در سال ۲۰۰۵، یک خطای برنامهنویسی در بازی World of Warcraft باعث شیوع «طاعون» شد که همهگیرشناسان از آن برای مطالعه رفتار مردم در هنگام بحران استفاده کردند و کووید-۱۹ دوباره آن را مطرح کرد.
بازگشت به ازروث کلاسیک. این همان وعدهای بود که شرکت بلیزارد با آن در روز ۴ نوامبر «ورلد آو وارکرفت فورِوِر» را به جهان عرضه کرد. برای برخی، این یعنی بازگشت به دورهای گذشته و استفاده از نوستالژی به عنوان موتور فروش، اما برای بعضی دیگر، آن دوره به یک همهگیری گره خورده است.
در ماه سپتامبر سال ۲۰۰۵ میلادی، یک خطای برنامهنویسی طلسم «خون فاسد» (کوراپتد بلاد)، که برای تنها یک نبرد در بازی علیه رئیس یک سیاهچال طراحی شده بود، را به یک بیماری مسری تبدیل کرد که در شهرهای مجازی بازی گسترش یافت. این خطا در نهایت هزاران شخصیت را کشت و دو سال بعد، روی جلد نشریه «لنست اینفکشیِس دیزیزز» منتشر شد.
اپیدمیولوژیستها در ازروث با چیزی روبهرو شدند که به شکل دیگری قابل تکرار نبود. مدلهای حرفهایهای حوزه سلامت بهخوبی محاسبه میکنند یک پاتوژن چگونه از یک نفر به دیگری منتقل میشود، اما نمیتوانند رفتار انسان یا این که مردم وقتی میدانند ممکن است مسری باشند چه کار میکنند را پیشبینی کنند. و بدون آن که کسی از قبل برنامهریزی کرده باشد، میلیونها بازیکن داشتند این رفتارها را زنده به نمایش میگذاشتند.
چگونه «خون فاسد» پخش شد
همه چیز روز ۱۳ سپتامبر با انتشار وصله ۱.۶ و باز شدن سیاهچال «زولگوروب» برای ۲۰ بازیکن شروع شد. رئیس پایانی آن، «هکار»، طلسم «خون فاسد» را پرتاب میکرد؛ اثری که هر چند ثانیه از جان کم میکرد و به هر کس که نزدیک بود سرایت میکرد. در داخل گروه، این صرفا یک مانع دیگر بود که میشد از پسش برآمد و نباید از آنجا بیرون میآمد. بیرون از گروه، اساسا نباید وجود میداشت.
اما از طریق حیوانات خانگیِ دو نژاد از سیاهچال خارج شد. هم شکارچیها و هم ساحران میتوانستند حیوانات خود را در حالی که آلوده بودند کنار بگذارند و بعد آنها را در یکی از پایتختها دوباره احضار کنند؛ جایی که اثر بیماری دوباره و دستنخورده فعال میشد. از نگاه یک بازیکن این فقط دردسر بود، اما از دید یک اپیدمیولوژیست، یک زئونوز کلاسیک بود؛ پاتوژنی که از حیوانات به انسانها و دوباره برمیگردد، با حیوانات خانگی به عنوان مخزن.
شخصیتهایی که خود بازی آنها را کنترل میکند (آنچه انپیسی نامیده میشود)، مثل نگهبانها و فروشندهها، آلوده میشدند اما بیمار نمیشدند؛ بنابراین نامیرا و در عین حال بیعلامت بودند. آنها ناقلان بدون هیچ علامتی بودند که در نقاط پررفتوآمد کاشته شده بودند. «ماریای تیفوئیدِ فورجاز» یک نگهبان بود.
فقط پای حملونقل وسط نبود و بازی کار را ساده میکرد. هر بازیکن میتوانست بهطور آنی از شهری به شهر دیگر برود و بسیاری این کار را در حالی انجام میدادند که آلوده بودند. اریک لافگرن و نینا ففرمن، نویسندگان مطالعه منتشرشده در «لنست»، این جهش را با طاعونی که همراه با لشکرهای مغول سفر کرد یا با وبای قرن نوزدهم مقایسه کردند. در پایتختها، که شلوغ بودند، میزان سرایت به تراکم جمعیت بستگی داشت، درست مثل هر شهر واقعی. آنها محاسبه کردند که در این هستهها نرخ تولید مثل بیماری به ۱۰۰ مورد ابتلا در ساعت میرسید؛ رقمی که خودشان هم آن را برای یک پاتوژن واقعی ناممکن میدانستند.
