتیک و حقوق عرفی تثبیت خواهد کرد.»
آقای ترامپ روز جمعه در جریان جلسه کابینه در «کمپ دیوید» گفت که قصد دارد ضربات سختی به ایران وارد کند. او شامگاه شنبه پس از گفتگو با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی در شبکه اجتماعی «تروتسوشال» اعلام کرد: «ایران و دیگر کشورهای خاورمیانه از ما خواستهاند که از انجام هرگونه حمله خودداری کنیم، زیرا بر سر چارچوب کلی یک توافق تفاهم حاصل شده است. این توافق شامل بازگشایی فوری، کامل و بدون قیدوشرط تنگه هرمز و پایان دادن به تهدید هستهای ایران خواهد بود.»
او افزود: «موافقت کردهام که با هدف تامین منافع آتی جهان و همچنین بقای ایرانی موفق و مرفه، حمله را لغو کنم؛ مشروط بر اینکه بتوانیم بهسرعت به یک توافق دست یابیم.»
رئیسجمهوری آمریکا عصر یکشنبه اعلام کرد که مذاکرات با ایران از روز دوشنبه آغاز خواهد شد. او همچنین در پاسخ به این پرسش که آیا ضربالاجلی برای حصول توافق در نظر دارد گفت: «خواهیم دید. ما آمادهایم که هر وقت بخواهیم حملات را آغاز کنیم، اما من ترجیح میدهم به توافق برسیم.»
با این حال، ایران هنوز به این اظهارات رسما واکنشی نشان نداده و هیچ نشانهای هم در دست نیست که تهران آماده صرفنظر کردن از کنترل تنگه هرمز باشد.
در داخل کاخ سفید، مقامهای ارشد دولت، از جمله مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، درباره هرگونه راهحلی که به ایران اجازه دهد کنترل تنگه را در دست داشته باشد، هشدار دادهاند.
به باور آنها، چنین اقدامی میتواند توانایی آینده ایالات متحده برای اعمال تحریم علیه ایران را به خطر بیندازد، زیرا کشورهای متعددی برای پرداخت عوارض عبور از تنگه به معافیت تحریمی نیاز خواهند داشت. این امر همچنین توانایی جامعه بینالمللی برای تحت فشار قرار دادن ایران بهمنظور دست کشیدن از جاهطلبیهای هستهای را بیش از پیش کاهش خواهد داد.
آقای روبیو همچنین هفته گذشته هشدار داد که چنین توافقی، رویهای خطرناک ایجاد خواهد کرد که دیگران بیتردید از آن الگوبرداری خواهند کرد.
در نتیجه، مسیرهای اندکی برای دستیابی به راهحلی کوتاهمدت باقی مانده و از سوی دیگر، ضعف ارتباطات میان جناحهای مختلف جمهوری اسلامی نیز مذاکرات را پیچیدهتر کرده است.
«جمهوری اسلامی جسورتر شده است»
الکس گری، رئیس دفتر شورای امنیت ملی آمریکا در دوره نخست ریاستجمهوری دونالد ترامپ، گفت: «مهمترین نکته از منظر مذاکرات این است که [ایرانیها] قطعا احساس میکنند اهرم فشار را در اختیار دارند و جسورتر شدهاند. همین مساله باعث شده است از دادن امتیازهایی که در کوتاهمدت به نفعشان است، خودداری کنند. آنها چنین احساسی دارند و وقتی این مساله با مشکل ارتباطی میان بخشهای مختلف حکومت ایران ترکیب میشود، قطعا حفظ و اجرای آتشبس را دشوارتر میکند.»
یک مقام کنونی دولت آقای ترامپ، عبور روزانه میلیونها بشکه نفت از تنگه هرمز را شاهدی دانست بر اینکه ایران این آبراه را کنترل نمیکند. این مقام همچنین تاکید کرد که درخواست یا دریافت تضمین عبور امن از ایران برای شهروندان و نهادهای آمریکایی ممنوع است و برای طرفهای خارجی نیز خطر تحریم شدن را در پی دارد.
او گفت: «همانطور که رئیسجمهوری گفته، تنگه هرمز باز است. این تنگه به روی ایران بسته است، اما در غیر این صورت باز است.»
