فواید کراتین در عضله‌سازی و افزایش توان بدنی کاملا به اثبات رسیده است اما آیا این مکمل محبوب ورزشی می‌تواند ذهن و حافظه را نیز تقویت کند؟ ماجرای مغز داستان کاملا متفاوتی دارد.
متخصصان علوم ورزشی هم‌نظرند که کراتین می‌تواند به ساخت عضلاتی قوی‌تر کمک کند؛ اما آیا مصرف آن به ارتقای عملکرد مغز نیز یاری می‌رساند؟
آگهی
آگهی
این ادعا به‌ویژه در شبکه‌های اجتماعی سروصدای زیادی به پا کرده و پژوهشگران می‌گویند چنین فرضیه‌ای از نظر فیزیولوژیک غیرممکن نیست. با این حال، آن‌ها تاکید دارند که تردیدها و هشدارهای پرشماری در این میان مطرح است و در مورد بسیاری از این ادعاها، هیاهوی تبلیغاتی فرسنگ‌ها جلوتر از شواهد علمی حرکت کرده است.
استوارت فیلیپس، استاد حرکت‌شناسی در دانشگاه مک‌مستر کانادا می‌گوید: «فکر می‌کنم وقتی صحبت از سلامت مغز به میان می‌آید، باید کمی واقع‌بینی را چاشنی بحث کنیم. آیا این حوزه امیدوارکننده است؟ بله، بدون شک؛ اما مواد بسیار دیگری نیز وجود دارند که در ابتدا نویدبخش ظاهر می‌شوند.»
انرژی‌بخشی به مغز؛ فرضیه‌ای جذاب در برابر سدی نفوذناپذیر
کراتین نقشی حیاتی در بازتولید «آدنوزین تری‌فسفات» (ATP)، منبع اصلی تامین انرژی سلولی بدن ایفا می‌کند. به همین دلیل، زمانی که وزنه می‌زنید و کراتین مصرف می‌کنید این مکمل به شما امکان می‌دهد اندکی سخت‌تر تمرین کنید و در نتیجه قدرت عضلانی بیشتری به دست آورید.
مغز انسان عضوی به‌شدت پرمصرف است که حدود ۲۰ درصد از کل انرژی بدن را می‌بلعد. این واقعیت علمی در کنار اثر اثبات‌شده کراتین بر سلول‌های عضلانی، این نظریه را تقویت کرد که مکمل کراتین شاید بتواند انرژی سلول‌های عصبی مغز را نیز شارژ کند و به افزایش تمرکز، وضوح ذهنی و غلبه بر خستگی فکری بینجامد.
اما مغز ذخایر کراتین خود را تحت کنترلی به‌غایت سفت‌وسخت نگه می‌دارد. در حقیقت، مغز خود اقدام به ساخت کراتین مورد نیازش می‌کند تا از کافی بودن آن اطمینان یابد. کراتینی که در کبد و سایر بخش‌های بدن ساخته می‌شود یا از طریق رژیم غذایی و مکمل‌ها وارد خون می‌گردد، گرچه می‌تواند به واسطه یک پروتئین ناقل ویژه از «سد خونی‌مغزی» عبور کند، اما این انتقال تنها در مقادیر بسیار ناچیز رخ می‌دهد.
دکتر مهدی بروجردی، متخصص علوم دارویی و مؤلف کتاب «راهنمای کینتیک درون‌تنی کراتین و کراتینین» در این باره تصریح می‌کند: «مغز درِ بازی ندارد که روی آن نوشته شده باشد: به همه کراتین‌ها خوش‌آمد می‌گوییم!» او می‌افزاید: «اینکه فرض کنیم با مصرف دوزهای بالاتر کراتین، غلظت آن در مغز نیز افزایش خواهد یافت فرضیه‌ای کاملا سوال برانگیز است.»
معدود مطالعات کوچکی نشان داده‌اند که مصرف دوزهای بسیار بالای کراتین، معمولا حدود ۲۰ گرم در روز که تقریبا چهار برابر دوز استاندارد توصیه‌شده برای عضله‌سازی است، می‌تواند سطح این ماده را در مغز بین ۵ تا ۱۰ درصد افزایش دهد. با این حال، مطالعات دیگر هیچ نشانه‌ای از افزایش کراتین مغز در پی مصرف مکمل به دست نیاورده‌اند.
حتی اگر فرض کنیم سطح کراتین مغز اندکی افزایش یابد، اینکه آیا این جهش جزئی می‌تواند در توانایی تفکر، حافظه و قدرت تصمیم‌گیری فرد تغییری ملموس ایجاد کند، پرسشی بدون پاسخ قطعی است.
