مقاومت به آنتیبیوتیک در سراسر اروپا در حال افزایش است؛ برخی کشورها با رشد شدیدتر و گزینههای درمانی کمتر روبهرو هستند و کارشناسان خواستار پیشگیری بهتر و مصرف مسئولانهتر آنتیبیوتیکها شدهاند.
مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماریها (ECDC) روز چهارشنبه هشدار داد که مقاومت در برابر آنتیبیوتیکها همچنان یکی از تهدیدهای مهم برای سلامت در اروپا است و موارد عفونت ناشی از «ابرباکتری»های مقاوم به دارو در برخی کشورها به شدت رو به افزایش است؛ هشداری که بر تهدید فزاینده برای کارایی درمانهای موجود تاکید میکند.
هر سال بیش از ۳۵ هزار نفر در اتحادیه اروپا، ایسلند، لیختناشتاین و نروژ بر اثر مقاومت دارویی برابر عوامل میکروبی (AMR) جان خود را از دست میدهند؛ رقمی که با مجموع مرگومیر ناشی از آنفلوانزا، سل و اچآیوی قابل مقایسه است.
کریستیان گیسکه، رئیس بخش مقاومت دارویی و عفونتهای مرتبط با مراقبتهای درمانی در ECDC، روز سهشنبه به خبرنگاران گفت که افزایش مقاومت، گزینههای درمانی را برای پزشکان محدودتر کرده است و بر ضرورت اقدام فوری برای حفظ اثربخشی آنتیبیوتیکها تاکید کرد.
گزارش ECDC هشدار داد: «بدون آنتیبیوتیکهای موثر، ممکن است به “دوران پیش از آنتیبیوتیک” بازگردیم و انجام ایمنِ پیوند اعضا، شیمیدرمانی سرطان، تامین مراقبتهای ویژه یا دیگر اقدامات پزشکی دشوار، اگر نگوییم غیرممکن، خواهد شد.»
مقاومت برابر عوامل میکروبی زمانی رخ میدهد که میکروارگانیسمها، مانند باکتریها، توانایی مقاومت در برابر داروهایی را پیدا میکنند که برای نابود کردن آنها یا متوقف کردن رشدشان طراحی شدهاند.
با وجود تلاشهای طولانیمدت برای کاهش مصرف آنتیبیوتیک و مقابله با مقاومت، دادههای جدید ECDC نشان میدهد که وضعیت در حال بدتر شدن است، زیرا گونههای جدیدی از باکتریها ظاهر شدهاند که همزمان در برابر چند نوع آنتیبیوتیک مقاوم هستند. اینها به عنوان باکتریهای مقاوم به چند دارو شناخته میشوند.
این آژانس اروپایی حوزه سلامت، عفونتهای خونی ناشی از باکتریهای مقاوم را به عنوان نگرانی ویژه شناسایی کرده است؛ زیرا این منطقه، بهویژه در مورد باکتری «کلبسیلا پنومونیه» و «ای کولای»، از اهداف کاهش خود عقب مانده است؛ باکتریهایی که با نرخ بالای مرگومیر بیماران همراه هستند.
برآورد میشود میزان بروز عفونتهای ای کولای مقاوم به آنتیبیوتیک در اتحادیه اروپا بین سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۵، ۱۶.۴ درصد افزایش یافته باشد؛ این در حالی است که هدفگذاری شده بود نسبت به خط مبنا در سال ۲۰۱۹، ۱۰ درصد کاهش حاصل شود.
باکتری کلبسیلا پنومونیه، که معمولا باعث عفونتهای مجاری ادراری، دستگاه تنفسی و جریان خون میشود، یکی دیگر از نگرانیهای عمده برای ECDC است.
گیسکه گفت: «ما نه تنها میبینیم که بسیاری از سویهها به هم مرتبط هستند و این نشان میدهد که انتقال سویه واقعا در حال رخ دادن است، بلکه میبینیم که به علت سازوکارهای مقاومتشان، درمان آنها به طور فزایندهای بسیار دشوار میشود.»
هدف این است که عفونتهای کلبسیلا پنومونیه نسبت به خط مبنا در سال ۲۰۱۹، ۵ درصد کاهش یابد. با این حال، در سال ۲۰۲۵ میزان بروز این عفونتها به ۳.۷۵ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر رسید که نشاندهنده افزایشی معادل ۷۲ درصد در مقایسه با آن خط مبنا است.
کدام کشورها بیشتر درگیر مشکل هستند؟
اگرچه مقاومت در برابر آنتیبیوتیک در سراسر اروپا چالشی جدی است، اما سطح مقاومت دارویی برابر عوامل میکروبی و میزان مصرف آنتیبیوتیک در کشورهای مختلف تفاوت زیادی دارد.
