ایران در پاسخ به حمله به سیریک، یک رادار آمریکایی را در بحرین هدف قرار داده است. این اقدام چه ارتباطی با دکترین دفاع نامتقارن تهران و سیاست «پایان بزن و دررو» دارد؟ آیا حمله به پایگاه‌های آمریکا بازدارندگی ایجاد می‌کند یا خطر گسترش جنگ را افزایش می‌دهد.
سپاه پاسداران ایران اعلام کرد که در واکنش به حمله هوایی به یک دکل مخابراتی در شهرستان سیریک، واقع در استان هرمزگان، یک رادار هشدار زودهنگام آمریکا را در بحرین هدف قرار داده و منهدم کرده است. سپاه همچنین هشدار داده که در صورت تکرار حملات، پاسخ‌های نظامی ایران محدودیت جغرافیایی نخواهد داشت.
آگهی
آگهی
آمریکا و بحرین در ساعات اولیه پس از انتشار این خبر واکنشی به ادعای سپاه نشان ندادند و میزان خسارت احتمالی نیز به‌طور مستقل تایید نشده است. این در حالی است که واشنگتن پیش‌تر عملیات نظامی خود علیه ایران را اقدامی در چارچوب دفاع مشروع توصیف کرده و تهران نیز حملات آمریکا را تجاوز به حاکمیت خود دانسته است.
این نخستین بار از اوایل سپتامبر است که ایران مسئولیت حمله به یک هدف نظامی آمریکا در کشورهای خلیج فارس را بر عهده می‌گیرد، آن هم در شرایطی که تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ ادامه دارد.
اما چرا ایران در پاسخ به حمله به خاک خود، یک تاسیسات آمریکایی را در کشور دیگری هدف قرار می‌دهد؟ پاسخ این پرسش را باید در دکترین دفاع نامتقارن ایران و راهبرد بازدارندگی تهران جست‌وجو کرد، راهبردی که بر افزایش هزینه حمله به ایران و گسترش احتمالی دامنه درگیری فراتر از مرزهای کشور استوار است.
دکترین دفاع نامتقارن ایران چیست؟
ایران و آمریکا از نظر توان نظامی متعارف در موقعیت برابر قرار ندارند. آمریکا از برتری قابل توجهی در نیروی هوایی، ناوگان دریایی، تجهیزات پیشرفته، اطلاعات ماهواره‌ای و امکانات پشتیبانی نظامی برخوردار است.
راهبرد دفاعی ایران تا حد زیادی با در نظر گرفتن همین عدم توازن شکل گرفته است. تهران به‌جای تلاش برای رقابت مستقیم با تمام توان نظامی آمریکا، بر قابلیت‌هایی سرمایه‌گذاری کرده که بتوانند نقاط آسیب‌پذیر طرف مقابل را هدف قرار دهند و هزینه درگیری را افزایش دهند.
موشک‌های بالستیک، پهپادهای تهاجمی، شناورهای تندرو، توان دریایی در خلیج فارس و تنگه هرمز و همچنین ارتباط با گروه‌های مسلح همسو در منطقه، از مهم‌ترین ابزارهای این راهبرد به شمار می‌روند.
یکی از عناصر مهم آن نیز «دفاع پیشرو» است، به این معنا که ایران تلاش می‌کند تهدیدهای امنیتی را به خارج از مرزهای خود منتقل کند و مانع محدود شدن میدان نبرد به خاک ایران شود.
در چنین چارچوبی، پاسخ نظامی ایران لزوما در همان مکانی انجام نمی‌شود که حمله اولیه رخ داده است. تهران ممکن است در برابر حمله به یک تاسیسات در داخل ایران، هدفی نظامی متعلق به آمریکا را در نقطه دیگری از منطقه انتخاب کند.
منطق این راهبرد آن است که آمریکا نتواند صرفا با تکیه بر برتری هوایی و دریایی خود، حملاتی را علیه ایران انجام دهد، بدون آنکه تاسیسات و نیروهایش در سایر نقاط منطقه با خطر مواجه شوند.
پایان دوران «بزن و دررو»؛ چرا تهران بر پاسخ به هر حمله تاکید دارد؟
سیاست پاسخ متقابل در دکترین دفاعی جمهوری اسلامی پیشینه‌ای طولانی دارد و محدود به جنگ سال ۲۰۲۶ نیست.
علی خامنه‌ای، رهبر پیشین ایران در سال ۱۳۸۶ در واکنش به تهدیدهای نظامی آمریکا از پایان دوران «بزن و دررو» سخن گفته بود. او در اردیبهشت ۱۳۹۴ بار دیگر به این موضوع بازگشت و تاکید کرد که آمریکا نمی‌تواند تصور کند پس از حمله به ایران، بدون مواجه شدن با پاسخ نظامی از درگیری خارج خواهد شد.
