پنج ماه پس از آنکه دولت لبنان ماموریت خلع سلاح همه بازیگران غیردولتی در کشور، از جمله حزبالله، را به ارتش سپرد، ارتش لبنان اعلام کرده است که مرحله نخست این طرح را به پایان رسانده است؛ مرحلهای که مناطق مرزی در جنوب رود لیتانی را دربر میگرفت.
ارتش اکنون خود را برای آغاز مرحله دوم راهبرد خلع سلاح آماده میکند؛ مرحلهای که شامل سایر مناطق جنوب لبنان، میان رودهای اولی و لیتانی است. این در حالی است که اسرائیل مدعی است مرحله نخست این طرح هنوز بهطور کامل اجرا نشده است.
ژوزف عون، رئيسجمهور لبنان و نواف سلام، نخستوزیر این کشور، در موضوع خلع سلاح موضعی قاطع اتخاذ کردهاند و بهطور مداوم تاکید دارند که ارتش لبنان باید تنها دارنده سلاح در کشور باشد.
با این حال، حزبالله بهطور پیوسته اعلام کرده است که فراتر از مرحله نخست روند خلع سلاح، حاضر به همکاری نیست و تصریح کرده تا زمانی که حملات اسرائیل به لبنان ادامه دارد و چند نقطه مرزی همچنان در اشغال اسرائیل است، وارد گفتوگو درباره این موضوع نخواهد شد.
این وضعیت، دولت لبنان را در موقعیتی دشوار قرار داده است؛ از یک سو خواهان ادامه این روند است و از سوی دیگر، خطر آغاز یک درگیری داخلی را پیش روی خود میبیند.
مایکل یانگ، سردبیر ارشد مرکز خاورمیانه کارنگی، به نیو عرب گفت: «هیچ قصدی برای خلع سلاح حزبالله با زور وجود ندارد. هدف اصلی در واقع خریدن زمان است تا روند جمعآوری سلاحها ادامه یابد، به این امید که شرایط سیاسی به نفع دولت تغییر کند.»
اسرائیل بهدنبال دست باز نظامی
در حالی که لبنان میکوشد مرحله دوم طرح خلع سلاح را پیش ببرد، اسرائیل اصرار دارد که زیرساختهای قابل توجهی از حزبالله همچنان در مناطق مرزی وجود دارد.
به گفته یانگ، این موضعگیری اسرائیل ناشی از آن است که این کشور میخواهد این روایت را حفظ کند که تنها بازیگری است که واقعا توان خلع سلاح حزبالله را دارد.
پل سالم، پژوهشگر ارشد موسسه خاورمیانه، معتقد است این رویکرد با تمایل اسرائیل به حفظ وضع موجود گره خورده است. او به نیو عرب گفت: «بنيامين نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، بهروشنی تمایلی به حرکت به سمت دیپلماسی ندارد. او میخواهد دستش از نظر نظامی باز بماند و مجبور به پایبندی به مسیرهای دیپلماتیک نباشد؛ دستکم در مقطع کنونی.»
اسرائیل در سراسر لبنان حملات هوایی یکجانبهای را با هدف قرار دادن زیرساختهای حزبالله انجام داده و در بیشتر موارد، درخواستهای دولت لبنان برای اطلاعرسانی درباره این حملات نادیده گرفته شده است.
سالم توضیح داد که اگر اسرائیل با لبنان هماهنگ میکرد، در نهایت این پرسش مطرح میشد که چرا اسرائیل همچنان چند نقطه مرزی را در اشغال خود نگه داشته است. او افزود: «آنها نمیخواهند به این نقطه برسند. ترجیح میدهند بگویند نه، شما کاری انجام ندادهاید و ما هم اطلاعاتی در اختیارتان نمیگذاریم؛ چون اینگونه میتوانیم به اشغال ادامه دهیم، دستکم تا زمان انتخابات پارلمانی اسرائیل.»
اسرائیل همچنین از اظهارات اخیر یوسف رجی، وزير خارجه لبنان، که به اسکاینیوز عربی گفته بود اسرائیل «متاسفانه حق دارد» تا زمان خلع سلاح کامل حزبالله لبنان را بمباران کند، استفاده کرده و نهتنها این سخنان را توجیهی برای ادامه حملات هوایی روزانه خود دانسته، بلکه آن را نشانهای از ناتمام بودن مرحله نخست طرح خلع سلاح معرفی کرده است.
تعاریف متفاوت
این روایتهای متضاد، عمدتا از تفاوت در تعریف دو طرف از «تکمیل مرحله نخست» ناشی میشود. ارتش لبنان، هرچند بهدنبال خلع سلاح حزبالله است، قصد درگیری نظامی با این گروه را ندارد.
برای ارتش، این طرح صرفا برنامهای برای خلع سلاح نیست، بلکه راهبردی برای تضمین کنترل عملیاتی کامل دولت بر سراسر کشور بهشمار میرود.
به گفته سالم، این به آن معناست که ارتش لبنان باید در مناطقی که در آنها مستقر است، کنترل کامل داشته باشد و هیچ گروه دیگری قادر به انجام حمله نباشد. وقتی ارتش لبنان میگوید مرحله نخست طرح تکمیل شده، میپذیرد که ممکن است هنوز انبارهای تسلیحاتیای وجود داشته باشد که شناسایی نشدهاند.
