در سراسر ازبکستان بیش از ۳۰ ماده معدنی راهبردی شناسایی شده و ۷۶ طرح سرمایهگذاری به ارزش حدود ۲.۴ میلیارد یورو در حال اجراست. تاسیسات جدید استخراج و فراوری بر مواد مورد نیاز خودروهای برقی، نیمههادیها و سامانههای انرژی تجدیدپذیر متمرکز است.
در حالی که تقاضای جهانی برای مواد معدنی راهبردی مورد استفاده در خودروهای برقی، نیمهرساناها و سامانههای انرژی تجدیدپذیر رو به افزایش است، ازبکستان همزمان در حال گسترش پروژههای استخراج و فرآوری در چندین منطقه صنعتی است.
آگهی
آگهی
بر اساس آمار رسمی، تاکنون بیش از ۳۰ نوع ماده معدنی راهبردی در این کشور شناسایی شده و در حال حاضر ۷۶ پروژه سرمایهگذاری با محوریت ۲۸ عنصر نادر به ارزش حدود ۲.۴ میلیارد یورو در دست اجرا است.
مناطق غنی از ذخایر معدنی مانند آلمالیک، نوایی و سرخاندریا دارای ذخایر مس، مولیبدن، تنگستن، لیتیوم، نیوبیوم، تانتالوم، رنیوم و دیگر فلزات کمیاب هستند.
پایه صنعتی و سابقه تولید
یکی از بازیگران اصلی این بخش، مجتمع معدنی و متالورژی آلمالیک است که از بزرگترین واحدهای صنعتی در آسیای مرکزی و از تولیدکنندگان مهم مس به شمار میرود. این مجتمع عملیات استخراج، فرآوری و ذوب را در چارچوب یک سامانه تولیدی یکپارچه انجام میدهد.
فروز تورسوناف، رئیس اداره تولید و فنی بخش معدنی کالماکیر، میگوید: «کارهای ساختمانی در کالماکیر از سال ۱۹۵۴ آغاز شد و در سال ۱۹۵۹ این واحد به بهرهبرداری رسید. از آن زمان تاکنون استخراج سنگ معدن ادامه دارد و بیش از یک میلیارد تن سنگ برای فرآوری حمل شده است.» او اضافه میکند که سطح تولید همچنان بالاست.
به گفته او، بخش معدنی کالماکیر امروز سالانه بیش از ۳۸ میلیون تن سنگ معدن تولید میکند.
این مجتمع بیش از ۳۵ هزار نفر را به کار گرفته و مس، روی، طلا، نقره و همچنین فلزات همراهی مانند مولیبدن، تنگستن و رنیوم تولید میکند.
پروژه «یوشلیک-۱»
«یوشلیک-۱» از بزرگترین پروژههای معدنی در دست توسعه در این بخش به شمار میرود. این معدن که از سال ۲۰۱۷ وارد مرحله توسعه فعال شده، بخشی از سامانه معدنی آلمالیک است و به دلیل وسعت و پیچیدگیهای زمینشناسی به صورت مرحلهای توسعه مییابد.
ویچسلاو آمینوف، زمینشناس ارشد مدیریت «یوشلیک-۱»، میگوید: «پیش از سال ۲۰۱۷ این ذخیره با نام دیگری شناخته میشد و به دلیل حجم زیاد باطله، توسعه آن دشوار ارزیابی میشد. پس از اکتشافات تکمیلی و همکاری با شرکتهای بینالمللی، برآورد ذخایر به طور چشمگیری بازنگری شد.»
به گفته او، این معدن حاوی چندین فلز مختلف است.
او توضیح میدهد: «ما مس، طلا، نقره، مولیبدن و همچنین فلزات نادری مانند رنیوم، سلنیوم و تلوریوم استخراج میکنیم. ذخایر نسبت به برآوردهای قبلی حدود ۲.۵ برابر افزایش یافته است. بر اساس برآوردهای کنونی، این معدن میتواند بیش از ۵۰ سال تولید را پشتیبانی کند.»
به گفته مهندسان این سایت، تاکنون بیش از ۲۴۸ میلیون متر مکعب باطلهبرداری شده و حدود ۴۵ کیلومتر زیرساخت ریلی برای حمل سنگ معدن احداث شده است. هماکنون بیش از ۴۰۰ دستگاه ماشینآلات سنگین معدنی در این محدوده فعالیت میکند.
