قیمت انرژی در اروپا شاید برای مدتی بالا بماند حتی اگر این منطقه وابستگی شدیدی به تنگه هرمز نداشته باشد. در این گزارش میبینیم چرا.
با وجود سقوط شدید قیمت نفت پس از آنکه آمریکا و ایران یک آتشبس دو هفتهای را تایید کردند، اروپا هنوز نمیتواند با خیال راحت نفسی به آسودگی بکشد، چون اختلال در تامین انرژی که این بلوک به شدت به آن وابسته است پیامدهای ماندگاری بر جا خواهد گذاشت.
آگهی
آگهی
به گفته آژانس بینالمللی انرژی، جنگ ایران و بستهشدن عملی تنگه هرمز بزرگترین اختلال عرضه در تاریخ بازار جهانی نفت را رقم زده است. انتظار میرود حملات به تاسیسات خلیج فارس اثری چندساله بر تامین گاز بگذارد.
اروپا با وجود آنکه تنها سهم کوچکی از نفت و گاز خود را مستقیما از مسیر تنگه هرمز تامین میکند به طور قابل توجهی تحت تاثیر قرار گرفته است؛ گذرگاهی که تا پیش از آتشبس عملا در کنترل نیروهای ایرانی و عمدتا مسدود بود.
بازگشایی تنگه هرمز جزء غیرقابل مذاکره آتشبس بود، چون این گلوگاه برای حملونقل جهانی نفت و الانجی حیاتی است. به گفته آژانس بینالمللی انرژی، در سال ۲۰۲۵ روزانه نزدیک به ۱۵ میلیون بشکه نفتخام از این تنگه عبور کرده است. از این میزان، حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز، یعنی تنها ۴ درصد، راهی اروپا شده، در حالی که نیاز روزانه اتحادیه اروپا ۱۳ میلیون بشکه است.
با این حال بعید است قیمت بنزین در اروپا به سرعت کاهش یابد، حتی اگر پس از آتشبس توافق صلحی هم حاصل شود.
دن یورگنسن، کمیسر انرژی اتحادیه اروپا، هفته گذشته گفت: «حتی اگر صلح فردا برقرار شود، باز هم در آینده قابل پیشبینی به وضعیت عادی برنمیگردیم.»
قیمتهای جهانی چگونه بر واردات اروپا اثر میگذارند
به گفته یورواستات، اتحادیه اروپا بین ۸۰ تا ۸۵ درصد نفت مورد نیاز خود را از مجموعهای گسترده از تامینکنندگان وارد میکند. ایالات متحده با سهم ۱۵.۱ درصدی از نظر ارزش بزرگترین تامینکننده است و پس از آن نروژ و قزاقستان قرار دارند.
بخش عمده تجارت جهانی نفتخام بر پایه نفت برنت، که مهمترین شاخص بینالمللی است، قیمتگذاری میشود.
قیمت تحویل ماه آینده که پیش از آغاز جنگ در محدوده ۷۲ تا ۷۳ دلار برای هر بشکه بود، در اوج تنشها و پیش از توافق آتشبس تا نزدیک ۱۲۰ دلار بالا رفت. حتی پس از آتشبس هم قیمت روز چهارشنبه حدود ۹۳ دلار در هر بشکه بود.
قیمت گاز در اروپا نیز از ۲۸ فوریه، زمان آغاز جنگ، رو به افزایش گذاشته است. قیمت قراردادهای آتی از حدود ۳۵.۵ یورو به ازای هر مگاواتساعت پیش از جنگ به ۵۰ یورو رسید و در ۱۹ مارس در سطح ۶۱.۹۳ یورو به ازای هر مگاواتساعت اوج گرفت. پس از آتشبس، قیمت روز چهارشنبه در حدود ۴۴ یورو برای هر مگاواتساعت تثبیت شد.
قیمتهای جهانی چگونه به مصرفکنندگان اروپایی میرسد
در بسیاری از کشورهای اروپایی، قیمت برق بر اساس گرانترین منبع تولید که غالبا گاز است تعیین میشود.
اتان تیلکاک، تحلیلگر بازار گاز بریتانیا و اروپا در موسسه آیسیس که پیش از آتشبس با یورونیوز بیزنس گفتگو کرده بود، گفت: «افزایش قیمت گاز هم از طریق هزینه مستقیم گاز و هم از راه بالا رفتن هزینه تولید برق در نیروگاههای گازی، قبوض انرژی در بریتانیا و اروپا را تحت تاثیر قرار میدهد.»