برای یک شخصیت با سطح بالا (با پاتوژنهای واقعی، این معادل فردی در میانسالی و بدون بیماری زمینهای است)، بیماری چیزی بیش از یک سرماخوردگی نبود. برای شخصیتهای سطح پایین (افراد با بیماری، سالمندان...) این بیماری به معنای مرگ در چند ثانیه بود. مثل بسیاری از همهگیریها، آسیبپذیرترینها بیشترین صدمه را دیدند.
«ورلد آو وارکرفت» در آن زمان بیش از ۴ میلیون مشترک داشت. روز ۱۶ سپتامبر، بلیزارد در انجمنهای خود پذیرفت که از مشکل آگاه است و کاری را امتحان کرد که هر مقام بهداشت عمومی انجام میداد؛ دور مناطق بیش از همه آسیبدیده، مرزهای قرنطینه کشید.
این کار جواب نداد. بیماری بیش از حد واگیردار بود، عملا غیرممکن بود بخشی از نقشه را کاملا مهر و موم کرد و بازیکنان هم همکاری نمیکردند. در نهایت شرکت از ابزاری استفاده کرد که هیچ وزارت بهداشتی در اختیار ندارد و جهان را از نو راهاندازی کرد. پس از چند بار راهاندازی کامل سرورها و وصلهای که حیوانات خانگی را ایمن کرد، این همهگیری در روز ۸ اکتبر پایانیافته اعلام شد.
آنچه «خون فاسد» به اپیدمیولوژی آموخت
بر اساس روایت رایج، مرکزهای کنترل و پیشگیری از بیماریها آمریکا (CDC) حتی از بلیزارد درباره دادههای مربوط به این همهگیری پرسوجو کردند، چون قانع شده بودند که با یک شبیهسازی عمدی طرف هستند. چیزی برای ارائه وجود نداشت. این یک خطا بود و هیچکس گسترش بیماری را ثبت نکرده بود.
مطالعات در سال ۲۰۰۷ میلادی منتشر شدند. در ماه مارس، اپیدمیولوژیست اسرائیلی ران بالیسر از دانشگاه بنگوریون نگِو، در مقالهای در نشریه «اپیدمیولوژی» اشاره کرد (منبع به زبان اسپانیایی) به مشابهتها میان این رویداد و آنفلوانزای پرندگان، که در آن پرندگانی مانند اردکها ویروس را بدون بیمار شدن حمل میکنند.
او همچنین مشابهتهایی با سارس پیدا کرد؛ ویروسی که میان سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۴ سوار بر هواپیماها از کشوری به کشور دیگر پرید. در ماه سپتامبر، لافگرن که آن زمان دانشجوی دانشگاه تافتس بود و این همهگیری را با شخصیت خود تجربه کرده بود، همراه با استاد راهنمایش، ففرمن، مقالهای را امضا کرد که روی جلد نشریه «لنست اینفکشیِس دیزیزز» رفت.
این مطالعات بر پایه یک محدودیت شناختهشده شکل گرفته بودند. مدلهای رایانهای اجازه میدهند با جمعیتهای مجازی آزمایش کرد، اما پیشبینی نمیکنند هر فرد چه خواهد کرد و رها کردن یک پاتوژن واقعی برای مشاهده رفتار آن اساسا غیرقابل تصور است. در «ورلد آو وارکرفت»، در عوض، بازیکنان به شخصیتهایی که صدها ساعت برایشان صرف کرده بودند بسیار وابسته بودند. رفتار اقتصادی و اجتماعی آنها تا حد زیادی شبیه رفتاری بود که بیرون از صفحه داشتند.
پیشنهاد فراتر از همان مورد میرفت. آنها خواستار همهگیریهایی بودند که عمدا طراحی شده باشند، با پارامترهای شناختهشده و در بازی ادغام شوند بی آن که آن را از هم بپاشند. سرورها ثبت میکردند که چه سهمی از سرایت از هر مسیر میرسد و آزمایش میتوانست در جمعیتهای مختلفی از بازیکنان تکرار شود تا امکان مقایسه نتایج فراهم شود. رضایت بازیکنان میتوانست از طریق توافقنامههای مجوز گرفته شود، هرچند خودشان اذعان داشتند که حریم خصوصی و ناشناس ماندن همچنان مشکل است. آنها همچنین به آشکارترین محدودیت اعتراف میکردند: در یک بازی، مرگ با کمی صبر و حوصله حل میشود.