این موضع را می‌توان یکی از پایه‌های سیاست بازدارندگی اعلامی ایران دانست، سیاستی که بر اساس آن، پاسخ دادن به حملات تنها به معنای تلافی خسارت واردشده نیست، بلکه باید در محاسبات طرف مقابل درباره حملات احتمالی آینده نیز تاثیر بگذارد.
به عبارت دیگر، تهران می‌خواهد واشنگتن بداند که هر اقدام نظامی علیه ایران می‌تواند پیامدهایی برای نیروها و منافع نظامی-اقتصادی آمریکا و متحدانش در منطقه داشته باشد.
در جریان جنگی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد نیز تهران بارها با موشک‌ها و پهپادهای خود، تاسیسات نظامی آمریکا در کشورهای منطقه را هدف قرار داد.
چرا ایران پایگاه‌های آمریکا در کشورهای منطقه را هدف قرار می‌دهد؟
حضور نظامی آمریکا در کشورهای خلیج فارس طی دهه‌های گذشته یکی از ارکان اصلی ساختار امنیتی منطقه بوده است.
بحرین میزبان مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکاست. قطر، کویت و دیگر کشورهای منطقه نیز میزبان نیروها و تجهیزات آمریکایی هستند یا امکانات نظامی و لجستیکی در اختیار واشنگتن قرار می‌دهند.
از نگاه آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن، این حضور نظامی برای تامین امنیت، حفاظت از مسیرهای دریایی و بازداشتن تهدیدهای احتمالی ضروری است.
اما ایران تلاش می‌کند تا همین حضور نظامی را به یکی از نقاط آسیب‌پذیر راهبرد آمریکا تبدیل کند.
نخستین هدف احتمالی تهران، گسترش هزینه‌های جنگ برای واشنگتن است. هنگامی که آمریکا به ایران حمله می‌کند، نیروها و تاسیسات نظامی آن در کشورهای دیگر نیز ممکن است با پاسخ متقابل روبه‌رو شوند. به این ترتیب، دامنه پیامدهای نظامی درگیری از محل حمله اولیه فراتر می‌رود.
هدف دوم، زیر سوال بردن اعتبار چتر امنیتی آمریکاست.
تهران با هدف قرار دادن تاسیسات آمریکا در کشورهای منطقه می‌تواند این پیام را به دولت‌های میزبان منتقل کند که حضور نیروهای آمریکایی لزوما به معنای تضمین امنیت آن‌ها نیست و حتی ممکن است این کشورها را در معرض خطر بیشتری قرار دهد.
در واقع، ایران می‌کوشد یک پرسش راهبردی را برای کشورهای خلیج فارس مطرح کند: آیا اتکا به قدرت نظامی آمریکا، امنیت بیشتری به همراه دارد یا خود عاملی برای بحران و ناامنی خواهد بود؟
این مسئله برای کشورهایی مانند بحرین اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا نزدیکی جغرافیایی به ایران و تمرکز تاسیسات نظامی و زیرساخت‌های حیاتی، آن‌ها را در برابر پیامدهای یک درگیری گسترده آسیب‌پذیر می‌کند.
سومین موضوع، مسئولیت کشورهای میزبان در قبال استفاده نظامی از خاک آن‌هاست.
اگر کشوری آگاهانه اجازه دهد از سرزمینش برای انجام حملات غیرقانونی علیه کشور دیگری استفاده شود، مسئولیت بین‌المللی آن نیز می‌تواند مطرح شود. این موضوع در قواعد حقوق بین‌الملل، از جمله تعریف تجاوز در قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل، مورد توجه قرار گرفته است.
حملات اولیه آمریکا و اسرائیل به ایران مجوز شورای امنیت را نداشت و حقوقدانان بین‌المللی نیز به اتفاق ادعای دفاع مشروع برای توجیه آن‌ها را فاقد مبنای کافی دانسته‌اند.
با این حال، صرف حضور نیروهای آمریکایی در یک کشور به معنای مشارکت آن کشور در تمام عملیات واشنگتن نیست. شماری از دولت‌های منطقه نیز اعلام کرده‌اند که اجازه استفاده از خاک خود را برای حملات تهاجمی علیه ایران نداده‌اند.
در نتیجه ایران با یک راهبرد چندوجهی روبه‌روست: افزایش هزینه حضور آمریکا در منطقه، تضعیف اعتبار تضمین‌های امنیتی واشنگتن و افزایش فشار بر دولت‌هایی که میزبان نیروهای آمریکایی هستند.
آیا راهبرد پاسخ متقابل ایران توانسته آمریکا را بازدارد؟
ارزیابی موفقیت این راهبرد نیازمند تفکیک دو موضوع است: خسارت واردشده به نیروها و تاسیسات آمریکایی و تاثیر این خسارت‌ها بر تصمیم‌های نظامی واشنگتن.
