نخستین موج انفجارهای ناشی از جنگ، گنبدها و منارههای باستانی را در اطراف مشهورترین میدان شهر تاریخی اصفهان به لرزه درآورد. دو روز بعد، بمباران دیگری در مرکز شهر، کف یک مجموعه سلطنتی ۴۰۰ ساله را با لایهای از خردهگچ و کاشی و شیشه پوشاند.
حملات هوایی اسرائیل در روزهای ۷ و ۹ مارس، بناهای تاریخی میدان «نقش جهان» و کاخ «چهلستون» را که از ارزشمندترین مجموعههای فرهنگی ایران به شمار میروند، به لرزه درآورد و موج انفجار ناشی از آن آسیبهایی به جا گذاشت.
آگهی
آگهی
رویترز مینویسد هدف اصلی بمباران ۹ مارس، ساختمان فرمانداری اصفهان بود که کمتر از ۲۰۰ متر از کاخ قرار داشت و بخشی از آن ویران شد؛ اما موج انفجار تا داخل موزه هنرهای تزئینی که در یک کاخ سلطنتی عهد صفوی قرار دارد، پیش رفت: درها و پنجرهها شکست، سقف تالار اصلی فرو ریخت و اسکلت بنا نمایان شد. کارمندان، کیسههایی پر از خردهکاشیهای آبیِ جداشده از مسجد شاه و دیگر بخشهای میدان نقش جهان را به خبرنگاران نشان دادهاند.
خبرنگاران رویترز اواخر اسفندماه و پیش از آتشبس، با دسترسی نادر به این اماکن در اصفهان و همچنین دو کاخ تاریخی در تهران، از نزدیک میزان آسیبهای وارده به سایتهای تاریخی ایران از جمله اماکن تحت حفاظت یونسکو را رصد و یک گزارش تحقیقی مصور تهیه کردند.
۱۱ بنای آسیبدیده از نگاه رویترز
خبرنگاران رویترز در مجموع، آسیبدیدگیِ ۱۱ بنای تاریخی را به طور میدانی رصد و ثبت کردند. سازمان یونسکو که به ظاهر هنوز نتوانسته تیمهای ارزیاب خود را به ایران بفرستد و تنها به تصاویر ماهوارهای متکی است، اعلام کرده که تاکنون خسارت به هفت سایت تاریخی در ایران شامل دو مکان ثبتشده در فهرست جهانی را راستیآزمایی کرده است.
یونسکو گفته است پیش از جنگ یا در جریان آن با این نهاد مشورت نشده، اما مختصات «سایتهای حساس» را با «همه طرفهای درگیر» به اشتراک گذاشته است. این سازمان تأکید کرده که همه طرفها باید به حقوق بینالملل درباره حفاظت از اموال فرهنگی پایبند باشند و تمام اقدامات لازم را برای پیشگیری از آسیب انجام دهند.
چهار نقطه در مجموعه نقشجهان اصفهان، کاخ چهلستون، مسجد جامع عباسی (مسجد شاه)، کاخ عالیقاپو به همراه کاخ گلستان و بخشهایی از بافت بازار تاریخی در تهران از جمله مکانهایی است که در گزارش تحقیقی و مصور رویترز به عنوان بخشی از بناهای تاریخی آسیبدیده از جنگ به آنها اشاره شده است.
علاوه بر این، کارشناسانی که تاثیر جنگ بر سایتهای میراث جهانی را بررسی میکنند، خسارت به راهآهن سراسری ایران، مسجد جامع اصفهان و همچنین قلعه ۱۸۰۰ ساله «فلکالافلاک» در دره خرمآباد را تایید کردهاند.
مکانیسم تخریب و تغییر بیسابقه در قواعد درگیری نظامی
رویترز بخش قابلتوجهی از گزارش را به توضیح نوع آسیبی که موج انفجار ایجاد میکند اختصاص داده است. بر اساس این گزارش، خسارات وارده، از شیشههای خردشده تا دیوارهای ترکخورده، عمدتاً نه بر اثر اصابت مستقیم بلکه ناشی از امواج بمبهایی بود که با سرعتی نزدیک به ۲۰ برابر سرعت صوت پرتاب میشوند.
