به دنبال آغاز حملات هوایی مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه (نهم اسفند ۱۴۰۴)، دونالد ترامپ اهداف متعددی را برای آغاز این جنگ نام برد که نابودی توان موشکهای بالستیک ایران و تضمین عدم دستیابی تهران به سلاح هستهای تنها دو مورد از آنها بود.
اکنون که بیش از سه ماه از آن زمان آغاز جنگ گذشته و در شرایطی که یک تفاهمنامه اولیه صلح شکل گرفته است، این پرسش مطرح میشود که آقای ترامپ تا چه اندازه در تحقق اهداف اعلامی خود موفق بوده است. خبرگزاری رویترز در گزارشی سعی کرده به این پرسش پاسخ دهد.
آگهی
آگهی
تضعیف توان موشکی و پهپادی ایران
پیش از آغاز جنگ، ایران بزرگترین زرادخانه موشکهای بالستیک در خاورمیانه را در اختیار داشت و تعداد این موشکها، بسته به نوع، بین ۲ هزار و پانصد تا ۶ هزار فروند برآورد میشد. برخی از این موشکها با بردی تا دو هزار کیلومتر قادر به رسیدن به اسرائیل بودند و برخی دیگر به کلاهکهای خوشهای مجهز بودند که مقابله با آنها دشوارتر است.
علاوه بر اینها، ایران یکی از بازیگران اصلی در تولید عمده پهپادهای دوربرد بهویژه پهپادهای انتحاری شاهد محسوب میشود و روسیه نیز در جنگ اوکراین از همین مدل پهپادها استفاده کرده است.
منابع آمریکایی یک ماه پس از آغاز جنگ، به خبرگزاری رویترز گفتند که یکسوم این زرادخانه نابود شده و احتمالا یکسوم دیگر نیز آسیب دیده، منهدم شده یا زیر آوار مدفون شده است.
برد کوپر، فرمانده سنتکام نیز در تاریخ ۱۴ مه (۲۴ اردیبهشت) به کنگره آمریکا گفت که جنگ اخیر برنامه تولید و ذخیرهسازی موشکها و پهپادهای دوربرد ایران را برای سالها عقب انداخته است. به گفته او، آمریکا و متحدانش در طول این درگیری موفق شدند بیش از هزار و ۵۰۰ موشک و ۶ هزار پهپاد ایرانی را رهگیری کنند.
با وجود این، هنوز مشخص نیست چه تعداد موشک در زرادخانه ایران باقی مانده است. کما اینکه، تهران همچنان توانایی حمله به متحدان آمریکا را حفظ کرده و در روزهای ۶ و ۷ ژوئن (۱۶ و ۱۷ خرداد) با شلیک چندین موشک به سوی کویت، بحرین و اسرائیل، این توانایی را به نمایش گذاشت؛ هرچند این کشورها اعلام کردند که حملات یادشده خسارت قابل توجهی در پی نداشته است.
توان نظامی متعارف
ارتش آمریکا معتقد است توان نظامی متعارف ایران برای اعمال نفوذ در منطقه و تهدید نیروهای آمریکایی بهشدت تضعیف شده است.
آقای کوپر در جلسه استماع در کنگره آمریکا اعلام کرد که نیروهای آمریکایی ۱۶۱ شناور دریایی ایران را منهدم و ۸۲ درصد سامانههای پدافند هوایی این کشور را از کار انداختهاند. به گفته او، نیروی هوایی ایران که پیش از جنگ روزانه تا ۱۰۰ سورتی پروازی انجام میداد، اکنون عملا فعالیتی ندارد.
با این حال، تهران همچنان توانست در طول درگیریها کنترل مؤثری بر تنگه هرمز اعمال کند و با بهکارگیری قایقهای تندرو، مینهای دریایی، پهپادها و شناورهای موشکانداز، رفتوآمد کشتیهای تجاری حامل حدود یکپنجم نفت و گاز جهان را مختل و این آبراه راهبردی را عملا مسدود کند.
برنامه هستهای
ترامپ بارها گفته است که هدف اصلی او جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است. تهران نیز همواره تاکید کرده که قصد ساخت بمب اتمی را ندارد و برنامه هستهایاش صرفا اهداف صلحآمیز را دنبال میکند.
