یک تابستان دیگر با گرمای رکوردشکن، خشکسالی و آتشسوزی جنگلها هزینهای برای دولتهای اروپایی برجا میگذارد که ماهها بعد در قالب کمک اضطراری، غرامت کشاورزان، تعمیر زیرساخت، مالیات وصولنشده و تورم مواد غذایی سررسید میشود.
بهای واقعی موج گرما و خشکسالی اروپا، و آتشسوزیهای جنگلی ناشی از آنها، تنها چند ماه بعد در صورتهای مالی عمومی نمایان میشود.
آگهی
آگهی
وقتی شعلهها خاموش و رودخانهها دوباره پر میشوند، وزارتخانههای مالیه میمانند و باید به کشاورزان غرامت بدهند، جادهها و خطوط راهآهن را بازسازی کنند، خدمات درمانی را تقویت کنند و فقدان درآمدی را جبران کنند که در اثر کند شدن اقتصاد هرگز بهدست نیامده است.
این بار از ذخایری که دولتها برای مقابله با آن کنار گذاشتهاند پیشی گرفته و فشار امسال بسیار شدید است.
بر اساس دادههای رصدخانه اروپایی خشکسالی کوپرنیک، در اواخر ژوئیه نیمی از خاک اتحادیه اروپا و بریتانیا درگیر خشکسالی بود و ۹ درصد آن در حادترین سطح «هشدار» قرار داشت، در حالی که رودخانههای لوآر، پو، راین و دانوب در اوت به کمسابقهترین سطح خود رسیدند.
به گزارش مرکز مشترک پژوهش کمیسیون اروپا، تا اوایل اوت آتشسوزیهای جنگلی بیش از ۵۰۵ هزار هکتار را سوزانده بود و از سطح ثبتشده در همین مقطع در سال ۲۰۲۵، بدترین سال موجود در آمار، فراتر رفته بود.
به گفته آژانس محیط زیست اروپا (EEA)، پدیدههای جوی حدی بین سالهای ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۴ در سراسر اتحادیه اروپا ۸۲۲ میلیارد یورو خسارت مستقیم بهجا گذاشتهاند که یکچهارم آن تنها در چهار سال پایانی رخ داده است.
این آژانس به یورونیوز گفت: «این یک تغییر اساسی است» و توضیح داد که برای استخراج روند، دادههای سالانه پرنوسان را با استفاده از میانگین متحرک ۳۰ ساله هموار میکند.
این آژانس افزود: «روند دادههای مربوط به خسارتهای اقتصادی در اروپا نشان میدهد که این خسارتها هر سال ۳.۴ درصد افزایش مییابد و در دادهها دیدهایم که این روند در حال شتاب گرفتن است. برآوردهای اولیه سال ۲۰۲۵ نشان میدهد که شتاب این روند باز هم بیشتر خواهد شد.»
تنها حدود یکپنجم این خسارتها تحت پوشش بیمه بوده و در مورد خشکسالیها، موجهای گرما و آتشسوزیهای جنگلی این پوشش به ۱۰ یا ۱۱ درصد سقوط میکند.
آژانس محیط زیست اروپا به یورونیوز گفت: «دلیل این وضعیت آن است که این مخاطرات عمدتا به خسارتهای غیرمستقیم مربوط میشوند، مانند کاهش بازده کشاورزی، تلفات جانی، تخریب زیستبومها، از دست رفتن ساعات کاری و... و این نوع خسارتها غالبا بهسختی قابل برآورد هستند.»
این آژانس افزود: «شکاف در سطح پوشش بیمهای در حال افزایش است؛ به این معنا که رشد خسارتهای کل، با افزایش متناسب بیمه پوشش داده نمیشود.»
در نتیجه، دولتها عملا به بیمهگر نهایی تبدیل میشوند. با این حال، تنها چهار کشور عضو اتحادیه اروپا، اتریش، فرانسه، مجارستان و ایتالیا، صندوقهای اختصاصی برای حوادث و بلایا دارند و دیگر کشورها به جابهجاییهای موردی بودجه متکیاند که به کندی پرداخت میشود.