به گفته این گزارش، در قبرس موارد عفونت کلبسیلا پنومونیه مقاوم به آنتیبیوتیک ۷۱۶ درصد افزایش یافته و در سال گذشته به ۲۱.۲۹ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر رسیده است. همچنین عفونتهای خونی ای کولای مقاوم به آنتیبیوتیک در این کشور ۲۷۶ درصد افزایش داشته است.
در مورد کلبسیلا پنومونیه، پس از قبرس، رومانی با ۱۸.۶۶ مورد عفونت مقاوم به آنتیبیوتیک در هر ۱۰۰ هزار نفر و سپس یونان با ۱۶.۲۸ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر قرار دارند.
ECDC همچنین نسبت به افزایشهای شدید ثبتشده در سالهای اخیر نگران است؛ بهویژه در مجارستان، جایی که عفونتهای کلبسیلا پنومونیه مقاوم ۱۶۲۲ درصد افزایش یافته است. در کرواسی افزایش ۴۰۹ درصدی و در بلغارستان رشد ۳۵۶ درصدی ثبت شده است.
اروپا چگونه میتواند با افزایش مقاومت به آنتیبیوتیک مقابله کند؟
گیسکه تاکید کرد که مقابله با تهدید فزاینده مقاومت، نیازمند اقدام در دو حوزه است: پیشگیری از عفونتها و کنترل مصرف داروهای ضد میکروبی.
در اروپا بیش از ۷۰ درصد بار بیماری ناشی از مقاومت برابر عوامل میکروبی به عفونتهای مرتبط با مراقبتهای بهداشتی و درمانی برمیگردد که در آنها باکتریهای مقاوم به چند دارو نقش دارند؛ برای مثال زمانی که بیماران در حین بستری شدن دچار عفونت میشوند. به گفته ECDC، نیمی از این بار را میتوان با تقویت اقدامات پیشگیری و کنترل عفونت کاهش داد.
گیسکه گفت: «برخی اقدامات را میتوان در محل ارائه مراقبت انجام داد که به بهداشت دستها و تجهیزات حفاظتی مربوط میشود، اما همچنین شامل قرار دادن بیماران مبتلا به عفونت در اتاقهای تکنفره و افزون بر آن، پاکسازی موثر محیط است.»
او افزود که در سطح نظام سلامت نیز اقدام لازم است؛ از جمله تامین نیروی انسانی مناسب برای پیشگیری و کنترل عفونت، فراهم کردن دسترسی به تشخیص آزمایشگاهی مناسب و بهبود پایش باکتریهای مقاوم.
گیسکه افزود: «پیشگیری و کنترل عفونت به جلوگیری از عفونتها و در نتیجه متوقف کردن انتشار باکتریها مربوط میشود، در حالی که مدیریت مصرف داروهای ضد میکروبی به استفاده هوشمندانه از آنتیبیوتیکها ارتباط دارد.»
اما مقابله با مقاومت تنها به تعداد آنتیبیوتیکهای مصرفشده مربوط نمیشود؛ بلکه به این هم بستگی دارد که چه نوع آنتیبیوتیکهایی تجویز میشود و چگونه مورد استفاده قرار میگیرد.
به گفته ECDC، آنتیبیوتیکها همچنان برای عفونتهای ویروسی مانند سرماخوردگی، آنفلوانزا و کوویدـ۱۹ بهطور نامناسب تجویز یا مصرف میشوند؛ در حالی که هیچ سود درمانی برای این بیماریها ندارند. این مواجهه غیرضروری، فشار انتخابی بر باکتریها وارد میکند و به سویههای مقاوم اجازه میدهد زنده بمانند و گسترش یابند.
ECDC همچنین اعلام کرد که حدود ۹۰ درصدِ کل مصرف انسانی آنتیبیوتیک در محیطهای سرپایی یا در سطح جامعه اتفاق میافتد.
این نهاد خاطرنشان کرد که برای نمونه، به نوزادان و کودکان پیشدبستانی اغلب آنتیبیوتیکهای غیرضروری برای سرفهها، سرماخوردگیها و گلودردهای ویروسی داده میشود؛ در حالی که این مشکلات میتوانند خودبهخود برطرف شوند.
پیشگیری از عفونتها خارج از مراکز درمانی نیز مهم است. گیسکه به رعایت مناسب بهداشت دستها و واکسیناسیون اشاره کرد؛ اقداماتی که میتواند نیاز به بستری شدن و مصرف کلی آنتیبیوتیک را کاهش دهد.
گیسکه گفت: «اقدامات دیگری نیز فراتر از مراکز درمانی و سطح نظام سلامت قابل انجام است و اینها جنبههایی هستند که بهطور خاص به محیطهای اجتماعی و جامعه مربوط میشوند.»