با این حال، جنگ تغییر چشمگیری در توان هستهای ایران ایجاد نکرده است. ارزیابی اطلاعاتی آمریکا در ماه گذشته نشان داد که ایران همچنان در کمتر از یک سال قادر به تولید سلاح هستهای خواهد بود؛ و این دقیقا همان برآوردی است که پس از حملات ژوئن ۲۰۲۵ به تأسیسات هستهای ایران نیز ارائه شده بود.
پس از امضای رسمی تفاهمنامه در روز جمعه، برنامه هستهای ایران یکی از محورهای اصلی مذاکرات پیشرو خواهد بود. آقای ترامپ تاکید کرده است که اورانیوم غنیشده ایران باید از کشور خارج شود، حال آنکه به گفته برخی منابع، مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران معتقد است که این مواد نباید به خارج منتقل شوند.
نیروهای نیابتی ایران
ترامپ دوم مارس (۱۱ اسفند)در کاخ سفید گفت که نباید به تهران اجازه داده شود به تسلیح و تامین مالی گروههای مسلح نیابتی در عراق، لبنان، غزه و یمن ادامه دهد.
ایران از زمان آغاز جنگ هیچ تمایلی به توقف حمایت از این گروهها نشان نداده است، اما ارزیابیهای ارتش آمریکا و نهادهای مستقل نشان میدهد شبکه نیروهای نیابتی ایران دیگر مانند گذشته کارآمد نیست.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
بخش عمدهای از این روند پیش از آغاز جنگ شکل گرفته بود. اسرائیل پس از حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳، بسیاری از رهبران ارشد حماس و هزاران نفر از نیروهای آن را در غزه کشت و بخش بزرگی از فرماندهان حزبالله لبنان را نیز از میان برد.
همچنین با سقوط حکومت بشار اسد، رئیس جمهوری پیشین سوریه، در سال ۲۰۲۴، ایران یکی از مسیرهای مهم انتقال تجهیزات به حزبالله را از دست داد.
تحریمها و مشکلات اقتصادی ایران نیز توانایی مالی تهران برای حمایت از این گروهها را تضعیف کرده است.
در جریان جنگ نیز این گروهها نقش عمدهای ایفا نکردهاند. حماس از نوار غزه حملهای علیه اسرائیل انجام نداده و حوثیها نیز از یمن اختلال قابل توجهی در کشتیرانی دریای سرخ ایجاد نکردند.
تنها حزبالله در دوم مارس با حملات موشکی و پهپادی وارد درگیری شد که در پی آن، اسرائیل عملیات گستردهای را آغاز کرد؛ عملیاتی که تاکنون نزدیک به سه هزار و ۷۰۰ کشته و بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار آواره در لبنان برجای گذاشته است. تاکنون نیز ۲۸ نظامی اسرائیلی و چهار غیرنظامی در این درگیری کشته شدهاند.
آقای کوپر در ماه مه به کنگره گفت ایران دیگر توانایی تامین قابل اتکای تسلیحات پیشرفته برای این گروهها را ندارد، هرچند توضیح بیشتری درباره ابعاد این مسئله ارائه نکرد.
تغییر رژیم
آقای ترامپ پیش از آغاز جنگ، معترضان ایرانی را به سرنگونی حاکمان خود تشویق کرده بود و در ۲۸ فوریه اعلام کرد که کشته شدن علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، «بهترین فرصت» برای تصاحب قدرت توسط مخالفان است.
او در ۶ مارس (۱۵ اسفند) نیز گفت جنگ تنها زمانی پایان خواهد یافت که ایران «تسلیم کامل و بدون قید و شرط» را بپذیرد و یک رهبر جدید و «قابلقبول» جایگزین شود.
اگرچه جنگ نتوانسته حکومت دینی ایران را سرنگون کند، اما آقای ترامپ همچنان مدعی است که به هدف خود رسیده، زیرا به گفته او علی خامنهای با پسرش، آیتالله مجتبی خامنهای، جایگزین شده است.
آقای ترامپ در ۲۹ مارس (نهم فروردین) انتخاب رهبری جدید را آغاز «رژیمی تازه و منطقیتر» توصیف کرد.
با این وجود، ترامپ در هفتههای اخیر دیگر مانند گذشته بهطور علنی از تغییر حکومت در ایران سخن نگفته است.