بدتر آنکه منابع مالی اروپایی هم حاشیه امن چندانی فراهم نمیکند. اندیشکده اقتصادی بروگل مستقر در بروکسل برآورد میکند که بودجه اتحادیه اروپا برای جبران بلایا در دوره ۲۰۲۸ تا ۲۰۳۴ حدود ۵ میلیارد یورو خواهد بود؛ رقمی معادل تنها ۱۰ تا ۱۵ درصد خسارت سیلهای ۲۰۲۱ در اروپای غربی.
محاسبه دولتها از هزینهها ناقص است
فرانسه جسورانهترین برآورد را ارائه کرده است. مونیک باربو، وزیر گذار اکولوژیک، هنگام آغاز نشست بحران خشکسالی در ۱۲ اوت تخمین زد که موجهای گرمای تابستان امسال بین ۱۰ تا ۱۵ میلیارد یورو هزینه مستقیم و غیرمستقیم بههمراه خواهد داشت؛ معادل ۰.۳ تا ۰.۵ درصد تولید ناخالص داخلی، در حالی که رشد اقتصادی پیشبینیشده تنها ۰.۷ درصد است.
با این حال، این رقم بلافاصله زیر سوال رفت.
موسسه ملی آمار فرانسه، اینسه، که ابتدا این برآورد به آن نسبت داده شده بود، اعلام کرد چنین پیشبینیای انجام نداده است. وزارتخانه سپس توضیح داد که این تخمین حاصل محاسبات خود آن بر پایه دادههای سالهای گذشته اینسه بوده و باربو نیز اذعان کرد که این ارقام باید با احتیاط تفسیر شوند.
در اسپانیا تا اواخر ژوئیه حدود ۱۷۲ هزار و ۴۰۰ هکتار طعمه حریق شده بود؛ تقریبا معادل نیمی از کل مساحت سوخته در سال گذشته. اگر هزینههای هر هکتار را بر اساس برآوردهای اداره جنگل ناوارا و انجمن صنفی آسمفو محاسبه کنیم، تنها عملیات اطفای حریق بین ۱.۷ تا ۳.۳ میلیارد یورو هزینه داشته است؛ پیش از مرحله احیا، که به گفته مهندسان جنگل معمولا از خود آتشنشانی پرهزینهتر است.
بروکسل ماه گذشته با پرداخت ۱۲۰.۵۵ میلیون یورو کمک اضطراری به اسپانیا موافقت کرد؛ کمکی که تنها خسارتهای تابستان پیش را پوشش میدهد.
تجربه پرتغال مشکل عمیقتری را آشکار میکند: نبود محاسبات مناسب در مورد هزینههای واقعی آتشسوزیهای جنگلی.
سازمان حفاظت مدنی این کشور بهطور علنی اذعان کرده است که «امکان تعیین دقیق هزینه کل یک حادثه مشخص وجود ندارد» زیرا دادههای مالی و عملیاتی در سامانههای جداگانه ثبت میشوند.
یک کمیسیون مستقل که آتشسوزیهای اوت ۲۰۲۵ را بررسی میکرد، تنها یک رقم کلی حدود ۱۸.۸ میلیون یورو دریافت کرد که امکان تفکیک آن بهازای هر آتشسوزی وجود نداشت. دیوان محاسبات ملی نیز در سال ۲۰۲۱ به همین خلأ اشاره کرده بود.
آژانس محیط زیست اروپا به یورونیوز گفت: «برای ثبت درست هزینههای غیرمستقیم باید اطلاعات مربوط به حوادث را با دادههای اشتغال، سلامت، حملونقل، انرژی، کشاورزی و شاخصهای کلان اقتصادی که نهادهای بخشی ارائه میکنند، ترکیب کرد.»
درآمدی که هرگز محقق نمیشود
هزینهکرد تنها نیمی از معادله است.
بررسی شواهد توسط بروگل نشان میدهد که اقتصادها سالها بعد نیز کوچکتر میمانند: تولید ناخالص داخلی دو سال پس از یک موج گرما ۱.۵ درصد و چهار سال پس از یک خشکسالی ۳ درصد کمتر از حالت بدون این شوکهاست. تنها خشکسالی سال ۲۰۲۲ رشد سرانه تولید ناخالص داخلی اتحادیه اروپا را ۱.۳۵ درصد کاهش داد؛ معادل ۲۰۳ میلیارد یورو خسارت.