قراردادهای ثابت و حمایتهای دولتی میتواند تاثیر افزایش قیمت را به تعویق بیندازد یا آن را تا حدی ملایم کند. در آلمان، قیمتهای عمدهفروشی گاز که به شاخص تیتیاف متصل است حدود ۴۰ درصد بر قیمت برق و حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد بر قیمت گاز خانگی اثر میگذارد و بقیه را مالیاتها، عوارض شبکه و هزینه سیاستهای دولتی تشکیل میدهد.
در مورد نفت، بانک مرکزی فرانسه برآورد میکند که افزایش ۱ درصدی قیمت فراوردههای نفتی پالایششده به طور متوسط به رشد حدود ۰.۷۵ درصدی قیمت سوخت پیش از مالیات و حدود ۰.۳ درصدی قیمت در پمپ بنزین منجر میشود که به ساختار مالیاتی هر کشور بستگی دارد.
افزایش ۱۰ دلاری قیمت نفتخام حدود ۳ تا ۶ سنت یورو به ازای هر لیتر به بهای سوخت مصرفکنندگان اروپایی اضافه میکند که به نظام مالیاتی هر کشور بستگی دارد. نرخ برابری ارز هم اهمیت دارد، زیرا نفت به دلار قیمتگذاری میشود و تضعیف یورو حتی در صورت ثابت ماندن قیمتهای جهانی، هزینهها را برای اروپا بالا میبرد.
برای مهار افزایش قیمت، وزیران ایتالیا، آلمان، اسپانیا، پرتغال و اتریش از اتحادیه اروپا خواستهاند بررسی کند که بر سودهای مازاد شرکتهای انرژی مالیات وضع شود.
چه باید بشود تا قیمتها کاهش یابد
اروپا برای کاهش فشار قیمتها ابزارهایی در اختیار دارد، از جمله استفاده از ذخایر استراتژیک که بخشی از ۴۰۰ میلیون بشکه نفت آژانس بینالمللی انرژی است و همچنین اقدامهای ملی مانند کاهش مالیات، یارانه و سهمیهبندی مصرف.
آندری کوواتاریو، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در مرکز انرژی جهانی شورای آتلانتیک که پیش از آتشبس با یورونیوز بیزنس گفتگو کرده بود، گفت: «با این حال این ابزارها فقط میتوانند به طور موقت وضعیت را نرمتر کنند.»
آژانس بینالمللی انرژی برآورد میکند کشورهای حاشیه خلیج فارس به دلیل این اختلالها دستکم ۱۰ میلیون بشکه در روز از تولید نفت خود کاستهاند که معادل حدود ۱۰ درصد تقاضای جهانی است.
با این حال، کاهش عرضه فیزیکی تنها بخشی از ماجراست و نااطمینانی نیز نقش مهمی در بازار ایفا میکند.
کوواتاریو افزود: «یک پرمیوم ریسک بزرگ ناشی از نااطمینانی در بازار وجود دارد، اما در کنار آن شاهد اختلال جدی در جریان صادرات و تولید هم هستیم؛ بنابراین با بازاری روبهرو نیستیم که صرفا عوامل روانی آن را جابهجا کرده باشد.»
چه عواملی قیمت نفت را بالاتر میبرد
فارغ از نگرانیها درباره عرضه، معاملهگران به دقت حق بیمههای جنگی و نرخ کرایه نفتکشها را زیر نظر دارند که هر دو برای قیمت نهایی نفت تحویلی تعیینکنندهاند.
هزینه حملونقل دریایی به شدت افزایش یافته است. شاخص بالتیک دیرتی تانکر در ۲۷ مارس به رکورد ۳۷۳۷ واحد رسید، در حالی که این شاخص در بیشتر مدت سال گذشته حدود هزار واحد بود. پس از آتشبس، عصر چهارشنبه در اروپا این شاخص اندکی بالاتر از ۲۰۰۰ واحد قرار داشت.
طبق دادههای اس اند پی گلوبال، در جریان حملات فعال ماه مارس، حق بیمههای جنگی برای کشتیهایی که به سمت خلیج فارس میرفتند چهار برابر شد و به ۱ درصد ارزش کشتی برای هفت روز پوشش بیمهای رسید.
بازگشت هزینهها به سطح پیش از جنگ ممکن است هفتهها یا ماهها طول بکشد و مستلزم صلحی پایدار و اطمینان از عبور و مرور امن کشتیهاست.
