امارات، عربستان، قطر، کویت و بحرین همگی میزبان پایگاههای نظامی آمریکا هستند و ستون فقرات معماری امنیتی واشنگتن در خاورمیانه را تشکیل میدهند. اگر هر یک از آنها حتی بهصورت غیرمستقیم در روابط امنیتی خود با ایالات متحده بازنگری کنند، میتوانند تاثیر قابلتوجهی بر راهبرد منطقهای آمریکا داشته باشند.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا برای نخستین بار از زمان آغاز حملات مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه (نهم اسفند ۱۴۰۴) روز سهشنبه به کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس سفر کرد.
آگهی
آگهی
او در ابتدا وارد امارات عربی متحده میشود و سپس راهی کویت و بحرین خواهد شد. آقای روبیو در بحرین با سایر مقامهای شورای همکاری خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، قطر و عمان نیز دیدار خواهد کرد.
هدف این سفر اطمینانبخشی به متحدان واشنگتن درباره تداوم تعهد آمریکا به امنیت آنها و منطقه و تاکید بر این موضوع است که آتشبس ۶۰ روزهای که هفته گذشته با ایران حاصلشده، به تقویت تهران منجر نخواهد شد. این در حالی است که کشورهای منطقه در قبال این توافق دچار اختلاف نظر هستند.
مواضع کشورهای عرب از پیش از جنگ تا کنون چه تغییری کرده است؟
رهبران تمامی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس که این هفته میزبان مارکو روبیو هستند یا در نشستهای مرتبط حضور دارند، دستکم در مواضع علنی خود پیش از آغاز جنگ در فوریه، از حلوفصل دیپلماتیک حمایت کرده بودند. بسیاری از آنها در جریان جنگ نیز خواستار یافتن راهحل دیپلماتیک برای پایان درگیری بودند، هرچند در عمل به شکلهای مختلف به روند عملیات نظامی آمریکا نیز کمک کردند.
اما به گزارش رویترز، برخی از این کشورها بهصورت غیرعلنی و در محافل خصوصی از اینکه این تفاهمنامه ممکن است زمینهساز عادیسازی روابط میان واشنگتن و ایران شود ابراز ناامیدی و شگفتی کردهاند.
موضوعات مورد اختلاف شامل عناصر پیشنویس توافقی است که هیچ محدودیتی برای موشکهای بالستیک ایران در نظر نمیگیرد و مقرراتی دارد که میتواند نفوذ منطقهای تهران و کنترل آن بر مسیرهای حیاتی کشتیرانی نفت را افزایش دهد. در واقع، این کشورها نگرانند هرگونه امتیازدهی گسترده به تهران بتواند موجب تقویت موقعیت ایران و تغییر موازنه امنیتی منطقه و همچنین جریانهای انرژی و نفت شود.
نگرانی از موشکهای بالستیک ایران
یکی از نگرانیهای اصلی به برنامه موشکهای بالستیک بازمیگردد. در جریان جنگ، دولت ترامپ تاکید کرده بود که از میان بردن توان موشکی بالستیک ایران یکی از اهداف محوری آن است؛ هدفی که با منافع کشورهای عرب سنی حوزه خلیج فارس نیز همراستا بود، چرا که همگی در برد موشکهای ایران قرار دارند.
با این وجود، در متن یادداشت تفاهم هیچ اشارهای به برنامه موشکی ایران نشده است و دونالد ترامپ نیز در روزهای اخیر گفته است که محروم کردن تهران از چنین تسلیحاتی «غیرمنصفانه» خواهد بود.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران روز سهشنبه تاکید کرد که ایران در جریان مذاکرات با ایالات متحده، «درباره توانمندیهای موشکی خود گفتوگو نکرده و در آینده نیز در دستور کار هیچگونه مذاکرهای با هیچ طرفی قرار نخواهد گرفت.»
نگرانی از مبالغ هنگفت در دست تهران
آنچه از نگاه کشورهای عرب سنی حوزه خلیج فارس به طور خاص بهشدت حساس و بحثبرانگیز تلقی میشود به بسته بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری و همچنین احتمال بازتنظیم گستردهتر روابط دوجانبه واشنگتن و تهران است.
در شرایطی که مقامهای آمریکایی بر این باورند که کشورهای عربی حوزه خلیج فارس میتوانند در تامین مالی صندوق پیشنهادی بازسازی و توسعه ایران نقش محوری داشته باشند، این موضوع در میان برخی متحدان عرب واشنگتن نگرانیهایی ایجاد کرده است. جیدی ونس، معاون رئیس جمهوری آمریکا، با اشاره به امارات عربی متحده بهعنوان نمونهای از سرمایهگذاران بالقوه منطقهای، گفته است که در صورت کاهش تحریمها، کشورهایی در جهان عرب آماده سرمایهگذاری در ایران خواهند بود، مشروط بر آنکه تهران در رفتار خود تغییر ایجاد کند.
از طرفی، نشانههایی نیز وجود دارد که امارات نیز به عنوان کشوری در خلیج فارس که نزدیکترین روابط اقتصادی را با ایران دارد نیز به دنبال کاهش تنش در روابط خود با ایران است.
