واسطهها و خریداران اکنون از گزینههای محدود رژیم تحت فشار، برای خرید نفت خام سوءاستفاده میکنند.
ایران در سال ۲۰۲۵ نفت بیشتری نسبت به سالهای گذشته فروخت و با نادیده گرفتن تحریمها، نفت خام را عمدتا به چین قاچاق کرد. با این وجود، سود رژیم از این معامله بطور قابل توجهی کاهش یافته است.
شبکه واسطهها و خریدارانی که از موقعیت متزلزل رژیم ایران و وابستگی آن به درآمد نفت سوءاستفاده میکنند، میدانند که تهران راه دیگری برای تخلیه نفت تحریمشده خود، به جز از طریق ناوگان سایه (شبکهای جهانی از تانکرهای قدیمی که دولت ترامپ با تحریمها و نیروهای ویژه آنها را دنبال میکند) ندارد.
اکنون کسانی که در تجارت نفت ایران دخیل هستند، پول بیشتری برای جابجایی نفت خام مطالبه میکنند. خریداران نیز به طور فزایندهای از محدودیتهای ایران برای دریافت نفت تحریمشده با تخفیفهای بیشتر سوءاستفاده میکنند. کاهش درآمد نفتی، بحران اقتصادی در ایران را که باعث اعتراضات مرگبار چند روزه شد، تشدید میکند؛ اعتراضاتی که بزرگترین چالش حکومتی را برای رهبران شیعه آن در بیش از چهار دهه حکومتشان بوجود آورد.
ماه ژانویه ایالات متحده در پاسخ به سرکوب معترضان توسط دولت ایران، تحریمهای جدیدی را علیه این کشور اعمال کرد و افراد و نهادهای مرتبط با «پولشویی درآمد حاصل از فروش نفت و پتروشیمی ایران به بازارهای خارجی» را مجازات کرد.
به نظر میرسد تهدید اقدام نظامی ایالات متحده علیه رژیم فعلا کاهش یافته است؛ اگرچه مقامات دولت ترامپ میگویند همه گزینههای ممکن روی میز است.
بهای نفت و اعتراضات ایران
تهران به عنوان یکی از اعضای بنیانگذار اوپک، حدود ۳ درصد از تولید روزانه نفت جهان را بر عهده دارد. برخی از تحلیلگران تخمین میزنند که فروش سالانه نفت خام ایران در سال گذشته حدود ۳۰ میلیارد دلار بوده است و ایران تقریباً دو سوم آن را به عنوان سود برای خود نگه داشته است. به گفته مقامات و تحلیلگران صنعت نفت، سود تهران در سالهای گذشته گاه بسیار بیشتر از این رقم بوده است، اگرچه آمار دقیقی در دسترس نیست.
قطعی اینترنت که در ماه جاری همزمان با گسترش تظاهرات در سراسر ایران اعمال شد، باعث شد تا قدرت دید سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) بر وضعیت فعلی بخش نفت ایران محدودتر شود و تلاشها برای نظارت بر سطح تولید و حفظ ثبات بازار را پیچیدهتر گردد.
قطعی اینترنت باعث شد که آن دسته از اعضای اوپک که در منطقه خلیج فارس مستقر هستند، با یک اختلال قابل توجه در ارتباط با همتایان ایرانی خود روبرو شوند.
ایران نفت خام خود را عمدتا به پالایشگاههای کوچک چینی معروف به تیپات (teapots) میفروشد که در سطح بینالمللی فعالیت نمیکنند اما برای رقابت در داخل کشورشان به نفت خام ارزان نیاز دارند.
قیمت نفت خام سال گذشته به دلیل افزایش تولید در سراسر جهان و نگرانیها در مورد وضعیت اقتصاد جهانی کاهش یافت. یک بشکه نفت برنت، معیار جهانی نفت، اکنون حدود ۶۶ دلار و نفت خام آمریکا حدود ۶۱ دلار فروخته میشود. هر دو نسبت به یک سال پیش نزدیک به یک پنجم کاهش یافتهاند. قیمتها در روزهای اخیر نیز نوسان زیادی داشتند زیرا معاملهگران احتمال اختلال در جریانها را ارزیابی میکنند.
کاهش درآمد نفتی، درآمدهای ارزی ایران را کاهش داده است. یکی از دلایل تظاهرات گستردهای که در اواخر دسامبر در ایران اغاز شد نیز کاهش چشمگیر ارزش ریال بود. اگرچه سرکوب دولتی، اعتراضات چند روزه را سرکوب کرد اما وضعیت اقتصادی همچنان وخیم است.
ترامپ اعلام کرده است که یک تعرفه ۲۵ درصدی بر کشورهایی اعمال خواهد کرد که با ایران تجارت میکنند؛ تهدیدی که شریان حیاتی نفت این کشور را هدف گرفته است.
گرگوری برو، تحلیلگر ارشد ایران و انرژی در گروه اوراسیا معتقد به تداوم «کاهش تولید نفت ایران و حتی صادرات آن است» و معتقد است که وخامت اوضاع داخلی یا فروپاشی رژیم احتمالا این چشمانداز را بدتر خواهد کرد.
