تندروهای ایران این توافق کلی را پیروزی قلمداد کردهاند، اما ترامپ گزارشها درباره صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری را رد و هشدار داده اگر تهران پایبند نباشد حملات را از سر میگیرد.
حاکمیت تندرو ایران، توافق چارچوبی آمریکا و ایران را نه به عنوان یک امتیازدهی، بلکه به عنوان سندی مبنی بر این که تهران بیشتر از واشینگتن دوام آورده است معرفی میکند، در حالی که همچنان این پرسش مطرح است که سپاه پاسداران تا چه حد بر مفاد آن کنترل داشته است.
آگهی
آگهی
فرمانده نیروی قدس سپاه، اسماعیل قاآنی، دوشنبه شب پس از ماهها برای نخستین بار در یک حضور علنی درباره این توافق سخن گفت و در گفتوگو با تلویزیون دولتی ایران اظهار کرد که تنگه بابالمندب «به طور کامل در اختیار نیروهای حزبالله، حوثیها در یمن و حتی برخی از رفقا و فرزندان مقاومت که یمنی هم نیستند» است.
این اظهارنظر درباره بابالمندب که دریای سرخ را به خلیج عدن وصل میکند، هشداری بود مبنی بر این که شبکه منطقهای تهران حتی با وجود رفع محاصره تنگه هرمز، همچنان بر یک مسیر جداگانه کشتیرانی جهانی اهرم فشار دارد.
نیروی قدس، شاخه اطلاعاتی و جنگ نامتقارن سپاه پاسداران، معمار اصلی محور مقاومت است؛ شبکهای از گروههای مسلح در سراسر خاورمیانه، از جمله حماس در غزه، حوثیها در یمن و شبهنظامیان شیعه در عراق که تهران آنها را تامین مالی، تسلیح و هدایت میکند.
در همین حال، موسسه «مطالعات جنگ» مستقر در واشینگتن ماههاست ارزیابی میکند که احمد وحیدی، فرمانده ارشد سپاه، و حلقه نزدیکانش از ادعای کنترل ایران بر هرمز برای تحکیم قدرت داخلی سپاه، از جمله در برابر رقبایی مانند محمدباقر قالیباف، رییس مجلس، و برای شکل دادن به رویکرد کلی مذاکرهای کشور استفاده کردهاند.
گزارشها حاکی است که وحیدی مستقیما با رهبری سیاسی ایران مخالفت کرده؛ رهبریای که برای پایان سریع جنگ و بازگشایی مسیرهای مسدودشده کشتیرانی با امید احیای اقتصاد، خواهان رسیدن هر چه زودتر به توافق بود، در حالی که سپاه که کنترل حضور نظامی ایران در تنگه هرمز را در دست دارد، در هر مورد اختلافی مقاومت کرد و در نهایت دست بالا را به دست آورد.
«جنگ ترکیبی تمام عیار»
برای تندروهای ایران، این یادداشت تفاهم احتمالا در داخل به عنوان یک پیروزی راهبردی عرضه خواهد شد؛ مدرکی دال بر این که جمهوری اسلامی از جنگ جان سالم به در برد و آمریکا را وادار به مذاکره کرد. این روایت اما در سراسر طیف سیاسی ایران یکسان پذیرفته نشده است.
ابراهیم رضایی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، این یادداشت تفاهم را «نامتوازن» خواند و گفت همه خطوط قرمز ایران رعایت نشده است.
رضایی در یک گفتوگوی تلویزیونی گفت: «ما در یک جنگ ترکیبی تمام عیار هستیم و باید از این فرصت برای قویتر شدن استفاده کنیم».
این واکنش در مقطع حساسی مطرح میشود؛ همزمان با آماده شدن ایران برای برگزاری مراسم رسمی تشییع آیتالله علی خامنهای که در حملات هوایی مشترک آمریکا و اسرائیل در نخستین ساعات جنگ در ۲۸ فوریه کشته شد.