در حالی که قطر نقش مرکزی در میانجیگری این توافق ایفا کرده است، اما برخی از متحدان عرب آمریکا نگران هستند که این توافق مبالغ قابل توجهی را در اختیار ایران قرار دهد که ممکن است صرف تقویت توان نظامی آن شود.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
وزارت خزانهداری ایالات متحده روز دوشنبه نیز یک معافیت گسترده ۶۰ روزه در خصوص تحریمهای نفتی ایران صادر کرد که نشان میدهد واشنگتن در پیشبرد عناصر کلیدی این توافق اولیه جدی است.
ایران در کوتاهمدت انتظار دارد حدود ۶ میلیارد دلار از داراییهایش که به دلیل تحریمهای آمریکا در قطر مسدود شده است، آزاد شود و ۶ میلیارد دلار دیگر نیز بهصورت وام قابل بازپرداخت از سوی دوحه در اختیارش قرار گیرد.
همچنین انتظار میرود که تهران در پی تصمیم روز دوشنبه وزارت خزانهداری آمریکا مبنی بر صدور معافیت تحریمی صادرات نفت ایران برای دو ماه آینده، دستکم ۸ میلیارد دلار درآمد داشته باشد. بر اساس سند این معافیت، پرداختها میتواند به دلار انجام شود.
برخی برآوردهای داخلی در ایران نشان میدهد درآمد حاصل از فروش بدون مانع نفت، که عمدتا به چین انجام میشود، میتواند طی یک سال به بیش از ۳۰ میلیارد دلار برسد. ایران در سالهای گذشته همواره با دور زدن تحریمهای آمریکا و از طریق تجارت پنهانی با چین، آن هم با تخفیفهای قابل توجه، به صادرات نفت ادامه داده است.
رهبری عمدتا سنی بحرین نیز بهطور خاص نگران است که ایرانِ برخوردار از منابع مالی گسترده بتواند در میان جمعیت عمدتا شیعه این کشور جزیرهای، زمینه ناآرامی یا شورش را فراهم کند. بحرین با جمعیتی حدود ۱.۶۵ میلیون نفر، در جریان بهار عربی شاهد اعتراضات گسترده و تکرارشونده خیابانی بوده است.
ایران هرگونه تلاش پنهانی برای تحریک ناآرامی در بحرین را رد کرده است، اما در عین حال در گذشته بهصورت علنی از برخی فعالان شیعه بحرینی حمایت کرده است.
نگرانی از تبعات ایفای نقش در جنگ علیه ایران
هر شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس از متحدان راهبردی ایالات متحده به شمار میروند و در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران که چهار ماه پیش آغاز شد، بهنوعی از نظر لجستیکی از واشنگتن حمایت کردند و در مقابل نیز همگی هدف حملات هوایی ایران قرار گرفتند.
دونالد ترامپ هفته گذشته افشا کرد که امارات عربی متحده در انجام حملات متقابل علیه ایران نقش فعالی داشته است و اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران اعلام کرد که تهران بر این باور است که امارات، کویت و اردن همگی در حمله آمریکا به ایران کمک کردهاند.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
آقای بقایی گفت: «ما قطعا از این موضوع صرفنظر نخواهیم کرد. ما هم مستندسازی خواهیم کرد و هم مطالبه خواهیم کرد.» او افزود: «حضور نظامی آمریکا در منطقه نشان داده است که چه پیامدها و خساراتی برای منطقه و کشورهای آن به همراه داشته است. امیدواریم کشورهای منطقه از تجربه ماهها و سالهای گذشته درس گرفته باشند.»
هدف بلندمدت ایران این است که کشورهای حوزه خلیج فارس را متقاعد کند تا ایالات متحده را از منطقه خارج کنند. با این حال، در شرایطی که این بحث همچنان در داخل ایران و کشورهای منطقه سیال و در حال تغییر است، برخی جریانهای سیاسی در ایران از رویکردی متفاوت سخن میگویند و خواستار نوعی نزدیکی و آشتی منطقهای حتی از مسیر تشکیل ائتلافی تازه متشکل از ترکیه، عربستان سعودی، پاکستان و مصر هستند.
برای شخص مارکو روبیو که در هفتههای اخیر فاصله قابل توجهی از مذاکرات با ایران حفظ کرده و تقریبا بهطور کامل وظیفه را به معاون رئیس جمهوری، جیدی ونس، و دیگر دستیاران ترامپ واگذار کرده است، این سفر نیازمند نوعی توازنسازی دشوار است.
در حالی که دیپلمات ارشد آمریکا باید نگرانیهای متحدان منطقهای را کاهش دهد، او باید این کار را بدون آنکه به نظر برسد در حال انتقاد از یادداشت تفاهم آمریکا و ایران است انجام دهد. کما اینکه دونالد ترامپ، رئیس جمهوری ایالات متحده با وجود انتقاد برخی از جمهوریخواهان در کنگره که دولت را به تسلیم در برابر تهران متهم کردهاند، همچنان بهطور قاطع از آن حمایت میکند.
دونالد ترامپ روز دوشنبه بار دیگر این تهدید را مطرح کرد و به خبرنگاران گفت: «اگر ایران به توافق خود پایبند نباشد یا اگر رفتار مناسبی نداشته باشد، کاری را که لازم باشد انجام خواهم داد.»