این بنبست در حالی شکل گرفته که تنها سه ماه تا انتخابات میاندورهای باقی مانده و میانگین قیمت بنزین در آمریکا از ۳.۸۵ دلار در ماه پیش به ۴.۱۰ دلار بهازای هر گالن رسیده است. بسیاری از جمهوریخواهان تمایل دارند جنگ را پشت سر بگذارند و بر مزایای اقتصادی گنجاندهشده در بسته سیاستهای داخلی حزب جمهوریخواه که ترامپ تابستان گذشته آن را به قانون تبدیل کرد، تمرکز کنند.
اما در حال حاضر تلفات نیروهای آمریکایی همچنان مایه نگرانی است، پایگاههای آمریکا هدف حمله قرار میگیرند و کشورهای خلیج فارس با رگبار موشکهای ایرانی روبرو هستند و همه این موارد میتواند بهای انرژی را بیشازپیش افزایش دهد. در نتیجه، جنگ بر کارزار انتخاباتی که بر نگرانیهای مربوط به هزینههای زندگی متمرکز است، سایه افکنده است. در حالی که آقای ترامپ اصرار دارد که اجازه نمیدهد ملاحظات سیاسی بر تصمیمگیریهایش تاثیر بگذارد، هیچ نشانهای وجود ندارد که در ماههای پس از انتخابات راه خروج آسانی پدیدار شود.
دنی سیترینوویچ، رئیس پیشین شاخه ایران در اطلاعات نظامی اسرائیل و پژوهشگر شورای آتلانتیک گفت: «گزینههای پیش روی رئیسجمهور ترامپ بسیار نامطلوباند. هرگونه توافق دیپلماتیک احتمالا مستلزم پذیرش نوعی کنترل ایران بر تنگه هرمز خواهد بود و پذیرش چنین نتیجهای برای بسیاری در واشنگتن دشوار است. از سوی دیگر، تشدید بیشتر درگیریهای نظامی تقریبا بهطور قطع قیمت نفت را بالا نگه خواهد داشت و هیچ تضمینی وجود ندارد که ایران عقبنشینی کند یا محاسبات راهبردی خود را بهطور بنیادین تغییر دهد. سرچشمه استیصال امروز همین است.»
اما موضوع فقط به تنگه هرمز محدود نمیشود. اجازه دادن به ایران برای دریافت عوارض عبور از این آبراه یا ایجاد مانع در کشتیرانی میتواند دست کشورهای دیگر را برای این کار باز کند. مثلا چین ممکن است با سوءاستفاده از آن بخواهد چنین رویهای را در آبهای اطراف تایوان برقرار کند.
آقای گری گفت: «امتیاز دادن در این زمینه برای ایالات متحده بسیار دشوار خواهد بود. اگر بپذیریم که هر طرفی میتواند بهطور یکجانبه عوارض و هزینه وضع کند و آبراههای مهم بینالمللی را در آبهای آزاد ببندد، این امر بهشدت برای کشتیرانی تجاری، توانایی نیروی دریایی آمریکا برای انجام عملیات و هنجارهای آزادی کشتیرانی که عملا ۸۰ سال برقرار بودهاند، مخرب خواهد بود. پذیرش چنین چیزی برای ما بسیار دشوار است.»
به گفته او، ایران باید به این رضایت دهد که میتواند هر زمان که خواست بار دیگر تنگه را ببندد. چنین چیزی برای تهران یک پیروزی تاکتیکی است اما هنوز تمایلی به پذیرش آن نشان نداده است.
در همین حال، کشتیها همچنان از تنگه عبور میکنند و همین امر قیمت نفت را زیر ۱۰۰ دلار در هر بشکه نگه داشته است. با این وجود، ایران و نیروهای نیابتیاش طی چند روز گذشته به یک پایگاه آمریکایی در کویت و زیرساختهای انرژی عربستان سعودی حمله کردهاند و گمان میرود پشت یک حمله سایبری به سامانههای آبرسانی شهری در مینهسوتا نیز باشند.
ترامپ چه گزینههایی دارد؟
گرگ پریدی، کارشناس اختلال در بازار انرژی که در دولت جورج دبلیو بوش در اداره اطلاعات انرژی آمریکا فعالیت میکرد، گفت که تهاجمیتر شدن حوثیها در یمن نشاندهنده آن است که ایران به دنبال پایان سریع این مناقشه نیست. به گفته او، هدف این اقدامات تضعیف موقعیت آقای ترامپ است.