وس برایانت، متخصص پیشین هدفگیری در نیروی هوایی آمریکا میگوید یک بمب ۲۰۰۰ پوندی مشابه آنچه نیروهای آمریکایی و اسرائیلی استفاده میکنند، میتواند موج انفجاری ایجاد کند که ساختمانهای تا شعاع ۹۰۰ متری را دچار آسیب جدی کند.
نکته قابل تامل در گزارش رویترز، گفتگو با هشت کارشناس باستانشناسی خاورمیانه است که همگی این حملات را نشاندهنده یک تغییر آشکار در رویههای هدفگیری آمریکا عنوان کردهاند.
در جنگهای پیشین (مانند عراق و سوریه)، لندمارکهای تاریخی که همان نمادهای شاخص فرهنگی و تاریخی هستند در «فهرست اهداف ممنوعه» (No-strike lists) قرار داشتند و حمله به نزدیکی آنها مستلزم «ضرورت قانعکننده» نظامی و مجوز در سطوح بسیار بالا بود.
استفانی مولدر، استاد هنر و معماری اسلامی در دانشگاه تگزاس، در این باره میگوید: «با وجود تمام ویرانیهای گذشته، آن دوران در مقایسه با اتفاقات اکنون که دیگر هیچ حد و مرزی رعایت نمیشود و کسی به این مسائل اهمیتی نمیدهد، شبیه به یک دوران طلایی به نظر میرسد.»
در مقابل، ارتش اسرائیل با ارسال متنی به رویترز اعلام کرده است که مطابق قوانین بینالمللی عمل کرده و صرفاً اهداف نظامی (مانند ساختمان استانداری اصفهان در نزدیکی مجموعه کاخها) را هدف قرار داده است.
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید نیز با دفاع از «عملیات خشم حماسی» تاکید کرد که هدف این عملیات نابودی موشکها و نیروی دریایی ایران بوده و آمریکا غیرنظامیان را هدف قرار نمیدهد.
اصفهان؛ جواهری فرهنگی زیر سایه جنگ
شهر اصفهان که کانون اصلی این آسیبها به شمار میرود حتی در کشوری با تاریخ غنی و کهن نظیر ایران نیز یک «جواهر فرهنگی» بیبدیل به شمار میرود؛ شهری که جایگاه و اهمیت تاریخی آن را همتراز با مراکز باستانیِ رم یا آتن میدانند.
اصفهان که قلب تپنده این آسیبها بود، حتی با استانداردهای ایران نیز یک جواهر فرهنگی محسوب میشود و با رم یا آتن مقایسه میگردد. در ۷ مارس، بمبهای اسرائیلی به فاصله ۳۰۰ متریِ سیوسهپل اصابت کردند تا پایگاههای سپاه پاسداران را هدف قرار دهند. دو روز بعد، بمباران ساختمان استانداری اصفهان، میدان نقش جهان را لرزاند.
در گزارش رویترز همچنین به چند روایت از شاهدان محل نیز اشاره شده است. رسول موسوی، نگهبان ۱۶ ساله موزه هنرهای تزئینی (واقع در نزدیکی استانداری اصفهان)، در حالی که سرش به دلیل جراحات ناشی از انفجار باندپیچی بود، با نشان دادن ترکشهای فلزی به رویترز گفت: «این ساختمانها بخشی از وجود ما بودند.»
علی بردبار، یکی از کاسبان بازار نیز روایت کرده که هنگام بمباران ۷ مارس، با صدای انفجار از مغازه بیرون آمده و دیده که منارهها و گنبد مسجد بهشدت لرزیدهاند. به گفته او: «ساختن اینجا صدها سال طول کشیده؛ در یک لحظه میتواند نابود شود.»