تحولات نهادی و سیاست مواد معدنی راهبردی
ازبکستان در سال ۲۰۲۴ مجتمع «فلزات فناورانه ازبکستان» را تاسیس کرد که مسئولیت هماهنگی توسعه مواد معدنی راهبردی از مرحله اکتشاف تا فرآوری را بر عهده دارد.
اورول یوسپف، معاون وزیر، میگوید: «مجتمع فلزات فناورانه با هدف مدیریت کل زنجیره، از اکتشافات زمینشناسی تا تولید محصولات با ارزش افزوده، ایجاد شده است. تمرکز ما فقط بر استخراج نیست، بلکه توسعه ظرفیتهای فرآوری در داخل کشور نیز در اولویت قرار دارد.»
این نهاد در حال ایجاد خوشههای فرآوری تنگستن و مولیبدن و همچنین اجرای پروژههایی در حوزه لیتیوم، گرافیت، تانتالوم، نیوبیوم و منیزیم است. بررسی روشهای فرآوری پسماندهای تکنولوژیک ناشی از فعالیتهای معدنی گذشته نیز در دستور کار قرار دارد.
دولت قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ دامنه مواد معدنی قابل فرآوری در کشور را گسترش دهد.
یوسپف با اشاره به برآوردهای رسمی میگوید: «ازبکستان از نظر ذخایر تنگستن در میان پنج کشور برتر جهان قرار دارد.»
او همچنین میگوید که فهرست مواد معدنی راهبردی در حال گسترش است.
به گفته یوسپف: «امروز تمرکز اصلی ما بر تنگستن، مولیبدن، سلنیوم، تلوریوم و رنیوم است، اما تا سال ۲۰۳۰ فهرست مواد معدنی راهبردی حدود ۱۲ عنصر دیگر را نیز در بر خواهد گرفت.»
آزمایشهای پایلوت برای استخراج لیتیوم نیز در حال انجام است.
او میافزاید: «از امسال توسعه ذخایر گرافیت را آغاز میکنیم.»
توسعه سایر مواد معدنی از جمله تانتالوم، نیوبیوم و منیزیم برای مراحل بعدی برنامهریزی شده است.
یوسپف تاکید میکند: «استراتژی ما صادرات مواد خام نیست، بلکه ایجاد زنجیره ارزش در داخل کشور است.»
برنامهریزی برای ایجاد خوشههای صنعتی شامل تولید تنگستن در منطقه سمرقند و فرآوری مولیبدن در منطقه تاشکند انجام شده است.
همکاریهای بینالمللی
ازبکستان همزمان همکاری خود را با شرکای خارجی در حوزه پژوهش و فناوری گسترش میدهد.
یوسپف میگوید: «در حوزه مواد معدنی راهبردی و فناوریهای پیشرفته با اتحادیه اروپا، ایالات متحده، کانادا، کره جنوبی و چین توافقهای همکاری امضا کردهایم.»
پروژههای مشترک شامل همکاری با دانشگاه کاتولیک لوون در بلژیک در زمینه استخراج رنیوم و همکاری با شرکت اسجیاس کانادا در حوزه فناوریهای لیتیوم است.
او میگوید: «از سال ۲۰۲۵ توانستهایم رنیوم را با خلوص ۹۹.۹۹ درصد استخراج کنیم و در نتیجه صادرات رنیوم تصفیهشده را آغاز کردهایم.»
آزمونهای پایلوت برای استخراج لیتیوم نیز همچنان ادامه دارد.
تولید روی و ملاحظات زیستمحیطی
در واحد تولید روی آلمالیک، فعالیتها شامل تصفیه گازهای خروجی و بازیابی محصولات جانبی است.
سعیدالله عبدالرخموناف، مهندس ارشد کارخانه روی، میگوید: «ما روی، کادمیم و اسید سولفوریک تولید میکنیم و علاوه بر آن، محصولات جانبی مانند سولفات روی و پودر اکسید روی نیز میسازیم.»
او توضیح میدهد که گازهای دیاکسید گوگرد حاصل از فرآیند تولید به دام انداخته میشود و به اسید سولفوریک تبدیل میشود.
به گفته او: «هدف از فعالیت واحد تولید اسید سولفوریک، جذب این گازها و تبدیل آنها به محصولات مفید به جای رهاسازی در جو است.»
تولید سالانه اسید سولفوریک در این مجموعه به ۱۸۰ هزار تن میرسد که عمدتا به صنایع شیمیایی و کودسازی داخلی عرضه میشود.