به گفته کوواتاریو، حتی در صورت دستیابی به توافق صلح نیز کاهش پایدار قیمت برای مصرفکنندگان اروپایی چندین ماه زمان میبرد، چون پر کردن دوباره ذخایر فرایندی طولانی است. همزمان عرضه همچنان محدود خواهد ماند، زیرا بیش از ۴۰ تاسیسات انرژی در سراسر منطقه به شدت آسیب دیدهاند.
حتی پس از توافق صلح هم تعمیر این تاسیسات ممکن است ماهها یا سالها طول بکشد و در نتیجه عرضه محدود و قیمتهای بالا باقی بماند.
چرا ممکن است قیمت گاز بالا بماند
در حدود شش هفته گذشته بخش بزرگی از عرضه جهانی الانجی از خلیج فارس به دلیل اختلالهای تولید و توقف تقریبا کامل محمولهها از مسیر تنگه، که همگی به جنگ ایران مرتبط است، یا از دست رفته یا مسدود شده است.
مجتمع راسلفان قطر، بزرگترین تاسیسات تولید الانجی جهان، آسیب دیده است. شرکت قطر انرژی پس از خارج کردن ۱۷ درصد تولید از مدار، در مورد برخی قراردادها وضعیت فورس ماژور اعلام کرده و بازگشت کامل ظرفیت را تا پنج سال دیگر برآورد میکند.
به گفته تیلکاک، حتی پس از باز شدن تنگه هرمز و ازسرگیری کامل تردد کشتیها، بازارهای گاز ممکن است همچنان با کاهش عرضه نسبت به سطح پیش از جنگ روبهرو باشند، چون عرضه فیزیکی از سوی قطر کمتر از گذشته خواهد بود.
اروپا حدود ۸ درصد الانجی خود را از قطر تامین میکند و در حال حاضر از نظر تامین کوتاهمدت مشکلی ندارد، اما با آغاز پر کردن مخازن ذخیره، رقابت بر سر محمولههای موجود شدت میگیرد.
حدود ۴۰ درصد گاز مصرفی اروپا از الانجی تامین میشود و همین وابستگی آن را در برابر اختلالهای جهانی آسیبپذیر میکند.
تیلکاک گفت: «اروپا به شدت به الانجی متکی است؛ بازاری که ماهیتی جهانی دارد و به همین دلیل هرگونه اختلال در جای دیگری از جهان میتواند حجم الانجی در دسترس اروپا را کاهش دهد.»
رقابت با آسیا برای تصاحب محمولههای باقیمانده هم میتواند قیمت را بیش از این بالا ببرد.
پس از توافق صلح چه میشود
همان طور که انتظار میرفت، آتشبس بلافاصله شاخصهای مرجع را پایین آورد؛ تا بعدازظهر چهارشنبه در اروپا، قیمت قراردادهای آتی برنت و دبلیوتیآی برای تحویل ماه بعد به ترتیب بیش از ۱۴ و ۱۶ درصد کاهش یافت، اما این قیمتها هنوز حدود ۲۰ دلار بالاتر از بهای هر بشکه نفت پیش از جنگ است.
در مورد گاز، قیمتها از اوج دوران بحران پایین آمده، اما انتظار میرود همچنان بالاتر از سطح پیش از جنگ باقی بماند.
کوواتاریو افزود: «احتمالا کف قیمت نسبت به پیش از بحران بالاتر خواهد بود، چون اروپا باید ذخایر کمحجم خود را دوباره پر کند؛ بنابراین قیمتهای بالاتر از ۴۰ یورو برای هر مگاواتساعت در کوتاهمدت پس از توافق سناریویی محتمل است.»
بازارها با دقت زیر نظر دارند که ایران و آمریکا چگونه اختلافها را حل و مسیر رسیدن به توافق صلح را طی میکنند.
کوواتاریو گفت: «اگر توافقی امضا شود، ایران ممکن است بتواند در مدت نسبتا کوتاهی حجمهای اضافی نفت را دوباره به بازار برگرداند، به ویژه اگر تا زمان امضای توافق، اختلال تازهای در زیرساختهای نفتی این کشور رخ ندهد.»
با این حال، بسیاری از این سناریوها به جزئیات توافق صلح بستگی دارد.
کوواتاریو در پایان تاکید کرد: «اگر توافق صلح همچنان فضا را مبهم بگذارد، به دلیل تداوم ریسکها از جمله هزینه حملونقل و بیمه، قیمتها میتواند بالا بماند؛ به همین خاطر است که میزان پایدار تلقی شدن پایان جنگ به اندازه خود توافق اهمیت دارد.»