انتظار میرود رسانههای دولتی تاکید کنند که این سند هیچ بندی درباره تغییر رژیم، اصلاحات سیاسی یا شیوه حکمرانی داخلی ایران ندارد و در عوض بر بندهایی متمرکز است که دو طرف را ملزم به احترام به حاکمیت یکدیگر میکند.
کاهش تحریمها، از سرگیری صادرات نفت، آزادسازی داراییهای مسدودشده و بازگشایی تردد دریایی احتمالا به عنوان شواهدی ارائه خواهد شد مبنی بر این که ایران بدون دادن امتیاز در ساختار سیاسی خود، امتیازات عمده اقتصادی به دست آورده است.
رسانههای دولتی ایران پیشتر گزارش دادهاند که سه نفتکش ایرانی حامل در مجموع ۵ میلیون بشکه نفت خام پس از آن که ترامپ اعلام کرد محاصره دریایی آمریکا را برمیدارد، از تنگه هرمز عبور کردهاند.
«هر توافقی در نهایت شکست میخورد»
حتی در میان تندروها نیز، حمایت از این توافق به معنای اعتماد به واشینگتن نیست.
حسین شریعتمداری، سردبیر روزنامه تندرو کیهان، مذاکرهکنندگان ایرانی را به خاطر این که خودشان متن یادداشت تفاهم را منتشر نکردند و ایرانیها ناچار شدند جزییات آن را از رسانههای آمریکایی بخوانند، مورد انتقاد قرار داد و خواستار بررسی آن در مجلس پیش از اجرا شد.
این توافق همچنین موضع چهرههای اپوزیسیون در تبعید را که امید داشتند تداوم فشارها جمهوری اسلامی را تضعیف یا سرنگون کند، پیچیدهتر کرده است.
معاون رییسجمهور آمریکا، جیدی ونس، برای از میان بردن مستقیم این انتظار گفت: «ترامپ هرگز نگفته هدفش این بوده که رضا پهلوی رهبر جدید ایران شود. آنچه ما میخواهیم، توقف برنامه هستهای آنهاست».
رضا پهلوی، شاخصترین چهره اپوزیسیون در خارج از کشور، این توافق را قاطعانه رد کرد.
پهلوی در گفتوگو با شبکه آیتیوی نیوز گفت: «هر توافقی با این رژیم در نهایت شکست خواهد خورد. این رژیم هرگز قابل اعتماد نیست. به باجگیری از جهان و ایرانیان شجاع و بیگناه ادامه خواهد داد و ترور و بیثباتی را در منطقه و در سطح بینالمللی گسترش خواهد داد».
دونالد ترامپ، رییسجمهور آمریکا، تاکید کرده است که این توافق چارچوبی که قرار است طی ۶۰ روز مذاکرات بیشتر برای طراحی یک توافق نهایی میان دو طرف دنبال شود، فعلا فقط یک یادداشت تفاهم است.
ترامپ گفت: «اگر از آن خوشم نیاید، برمیگردیم به این که به آنها شلیک کنیم و بمب بر سرشان بریزیم». اکنون انتظار میرود این توافق نه در ژنو، بلکه در هتل برگنشتاک سوئیس که اغلب میزبان دیپلماسی سطح بالا است، امضا شود.
ترامپ خود نیز سیگنالهای متناقض بیشتری فرستاده است. او در کنار عبدالفتاح السیسی، رییسجمهور مصر، با رد گزارشهایی که از گنجاندن صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای ایران در این توافق حکایت داشت، گفت: «این نادرست است. ما حتی ۱۰ سنت سرمایهگذاری نمیکنیم» و تکرار کرد که این ترتیبات همچنان مشروط است. ترامپ افزود: «اگر درست رفتار نکنند، فورا برمیگردیم به این که بمبها را درست وسط سرشان فرو بریزیم».
مقامهای اسرائیلی به طور علنی از شتابزدگی در تنظیم این توافق انتقاد کرده و هشدار دادهاند که میتواند موقعیت تهران را تقویت کند؛ موضعی که احتمالا تاثیر زیادی بر شانس بقای این توافق در بازه ۶۰ روزه مذاکرات بعدی خواهد گذاشت.