بررسی تصاویر ماهواره‌ای و اطلاعات مقامات منطقه‌ای از سوی خبرگزاری آسوشیتدپرس نشان می‌دهد که تا ماه اوت ۲۰۲۶، بیش از ۱۱۵ حمله موشکی و پهپادی منتسب به ایران یا گروه‌های همسو با آن، به تاسیسات و تجهیزات آمریکایی در ۲۶ مرکز نظامی در خاورمیانه آسیب وارد کرده است.
بر اساس این بررسی، ایران در مراحل اولیه جنگ توجه ویژه‌ای به رادارهای هشدار زودهنگام و سامانه‌های پدافندی آمریکا داشته و در ادامه، آشیانه‌های هواپیما، تجهیزات ارتباطی و دیگر زیرساخت‌های نظامی نیز آسیب دیده‌اند.
این یافته‌ها نشان می‌دهند که به رغم برتری فناوری و دفاعی واشنگتن، ایران توانسته در برخی موارد خسارات قابل توجهی به تجهیزات نظامی آمریکا وارد کند.
در مقابل وزارت جنگ آمریکا بر توانایی نیروهایش برای ادامه عملیات و حفاظت از تاسیسات نظامی تاکید کرده است.
اما خسارت به پایگاه‌ها به‌تنهایی برای اثبات موفقیت بازدارندگی کافی نیست. جنگ در ماه‌های گذشته ادامه یافته و آمریکا نیز با وجود حملات متقابل ایران، عملیات نظامی و محاصره دریایی بنادر ایران را متوقف نکرده است. اگرچه به نظر می‌رسد راهبرد تهران باعث شده تا آمریکا نتواند پیروزی نظامی در جنگ با ایران داشته باشد و به اهداف خود، از جمله خروج ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی شده از کشور برسد یا در زمینه سیاسی تهران را وادار به قبول خواسته‌هایش بکند.
بنابراین راهبرد ایران در تحمیل هزینه به آمریکا نتایج قابل مشاهده و ملموسی داشته، اما اینکه این هزینه‌ها تا چه اندازه توانسته‌اند واشنگتن را از حملات بعدی منصرف کنند پرسشی جداگانه است.
آیا پاسخ به هر حمله می‌تواند به گسترش جنگ منجر شود؟
یکی از مهم‌ترین خطرهای سیاست پاسخ متقابل، شکل‌گیری چرخه‌ای از حملات نظامی است که کنترل آن به‌تدریج دشوارتر می‌شود.
آمریکا ممکن است هر حمله ایران به نیروهای خود را دلیلی برای پاسخ نظامی تازه بداند. در مقابل، تهران نیز ممکن است خود را موظف بداند که به حمله بعدی آمریکا پاسخ دهد تا اعتبار تهدیدهای بازدارنده‌اش زیر سوال نرود.
در چنین شرایطی، حتی حمله‌ای که با هدف ارسال یک پیام محدود انجام می‌شود، ممکن است به تشدید گسترده‌تر درگیری بینجامد.
این خطر زمانی افزایش می‌یابد که حملات به خاک کشورهای ثالث کشیده شود یا زیرساخت‌هایی هدف قرار گیرند که آسیب دیدن آن‌ها پیامدهای اقتصادی و انسانی گسترده‌ای دارد.
در عین حال، تهران و واشنگتن همچنان مسیر دیپلماسی را به‌طور کامل کنار نگذاشته‌اند. تلاش‌های میانجی‌گرانه، از جمله نقش قطر، نشان می‌دهد که با وجود تداوم تهدیدهای نظامی، امکان گفت‌وگو درباره پایان دادن به جنگ همچنان وجود دارد.
در این وضعیت، حملات متقابل می‌توانند دو نتیجه متفاوت داشته باشند: از یک سو، افزایش هزینه جنگ ممکن است انگیزه دو طرف برای دستیابی به توافق را بیشتر کند و از سوی دیگر، ادامه حملات می‌تواند بی‌اعتمادی را تشدید و زمینه توافق را دشوارتر کند.
حمله اعلام‌شده ایران به رادار آمریکایی در بحرین را نیز باید در همین چارچوب دید، اقدامی که از نگاه تهران در ادامه سیاست پاسخ به حملات و دفاع نامتقارن قرار می‌گیرد، اما می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک رویارویی محدود نظامی داشته باشد.
پرسش اصلی این است که آیا راهبرد تحمیل هزینه به آمریکا، سرانجام واشنگتن را به توقف حملات وادار خواهد کرد یا تداوم این چرخه خطر گسترش جنگ به سراسر منطقه را افزایش می‌دهد؟ پرسش دیگر اینکه ادامه همین وضعیت، یعنی درگیری‌های پراکنده، تا کی ادامه خواهد داشت و چه تاثیری در معیشت و امنیت روانی و اقتصادی مردم خواهد داشت.