ارزیابیهای اولیه نشان میدهد که انفجارها بیش از ۷۰ درصد از شیشههای در و پنجرههای کاخ عالیقاپو را شکسته، به ۱۸ ستون چوبی در این کاخ لرزه انداخته و باعث تخریب بخشی از گچبریها شده است. در حاشیه جنوبی میدان نیز، دو مناره مسجد شاه لرزیده و کاشیهای آبیرنگ آن فرو ریخته است.
ضربه اقتصادی و روانی به اصفهان
افزون بر تخریب فیزیکی، گزارش رویترز از پیامدهای اقتصادی و روانی جنگ بر اصفهان میگوید. بازار شهر، که روزگاری مملو از گردشگران داخلی و خارجی بود، بهگفته یکی از نقرهکاران، در ماههای اخیر تقریباً خالی شده است. او جنگ را عامل «فلج شدن» اقتصاد شهر میداند.
یک نقرهکار در بازار اصفهان به رویترز گفت که تبعات اقتصادیِ از بین رفتن توریسم به اندازه شیشههای شکسته ویرانگر بوده است. صاحبان مغازهها و دستفروشان میگویند شیشههای مغازههایشان شکسته و فروش بهشدت افت کرده است؛ اما بسیاری از آنها، بهدلیل ترس از پیگرد یا برخورد بدتر، هنگام گفتوگو با خبرنگاران خارجی از اظهار نظر مستقیم درباره خود جنگ و طرفهای درگیر خودداری میکنند.
سعید، جوان ۳۲ سالهای که در بازار گز میفروشد، با اشاره به شیشههای خردشده مغازهاش گفت: «ما فقط منتظر یک پایان خوش هستیم.»
زخم جنگ بر پیکره کاخ گلستان
در تهران، کاخ چندصدساله گلستان در مجاورت بازار بزرگ که در یونسکو ثبت شده نیز از این تراژدی در امان نماند. در شب یکم مارس، نیروهای آمریکایی و اسرائیلی ساختمانهای قوه قضاییه را که تنها ۳۰۰ متر با این کاخ فاصله داشتند، هدف قرار دادند.
با توجه به آنچه در گزارش رویترز به آن اشاره شده، خاستگاه اعتراضهای گستردهٔ سال گذشته همین بازار و اعتصابهای مرتبط با آن بوده است؛ حرکتی که پس از مدتی به دانشگاهها و شهرهای دیگر کشیده شد و سپس با سرکوب شدید و در نهایت حمله آمریکا و اسرائیل و کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی در آغاز جنگ گره خورد.
نتیجه حملات در شب اول مارس، تبدیل شدن تالارهای کاخ به دریایی از آوار و خردهشیشه، ریزش آینهکاریها و آسیب جدی به سقف تالار اصلی بود.
یک کارمند زن بخش باستانشناسی که نزدیک به ۳۰ سال در این کاخ کار کرده است، با چشمانی اشکبار صبحِ پس از حمله را اینگونه توصیف کرد: «وقتی به اینجا آمدم، در میان شیشهها خشکم زد و در شوک فرو رفتم.»
او میگوید بیشترین آسیب از موج انفجار، به تالار تخت رسیده و کمی آنسوتر، تالار آیینه نیز به «دریای دیگری از شیشه» تبدیل شده است.
این کارمند که به شدت نگران آسیبهای نامرئی به سازه بنا بود، در حین بازدیدِ تیم رویترز، پس از ۱۵ دقیقه ناگهان خواستار خروج سریعِ همه از محل شد و با اشاره به سقف گفت که هر لحظه احتمال ریزش آن وجود دارد.
در گزارش رویترز آمده است که هیچکس در حمله به ساختمانهای مجاور کاخ گلستان کشته نشده، اما دو کارمند دچار جراحتهای سطحی شدهاند؛ با این حال، نگرانی بزرگتر، ترکها و آسیبهایی است که شاید در نگاه اول دیده نشوند اما در درازمدت خطرِ نشست یا فروپاشی بخشهایی از بنا را افزایش دهند.