در عمل، بیشتر تحقیقات بالینی نشان داده‌اند که مصرف مکمل کراتین در افراد بزرگسال سالم (چه جوان و چه سالخورده) هیچ فایده شناختی قابل توجهی به همراه ندارد. کارشناسان معتقدند علت این امر آن است که ظرفیت مغز برای ذخیره کراتین از پیش تکمیل است و اضافه کردن مقادیر بیشتر سودی به بار نمی‌آورد.
با این وجود، ممکن است یک استثنا وجود داشته باشد: برخی مطالعات در مقیاس‌کوچک دریافته‌اند که در شرایط خستگی مفرط و استرس‌های متابولیک، به عنوان نمونه پس از محرومیت طولانی از خواب یا پس از فشارهای ذهنی و جسمی فرساینده، مصرف کراتین ممکن است برخی عملکردهای شناختی را بهبود بخشد؛ هرچند شواهد در این باره نیز ضعیف و ناکافی است.
دارن کندو، استاد حرکت‌شناسی و مطالعات سلامت در دانشگاه رجاینا می‌گوید: «اگر یک فرد معمولی و سالم را در نظر بگیرید، کراتین هیچ مزیت شناختی برای او نخواهد داشت.»
اما او می‌افزاید: «هنگامی که مغز تحت فشار شدید متابولیکی قرار دارد، مانند بی‌خوابی ممتد، کمبود اکسیژن، یا شب‌زنده‌داری دانشجویان در ایام امتحانات، شاید مغز احساس کند به کمکی بیرونی نیاز دارد و آنچه به طور طبیعی تولید می‌کند کفایت نمی‌کند.»
ترمیم و محافظت از مغز در برابر بیماری‌ها
فرضیه دیگر این است که مکمل‌های کراتین ممکن است به یاری مغز آسیب‌دیده از بیماری‌ها یا جراحات بیایند.
شواهد پزشکی نشان می‌دهد که در بیماران مبتلا به آلزایمر، پارکینسون و سایر اختلالات تحلیل‌برنده سیستم عصبی، متابولیسم و چرخه انرژی در بافت مغز مختل می‌شود؛ از این رو تجویز مکمل کراتین می‌تواند راهکاری برای جبران این کمبود باشد. با این حال، کارآزمایی‌های بالینی انجام‌شده روی بیماران هانتینگتون و پارکینسون ناامیدکننده بوده‌اند و بهبودی در تخفیف علائم این بیماران نشان نداده‌اند.
در این میان، یک مطالعه جدیدتر روی ۲۰ بیمار مبتلا به آلزایمر نتایج امیدوارکننده‌تری در پی داشت. این تحقیق نشان داد که مصرف دوزهای بالای کراتین به مدت دو ماه، غلظت آن را در مغز ۱۱ درصد ارتقا داد و شرکت‌کنندگان در پایان دوره، در تست‌های شناختی نمرات بهتری کسب کردند. اما نقص بزرگ در این پژوهش عدم استفاده از گروه دارونما (پلاسبو) بود. از این رو، بهبود نمرات می‌تواند صرفا ناشی از «اثر تمرین» باشد؛ پدیده‌ای که در آن افراد در نوبت دوم آزمون، صرفا به دلیل آشنایی با سؤالات، عملکرد بهتری نشان می‌دهند.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
متیو تیلور، دانشیار تغذیه و رژیم‌درمانی در مرکز پزشکی دانشگاه کانزاس و سرپرست این تحقیق می‌گوید: «من ادعا نمی‌کنم که حافظه بیماران را درمان یا تقویت کرده‌ایم. ما تنها شاهد اثرات همبسته‌ای بودیم که ممکن است ناشی از عوامل دیگری باشد. با این حال، این نشانه قانع‌کننده‌ای است که تحقیقات را در این مسیر متوقف نکنیم.»
سایر متخصصان نیز بر ضرورت انجام پژوهش‌های بنیادین تاکید دارند. دکتر استوارت فیلیپس در پایان یادآور می‌شود: «در حال حاضر هیچ کارآزمایی بالینی گسترده و مستندات درازمدتی در دست نیست. حقیقت غیرقابل‌انکار این است که میزان پژوهش‌های علمی انجام‌شده تاکنون، فرسنگ‌ها با آنچه برای اثبات قطعی این معما نیاز داریم، فاصله دارد.»