آقای پریدی گفت: «این مساله به من نشان میدهد که ایرانیها در حال حاضر واقعا تا حدودی اعتمادبهنفس دارند. فکر میکنم آنها تقریبا این وضعیت را به منزله وارد کردن ضربه نهایی میبینند که دونالد ترامپ را به تسلیم وادار خواهد کرد.»
با این حال، الیوت آبرامز، نماینده ویژه آمریکا در امور ایران در دوره نخست ریاستجمهوری آقای ترامپ، معتقد است احتمالا هیچیک از گزینههای موجود برای دونالد ترامپ جذاب نخواهد بود.
به گفته او، گزینههای پیشروی آقای ترامپ چنین است:
- عقبنشینی و پذیرش اداره و درآمدزایی تنگه هرمز از سوی ایران
- وارد کردن ضربات هرچه شدیدتر تا زمانی که ایران با یک توافق مصالحهآمیز واقعی موافقت کند
- خریدن زمان از طریق ادامه محاصره بنادر ایران و حملات متقابل
او افزود: «ممکن است ایران ادامه جنگ کمشدت و محاصره را نپذیرد و تصور کند که حملات شدیدتر و گستردهتر باعث عقبنشینی آقای ترامپ خواهد شد.»
آبرامز گفت: «در این صورت، دونالد ترامپ تنها دو گزینه خواهد داشت: پذیرش پیروزی ایران یا تشدید درگیری و مقابله شدیدتر. او نمیخواهد هیچیک از این دو کار را انجام دهد و به همین دلیل سرخورده و مستاصل مانده است.»
به گزارش پولیتیکو، رئیسجمهوری آمریکا این هفته ظاهرا به بنبستی تن داده بود که در آن مناقشه نه تشدید میشود و نه فروکش میکند.
جیمز جفری، سفیر پیشین آمریکا که در دولت سه رئیسجمهوری، از جمله در دوره نخست دونالد ترامپ، در خاورمیانه خدمت کرده است، گفت خطر عملی کردن تهدیدهای آقای ترامپ این است که ایران با تمام توان خود مقابلهبهمثل کند. چنین اقدامی متحدان آمریکا را بیش از پیش در معرض خطر قرار میدهد، ذخایر موشکهای دفاعی ایالات متحده را تحلیل میبرد و قیمت بنزین را بهشدت افزایش میدهد.
او گفت: «مشکل این است که ایران در شرایطی نزدیک به جنگ تمامعیار قرار دارد و تسلیم نخواهد شد. محاصره بهمرور زمان تهران را فلج خواهد کرد، اما عبارت کلیدی اینجا «بهمرور زمان» است.»
در همین حال، همه نشانهها حاکی از آن است که آمریکا همچنان خواهان راهحلی از طریق مذاکره است. قطر و پاکستان نیز پس از فروپاشی توافق پیشین برای توقف درگیریها در اوایل ماه جاری، همچنان برای ازسرگیری مذاکرات صلح تلاش میکنند.
فرد فلیتز، رئیس پیشین دفتر شورای امنیت ملی در دولت دونالد ترامپ و نایبرئیس مرکز امنیت آمریکای «موسسه سیاست اول آمریکا»، گفت: «فکر نمیکنم هنوز به مرحلهای رسیده باشیم که دستهایمان را بالا ببریم و بگوییم این صرفا مناقشهای است که باید آن را مدیریت کنیم. فکر میکنم پیام اصلی این است که آقای ترامپ روشن خواهد کرد اگر تصور میکنید به دلیل نزدیک شدن انتخابات میاندورهای میتوانید مقاومت کنید تا آمریکا توافقی بد را بپذیرد، بهتر است تجدیدنظر کنید. چنین اتفاقی نخواهد افتاد.»
یک منبع نزدیک به کاخ سفید که برای گفتگو درباره ارزیابیهای داخلی خواست نامش فاش نشود، معتقد است تیم آقای ترامپ پذیرفته که بعید است پیش از انتخابات نوامبر راه خروج مناسبی از این بحران پیدا شود.
او گفت: «این موضوع در محاسبات لحاظ شده است. هرچند کمکی نمیکند، اما تعیینکننده نتیجه انتخابات هم نیست.»