چند روز پس از آنکه دونالد ترامپ تهدید کرده بود در صورت باز نشدن تنگه هرمز، تاسیسات برق ایران را هدف حمله قرار خواهد داد، مسیر تصمیمگیری در واشینگتن به شکل ناگهانی تغییر کرد.
رئیسجمهور آمریکا نه تنها از ضربالاجل خود عقبنشینی کرد، بلکه از تمایل به پیگیری مسیر دیپلماتیک سخن گفت.
آگهی
آگهی
نشریه وال استریت ژورنال در گزارشی به این موضوع پداخته و مینویسد: این تغییر موضع در حالی رخ داد که مجموعهای از رایزنیهای پشتپرده با میانجیگری کشورهای خاورمیانه در جریان بود؛ رایزنیهایی که به گفته مقامهای آگاه، نقش مهمی در این چرخش ایفا کردند.
تلاش برای یافتن راه خروج از جنگ
در روزهای ابتدایی این تحولات، وزیران خارجه مصر، ترکیه، عربستان و پاکستان پیش از طلوع آفتاب در ریاض گرد هم آمدند تا راهی برای کاهش تنش و یافتن مسیر خروج از جنگ بررسی کنند.
اما به گفته مقامهای عربی، این تلاشها با یک مشکل اساسی روبهرو بود: نبود یک طرف مشخص در ایران برای مذاکره.
کشته شدن علی لاریجانی، مقام ارشد امنیتی ایران در حملات اخیر اسرائیل یکی از گزینههای اصلی برای گفتوگو با غرب را از میان برده بود. او از معدود چهرههایی بود که میتوانست نقش واسطه میان تهران و طرفهای غربی را ایفا کند.
ارتباط با سپاه و پیشنهاد توقف موقت درگیری
در ادامه این تلاشها، مقامهای اطلاعاتی مصر موفق شدند کانالی ارتباطی با سپاه پاسداران برقرار کنند؛ نهادی که از نظر سیاسی و امنیتی یکی از قدرتمندترین بازیگران در ساختار قدرت ایران به شمار میرود.
در این گفتوگوها پیشنهادی مطرح شد مبنی بر توقف درگیریها به مدت پنج روز، با هدف ایجاد اعتماد اولیه و فراهم کردن زمینه برای آتشبس.
به گفته منابع آگاه، همین رایزنیها به تدریج زمینه تغییر نگاه در واشینگتن را فراهم کرد.
از تهدید شدید تا توقف حمله
ترامپ در ابتدا موضعی تند اتخاذ کرده بود. او در تعطیلات آخر هفته در اقامتگاه خود در فلوریدا، به ایران ۴۸ ساعت فرصت داده بود تا تنگه هرمز را باز کند و هشدار داده بود که در غیر این صورت، آمریکا تاسیسات برق این کشور را «نابود» خواهد کرد.
اما تنها دو روز بعد، با رسیدن گزارشهایی از مذاکرات ریاض به کاخ سفید، او از این تهدید عقبنشینی کرد و اعلام کرد حملات به مدت پنج روز به تعویق میافتد.
این تغییر موضع پس از مجموعهای از گفتوگوهای غیرعلنی از طریق میانجیهای منطقهای رخ داد؛ گفتوگوهایی که به گفته مقامهای آمریکایی، این امید را ایجاد کرده بود که شاید بتوان به نوعی توافق دست یافت.
فشارهای داخلی و اقتصادی
در کنار تحولات دیپلماتیک، عوامل داخلی نیز در این تصمیم تاثیرگذار بودند. منابع نزدیک به دولت آمریکا میگویند ترامپ و برخی از مشاورانش به دنبال پایان دادن به جنگ هستند، به ویژه در شرایطی که این درگیری هزینههای سیاسی و اقتصادی قابل توجهی برای واشینگتن به همراه داشته است.
اعلام تعویق حملات باعث شد بازارهای مالی واکنش مثبتی نشان دهند. شاخصهای اصلی بورس آمریکا رشد کردند و قیمت نفت نیز کاهش یافت.