بانک تریودوس برآورد میکند که موجهای گرمای شدید تابستان امسال حدود ۱۸۰ میلیارد یورو هزینه بر اقتصادهای اتحادیه اروپا تحمیل کرده است؛ رقمی معادل حدود یک درصد تولید اقتصادی.
با این حال، ضربه فوری میتواند بهطور شگفتانگیزی خفیف بهنظر برسد.
موسسه آکسفورد اکونومیکس محاسبه کرده است که پایینترین سطح ثبتشده آب راین میتواند ۰.۲ درصد از رشد اقتصادی آلمان در سهماهه سوم بکاهد، اما نشانهای از فروپاشی گستردهتر نمیبیند.
توماس دوراک، اقتصاددان ارشد آکسفورد اکونومیکس، در توضیح این موضوع به یورونیوز گفت: «این بیشتر به جبران آثار در بخشهای دیگر اقتصاد مربوط میشود» و به صنایع دفاعی، تجهیزات حملونقل، خردهفروشی و خدمات مصرفکننده اشاره کرد.
تعطیلی کارخانهها در تابستان همچنین نرخ بهرهبرداری از ظرفیت تولید را کاهش میدهد. دوراک توضیح داد: «راین یک شریان مهم حملونقل و لجستیک است، اما در نهایت تنها بخش کوچکی از اقتصاد را تحت تاثیر قرار میدهد.»
آسیبها در نهایت بهتدریج در بخش غذا خود را نشان میدهند.
کمیسیون اروپا پیشبینی خود از تولید روغن زیتون در اتحادیه را ۵ درصد کاهش داده است؛ کاهش ۱۸ درصدی تولید در یونان عامل اصلی این بازنگری است. اسپانیا نیز انتظار دارد برداشت غلاتش از ۲۴ میلیون تن به کمی بیش از ۱۸.۵ میلیون تن برسد. آکسفورد اکونومیکس برآورد میکند که موج گرما و خشکسالی سال آینده حدود ۱ درصد به تورم مواد غذایی در منطقه یورو اضافه کند.
دوراک در توضیح سازوکار قیمتگذاری مواد غذایی به یورونیوز گفت: «قیمتها در این حوزه به همین شکل عمل میکنند؛ یک روند آبشاری از مواد خام به کشاورزی، سپس فرآوری و در نهایت خردهفروشی وجود دارد و هر مرحله معمولا یک تا دو ماه طول میکشد تا اثر خود را منتقل کند.»
پیشبینیکنندگان دیگر تابستانهای اخیر را رویدادهای استثنایی نمیدانند. آکسفورد اکونومیکس این هزینهها را در سناریوی پایه خود لحاظ کرده و برآورد میکند که تورم مواد غذایی در افق میانمدت بهطور متوسط حدود ۲.۵ درصد باشد.
خطر دیگر این است که این فشارها روی هم انباشته میشوند.
بروگل از «چرخه شوم اقلیم و بدهی دولتی» سخن میگوید؛ چرخهای که در آن خسارتهای ناشی از بلایا رشد اقتصادی و درآمدهای مالیاتی را کاهش میدهد، کسری بودجه را میافزاید و هزینه استقراض را بالا میبرد و در نتیجه فضای مالی کمتری برای سرمایهگذاری پیشگیرانهای باقی میماند که میتواند شدت فاجعه بعدی را محدود کند.
بانک مرکزی اروپا محاسبه کرده است که رخداد یک خشکسالی «یکبار در هر ۲۵ سال» تقریبا ۱۵ درصد تولید منطقه یورو را در معرض خطر قرار میدهد.
با این حال، هزینه سالانه اتحادیه اروپا برای سازگاری با تغییرات اقلیمی حدود ۲۹ میلیارد یورو است، در حالی که نیاز برآوردشده بین ۳۵ تا ۵۰۰ میلیارد یورو در سال است؛ آن هم با وجود این که سازمان ملل تخمین میزند هر یک یورو سرمایهگذاری در سازگاری میتواند تا ده برابر آن را به شکل جلوگیری از خسارتها بازگرداند.