رفتار انسانی در یک همهگیری، نسخه ازروث
آنچه در آن هفتهها دیده شد امروز بسیار آشنا به نظر میرسد. بسیاری از بازیکنان از شهرها گریختند یا دیگر وارد بازی نشدند. درمانگران به مناطق درگیر همهگیری به عنوان نخستین پاسخدهندگان رفتند.
به گفته نویسندگان، آنها احتمالا مرگومیر را کاهش دادند، اما با زنده نگه داشتن افراد آلوده، همهگیری را هم طولانیتر کردند. امکان زنده شدن دوباره بازیکنان را به ریسکپذیری بیشتر تشویق میکرد؛ پدیدهای که در سلامت عمومی با عنوان «جبران ریسک» شناخته میشود، یعنی هر چه خطر بیشتر باشد فرد محتاطتر میشود و برعکس.
برخی فقط برای تماشا نزدیک میشدند و در نتیجه آلوده بیرون میآمدند؛ تیپی که برای هر روزنامهنگاری ناخوشایند و آشنا است. دیگران عمدا خود را آلوده میکردند و به سوی شلوغترین نقاط میدویدند. این گروه آخر حتی توجه پژوهشگران آمریکایی تروریسم را جلب کرد، که در رفتار آنها راهی دیدند برای دقیقتر کردن مدلهای خود درباره این که مهاجمان چگونه تصمیم میگیرند.
شکاکها هم کم نبودند. چندین پژوهشگر تردید داشتند که کاری که کسی با یک کوتوله روی صفحه انجام میدهد شبیه کاری باشد که در خیابان انجام میدهد؛ بهویژه وقتی مردن فقط به این معنا است که باید به شکل روح، دویدهدویده تا سر جسد خود برگردید.
از ازروث تا کووید-۱۹
در ماه مارس ۲۰۲۰ میلادی، در حالی که نیمی از سیاره در قرنطینه بود، مطالعه «خون فاسد» دوباره در مرکز توجه قرار گرفت. لافگرن، حالا در دانشگاه ایالتی واشنگتن، و ففرمن، در دانشگاه تنسی در ناکسویل، خود را در حال توضیح دوباره این ماجرا یافتند؛ این بار با یک همهگیری واقعی در پسزمینه. مشابهتها آشکار بودند.
ناقلان بیعلامت دیگر یک ویژگی عجیبِ مخصوص ازروث نبودند و به یکی از بزرگترین دردسرهای کووید-۱۹ تبدیل شدند. کارکنان درمانی به عنوان نخستین پاسخدهندگان فرسوده شدند. در برابر اعتراض قدیمی که میگفت در زندگی واقعی کسی از روی میل بیماری را منتقل نمیکند میشد به پرزنتیسمو کاری اشاره کرد؛ عادت رفتن به محل کار در حالی که بیمار هستید، فقط برای آن که تیم خود را تنها نگذارید، عادتی که بدون سوءنیت انجام میشود اما اثرات مشابهی دارد.
این همزمانی جنبهای از طنز سیاه هم داشت. «زولگوروب» در ماه آوریل ۲۰۲۰ میلادی، درست در اوج قرنطینه، به «ووو کلاسیک»، نسخه بازانتشار رسمی بازی اصلی، اضافه شد. طاعونی رخ نداد، چون «کلاسیک» با نسخهای از کد اجرا میشود که مربوط به بعد از اصلاح اشکال حیوانات خانگی است.
در همان ماه، «الیزیوم»، یک سرور غیررسمی که نسخه اصلی «ووو» را زنده نگه میدارد، کاری را انجام داد که بلیزارد هرگز نکرده بود. بدون هشدار «پندمیک این ازروث» را راه انداخت؛ همهگیریای عمدی که با یک شیء آلوده و یک بیمار صفر آغاز شد. ویروس ۵ درصد از آمارهای شخصیت و ۱۰ درصد از سرعت او را کم میکرد.