تردید درباره امکان توافق
با وجود این تحولات، میانجیهای عرب نسبت به دستیابی سریع به توافق خوشبین نیستند. آنها میگویند فاصله میان مواضع ایران و آمریکا همچنان زیاد است و رسیدن به یک توافق جامع در کوتاهمدت بعید به نظر میرسد.
در همین حال، مقامهای ایرانی نیز وجود چنین مذاکراتی را رد کردهاند و روایت متفاوتی از تحولات ارائه دادهاند.
شروط تهران و اهداف واشنگتن
بر اساس این گزارش، ایران برای پایان جنگ خواستار دریافت تضمینهایی مبنی بر عدم حمله مجدد از سوی آمریکا و اسرائیل شده و همچنین بر دریافت غرامت برای خسارات وارد شده تاکید دارد.
در مقابل، آمریکا همچنان بر خواستههای پیشین خود تاکید میکند؛ از جمله توقف برنامه هستهای ایران، محدود شدن برنامه موشکهای بالستیک و پایان حمایت از گروههای نیابتی در منطقه.
این اختلافات نشان میدهد که حتی در صورت آغاز مذاکرات، مسیر رسیدن به توافق پیچیده خواهد بود.
تنگه هرمز؛ نقطه اصلی اختلاف
یکی از مهمترین محورهای گفتوگوها، آینده تنگه هرمز بوده است؛ گذرگاهی حیاتی که بخش بزرگی از صادرات نفت جهان از آن عبور میکند. در جریان مذاکرات، پیشنهاد شده که مدیریت این تنگه به یک سازوکار بیطرف سپرده شود تا عبور کشتیها تضمین شود.
اما در مقابل، سپاه پاسداران پیشنهاد داده ایران مشابه آنچه مصر در کانال سوئز انجام میدهد، از کشتیهای عبوری عوارض دریافت کند.
این پیشنهاد با مخالفت کشورهای عربی، به ویژه عربستان روبهرو شده است. آنها نگران هستند که چنین ترتیبی به افزایش نفوذ ایران بر صادرات انرژی منطقه منجر شود.
تلاش برای دیدار مستقیم
همزمان با این تحولات، بحثهایی درباره برگزاری یک دیدار مستقیم میان مقامهای ایران و آمریکا در کشورهایی مانند پاکستان یا ترکیه مطرح شده است.
در این چارچوب، احتمال حضور نمایندگانی از هر دو طرف مطرح شده اما هنوز هیچ توافق قطعی در این زمینه حاصل نشده است.
در عین حال، برخی نشانهها حاکی از آن است که تهران تمایل چندانی به بازگشت به مذاکراتی مشابه گذشته ندارد.
در حالی که ترامپ از احتمال دستیابی به توافق سخن گفته و برخی مقامهای ایرانی را «منطقی» توصیف کرده، تهران موضعی سختگیرانهتر اتخاذ کرده است.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، اعلام کرده که کشورش هنوز آماده مذاکره نیست و تاکید کرده که مردم ایران خواهان مجازات کامل طرفهای مهاجم هستند.
او همچنین گمانهزنیها درباره مذاکرات را تلاشی برای تاثیرگذاری بر بازارهای مالی دانسته است.
چشمانداز مبهم در میانه جنگ
در شرایطی که این تلاشهای دیپلماتیک ادامه دارد، نشانهای از پایان فوری جنگ دیده نمیشود.
آمریکا همچنان در حال تقویت حضور نظامی خود در منطقه است و در عین حال، ساختار قدرت در ایران با وجود آسیبهای وارد شده، همچنان پابرجا باقی مانده است.
در چنین شرایطی، به نظر میرسد روندی دوگانه در حال شکلگیری است: ادامه درگیری در میدان و همزمان تلاش برای باز کردن مسیر دیپلماسی.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
اینکه کدامیک از این دو مسیر در نهایت غالب خواهد شد، به تحولات روزهای آینده بستگی دارد.