به همین دلیل، فرانسه تلاش کرده است سازوکار آتشبس به نهادی عینی و مستقل تبدیل شود تا بتواند اقدامات ارتش لبنان را ثبت کند و در برابر ادعاهای اسرائیل بایستد.
با این حال، این سازوکار عمدتا از سوی آمریکا و اسرائیل به ابزاری برای فشار بر لبنان جهت ورود به مذاکرات عادیسازی روابط با اسرائیل تبدیل شده است؛ موضوعی که لبنان همواره با آن مخالفت کرده است.
یانگ در این باره گفت: «لبنانیها قطعا خواهان خلع سلاح حزبالله هستند، اما آنچه میبینند این است که زمین بازی به ضرر آنها چیده شده، چون اسرائیلیها و آمریکاییها تقریبا همیشه همنظر هستند. این روند از سوی آمریکاییها بسیار ناشیانه مدیریت میشود. آنها عملا یک چک سفید به اسرائیل دادهاند.»
با وجود ادامه حملات اسرائیل و پایبند نماندن این کشور به توافق آتشبس ۲۷ نوامبر ۲۰۲۴، لبنان همچنان مصمم است کنترل خود را بر سراسر کشور گسترش دهد.
با این حال، اگرچه حزبالله در مرحله نخست طرح دولت همراهی نشان داد، اکنون بهطور آشکار با هر گام بعدی مخالفت میکند.
سالم گفت: «این مرحله بسیار حساس است، چون مرحله اول بر اساس توافق پیش رفت، اما مرحله دوم، دستکم تا این لحظه، توافقی پشت آن نیست.»
نبرد ارادهها
در حال حاضر، بزرگترین مانع دولت لبنان برای تحقق هدف انحصار قدرت نظامی، عدم تمایل حزبالله به همکاری است.
این موضوع ارتش را ناچار کرده، خارج از مناطق جنوب لیتانی، با نهایت کندی پیش برود تا خطر درگیری داخلی به حداقل برسد.
یانگ گفت: «آنها آهسته اما پیوسته جلو میروند تا کسی نتواند بگوید لبنان هیچ کاری نمیکند. تلاش میکنند به نوعی توافق با حزبالله درباره سلاحهایش برسند، هرچند بعید است این توافق در شرایط کنونی حاصل شود؛ بهویژه چون ایران خود را تحت تهدید میبیند و بدون دریافت امتیاز، حاضر به عقبنشینی در این زمینه نیست.»
با وجود مخالفت علنی حزبالله با همکاری، این گروه تاکنون اقدامی برای مختل کردن تلاشهای دولت انجام نداده است؛ نه با خارج کردن وزرایش از دولت که میتوانست دولت را به حالت موقت بکشاند، و نه با گزینه افراطیتر یعنی رویارویی با ارتش.
با این حال، دولت لبنان در اعمال فشار محتاط است، چرا که مشخص نیست اگر حزبالله به گوشه رانده شود، محاسباتش تغییر نکند.
هم دولت لبنان و هم ایران، که در نهایت تصمیمگیر اصلی درباره واگذاری داوطلبانه سلاحهای حزبالله بهشمار میرود، امیدوارند با صبر و گذشت زمان، شرایطی پیش آید که طرف مقابل ناچار به عقبنشینی شود.
از نگاه دولت لبنان، اگر حزبالله دست به اقدام نزند، در نهایت ارتش میتواند در سراسر کشور مستقر شود؛ بهگونهای که حتی اگر حزبالله بخواهد، قادر به شلیک راکت یا انجام عملیات نظامی علیه اسرائیل نباشد.
در مقابل، ایران امیدوار است اگر حزبالله به اندازه کافی مقاومت کند، تحولی در لبنان یا سوریه رخ دهد که راهی برای خروج از بنبست کنونی فراهم کند.
تا زمانی که چنین تغییری رخ ندهد، حزبالله میکوشد روند خلع سلاح را تا حد امکان به تعویق بیندازد، هرچند همزمان پیامهایی درباره خواستههای احتمالی خود در ازای کنار گذاشتن سلاحها ارسال کرده است. با این حال، ادامه این راهبرد میتواند به ابزاری برای متوقف کردن کامل روند خلع سلاح تبدیل شود.
یانگ گفت: «ممکن است آنها با نیت سوء وارد این بازی شده باشند؛ با این تصور که وقتی مطالبات خود، مانند اصلاحات قانون اساسی برای افزایش قدرتشان، را مطرح کنند، دیگران هم مطالبات خود را پیش خواهند کشید.»
هرگونه بحث درباره بازسازی نظام حساس تقسیم قدرت در لبنان، به احتمال زیاد به مناقشهای طولانی و فرسایشی تبدیل خواهد شد که میتواند تنشهای فرقهای گستردهای را شعلهور کند، بیآنکه تضمینی برای دستیابی به نتیجهای نهایی وجود داشته باشد.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
دولت لبنان چراغ سبز آغاز مرحله دوم طرح خلع سلاح را داده و قرار است این مرحله از فوریه آغاز شود، اما با تداوم مخالفت حزبالله و سایه سنگین خطر درگیری تازه با اسرائیل، موفقیت این طرح همچنان تضمینشده نیست.
یانگ در پایان گفت: «در این مقطع، لبنانیها بهروشنی در تلاش هستند زمان بخرند.»