تاثیر اعلام تعرفه ترامپ بر صادرات نفت ایران تاکنون آشکار نشده است، اما همچنان تهدیدی برای رژیم است. تحلیلگران میگویند اگرچه ممکن است واشنگتن بخواهد از اعمال تعرفه جدید بر چین، خریدار اصلی نفت ایران (که با آن به آتشبس تجاری رسیده) خودداری کند؛ اما اعمال تعرفههای جدید بر شرکای ایران میتواند فرار از تحریمها را برای تهران دشوارتر و پرهزینهتر کند.
نفت ارزان ایران و روسیه در خدمت اقتصاد چین
از زمان جنگ ژوئن با اسرائیل، تهران توانسته است حجم صادرات نفت خود را علیرغم تحریمها تثبیت کند و حتی در برخی ماهها افزایش دهد. گزارش کپیتال اکونومیکس حاکی از آن است که این کشور در ماه اکتبر نزدیک به دو میلیون بشکه نفت در روز صادر کرده که بالاترین میزان در چند سال گذشته است. در مجموع نیز ایران در سال ۲۰۲۵ میلادی بیش از هر سال دیگری از سال ۲۰۱۸ نفت فروخته است.
برای دستیابی به این هدف، ایران به چین و ناوگان سایه آن که در حال حاضر شامل ۶۱۳ نفتکش از جمله ۱۸۰ نفتکش بسیار بزرگ است، تکیه کرده است. طبق گزارش وبسایت ردیابی کشتیها (TankerTrackers.com) پالایشگاههای کوچک چینی که این ناوگان نفت آنها را تامین میکند، کمتر در معرض تحریمها قرار دارند و عطش آنها برای نفت خام ارزان، بشکههای نفت ایران را جذاب میکند.
طبق گزارش کپیتال اکونومیکس، نفت خام ایران حدود ۱۵ درصد از واردات نفت خام چین را تشکیل میدهد. چین واردات نفت ایران را در آمار رسمی خود لحاظ نمیکند.
با این حال، ایران تنها گزینه برای این پالایشگاهها نیست. نفت روسیه که از زمان حمله مسکو به اوکراین در سال ۲۰۲۲ میلادی توسط غرب کنار گذاشته شده نیز در فهرست خرید انرژی چین قرار دارد. این امر به خریداران چینی اجازه داده تا برای بشکههای نفت ایران تخفیف بیشتری درخواست کنند.
از زمان اعمال تحریمهای جدید غرب علیه ایران در سال گذشته، نفت خام ایران در مقایسه با نفت برنت بینالمللی کاهش ارزش داشته است: در حالی که هر بشکه نفت ایران در آغاز سال ۲۰۲۵ میلادی ۱ دلار کمتر از شاخص جهانی فروخته میشد، تا پایان سال ۸ دلار ارزانتر شد.
هزینه سنگین انتقال نفت به پالایشگاهها
رساندن نفت خام به پالایشگاههای چینی نیز دشوارتر و پرهزینهتر شده است.
هزینه انتقال به اصطلاح کشتی به کشتی که برای پنهان کردن مبدا واقعی محموله مورد نیاز است، افزایش یافته است، زیرا همه افراد در طول زنجیره تامین که با نفت تحریم شده سروکار دارند، هزینههای جدیدی را متحمل میشوند و قیمتهای خود را افزایش میدهند.
همایون فلکشاهی، رئیس تجزیه و تحلیل نفت خام در موسسه کپلر میگوید: «مشکل اصلی لجستیک است. لجستیک به معنای هزینه بالاتر است. لجستیک به معنای واسطههای بیشتر است و این به معنای درآمد کمتر است.»
تحلیلگران معتقدند که ایرانیها به یافتن راههایی برای دور زدن تحریمها ادامه خواهند داد، اما باید با درآمد کمتر کنار بیایند.
تحلیلگران میگویند با توجه به اینکه دولت ترامپ در حال تعقیب نفتکشهای ناوگان سایه در آبهای بینالمللی است، انتظار میرود هزینههای حمل و نقل باز هم افزایش یابد. ایالات متحده تاکنون شش نفتکش را که نفت را از ایران، روسیه یا ونزوئلا منتقل کردهاند، توقیف کرده و قول اقدامات بیشتری داده است.
دستگیری نیکولاس مادورو، رئیس جمهور ونزوئلا توسط دولت ترامپ نیز برای تهران به عنوان متحد قدیمی و شریک نفت بازار سیاه هزینه داشت.
تمایل ترامپ برای اشباع بازار با نفت خام ونزوئلا برای کاهش قیمتها میتواند چالشی برای تهران ایجاد کند؛ اگرچه بازسازی صنعت ویران شده ونزوئلا سالها طول خواهد کشید.
در کوتاه مدت، کاهش جریان نفت خام کاراکاس به چین میتواند به ایران اجازه دهد سهم بازار خود را در آنجا افزایش دهد.
به گفته نمایندگان اوپک خلیج فارس، کشورهای خلیج فارس هشدار دادهاند که سیستم فروش نفت ایران نیز در صورت فروپاشی خود رژیم، احتمالا از کار میافتد.