بر اساس دادههایی که مدیران این سرور منتشر کردند، آلودگی به ۸۸ درصد بازیکنان رسید، تا زمانی که هیچ اقدام پیشگیرانهای وجود نداشت. با معرفی شستوشوی دست و فاصلهگذاری، و چند اقدام دیگر، این نسبت به ۴۲.۲ درصد کاهش یافت. این یک مطالعه علمی نبود، اما به چیزی که لافگرن و ففرمن خواسته بودند، یعنی یک همهگیری کنترلشده، بسیار نزدیک بود.
خارج از ازروث، این ایده بیش از همه در کلاسهای درس جا باز کرده است. «وایویل»، یک جهان مجازی برای نوجوانان ۸ تا ۱۶ ساله، هر سال دچار همهگیری «وایپاکس» میشود؛ آبلهای ساختگی که ظاهر آواتارها را تغییر میدهد و گفتوگوی آنها را دشوار میکند. پژوهشگر، یاسمین کفایی، سالها واکنش کاربران را مطالعه کرد و در سال ۲۰۲۱ تیمش «اسپایکی۲۰» را طراحی کرد؛ یک همهگیری مجازی برای آموزش جوانان در زمینه اطلاعرسانی و محافظت از خود.
«عملیات آوتبرِیک» در سال ۲۰۱۵ میلادی، در میانه همهگیری ابولا در غرب آفریقا متولد شد. این پروژه را یک استاد اهل فلوریدا، تاد براون، و آزمایشگاه پردیس ثابت در موسسه برود (Broad Institute) در امآیتی و هاروارد به راه انداختند. یک اپلیکیشن پاتوژنی ساختگی را منتقل میکند که از طریق بلوتوث میان گوشیهای نزدیک جابهجا میشود و دانشآموزان باید آن را مهار کنند. در سال ۲۰۲۰ این برنامه به عنوان ابزاری برای بازگشایی امنتر مدارس معرفی شد و علاوه بر این، بهطور خودکار دادههایی را ثبت میکند که در همهگیریهای واقعی تقریبا هرگز به دست نمیآیند.
مشهورترین نمونه «پلیگ اینک» (Plague Inc.) است؛ بازیای که هدف آن نابودی نسل بشر با یک پاتوژن است. در سال ۲۰۱۳، سیدیسی خالق آن، جیمز وان، را برای سخنرانی دعوت کرد. در ژانویه ۲۰۲۰، تعداد دانلودها در چین جهش کرد و در پایان فوریه، مقامهای این کشور بازی را از فروشگاههای اپلیکیشن حذف کردند. در نوامبر همان سال، استودیوی سازنده «پلیگ اینک: د کیور» را منتشر کرد؛ حالتی که در آن باید همهگیری را متوقف کرد. این حالت را با همکاری سازمان جهانی بهداشت توسعه دادند و آن را تا زمانی که کووید-۱۹ تحت کنترل قرار گیرد، رایگان گذاشتند.
بلایا و همهگیریهایی که بعد از آن آمدند
بلیزارد آن ماجرا را فراموش نکرد. در اکتبر ۲۰۰۸ میلادی، پیش از انتشار «رَث آو د لیچ کینگ»، همهگیری خود را برنامهریزی کرد. چند صندوق در «بِیِ بوتین» بازیکنان را آلوده میکردند و اگر کسی به موقع آنها را درمان نمیکرد، آنها را به زامبی تبدیل میکردند. این رویداد کمتر از یک هفته طول کشید و پس از شکایت کسانی که فقط میخواستند به بانک بروند، قطع شد.
فرارهای تصادفی بیماریها هم از میان نرفتهاند. در ماه ژوئیه همین سال، اثر واگیردار «ویذرینگ کانتِیجِن» از یک سیاهچال در بسته الحاقی «دراگونفلایت» ناگهان در میان شهر «استورمویند» در سرور آمریکایی «مون گارد» ظاهر شد، تا این که بلیزارد آن را با یک وصله اصلاح کرد.
حالا، از زمان عرضه «ووو فورِوِر» که اکنون دو هفته از آن میگذرد، کهنهسربازان سال ۲۰۰۵ با نیمنگاه به حیوانات خانگی شکارچیها چشم دوختهاند تا ببینند چه پیش میآید.