تبدیل فرش به هنر معاصر و جایگزینی قلم‌مو با سرنگ، تنها بخشی از ایده‌هایی بود که یک آخرهفته هنری برای هنرمندان گردآمده در باکو فراهم کرد.
یک فرش چگونه می‌تواند به اثری از هنر معاصر تبدیل شود؟ وقتی نقاش به جای قلم‌مو از سرنگ استفاده کند چه اتفاقی می‌افتد؟ و یک عکس چطور می‌تواند زیبایی و ویرانی را در لحظه‌ای ثبت کند که چشم انسان شاید از جزئیات آن غافل بماند؟
آگهی
آگهی
در آخرهفته هنری «پرواز به باکو»، این پرسش‌ها از طریق نقاشی، مجسمه، عکاسی، هنر دیجیتال و فیلم جان گرفتند.
هنرمندانی از نقاط مختلف جمهوری آذربایجان و خارج از کشور آثار خود را به این شهر آوردند؛ آثاری که از فرش‌های قره‌باغ تا نقاشی‌های تجربی را در بر می‌گرفت.
درونمایه‌ها و طرح‌ها
طبیعت یکی از درونمایه‌های اصلی این رویداد بود.
«پنج‌گانه وحشی قفقاز»، یعنی عقاب شاهی شرقی، پلنگ قفقازی، گرگ‌های خاکستری، غزال گواتردار و خرس قهوه‌ای، همه به نمایش درآمدند تا یادآور تنوع زیستی غنی این منطقه باشند و بر اهمیت حفاظت از آن‌ها تاکید کنند.
از فرش قره‌باغ تا برج دختر
برای فرید رسول‌اف، هنرمند جمهوری آذربایجان، نقطه آغاز یک هنر کاربردی سنتی بود که برای نسل‌های مختلف این کشور آشناست؛ فرش.
رسول‌اف که در شهر شوشا به دنیا آمده، در میان فرش‌های قره‌باغ بزرگ شده است، به‌ویژه فرش‌هایی با نقش حیوانات، گیاهان و طبیعت.
او با مجموعه «فرش‌های قره‌باغ ۲.۰» جان تازه‌ای به این سنت بخشید.
او گفت: «من در قره‌باغ به دنیا آمده‌ام و از کودکی روی همین فرش‌های قره‌باغ بازی می‌کردم. بعد از سال‌ها هنرمند شدم و تصمیم گرفتم انواع تازه‌ای از این فرش‌ها خلق کنم.»
آثار او شیئی را که معمولا با زندگی روزمره و فضای خانه گره خورده، وارد عرصه هنر معاصر کرد. برای او سنت چیزی نبود که بتوان آن را نادیده گرفت.
او توضیح داد: «سنت چیزی نیست که در گذشته منجمد شده باشد، بلکه امری است که می‌تواند دگرگون و توسعه پیدا کند.»
آیدان صلاحوا، مجسمه‌ساز، الهام خود را از یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای باکو، یعنی برج دختر، گرفت.
چیدمان او افسانه مربوط به دختر جوانی را که با این برج گره خورده، بازخوانی می‌کرد.
او به جای بازگویی ساده این داستان آشنا، با تکیه بر تخیل خود زنی را تصویر کرد که برای یافتن آزادی و زندگی دلخواهش به پرواز در می‌آید.
صلاحوا گفت: «این پروژه درباره انتخاب است، درباره این است که چگونه زندگی کنیم و چگونه آزادی را پیدا کنیم.»
صلاحوا زمان خود را میان ایتالیا و جمهوری آذربایجان تقسیم می‌کند و در ایتالیا با سنگ مرمر کارارا و در آذربایجان با سنگ آهک محلی آگلای کار می‌کند.
او توضیح داد: «مواد و بافت‌های مختلف، زبان‌های متفاوتی را می‌طلبند» و شرح داد که چگونه شخصیت هر سنگ شکل مجسمه‌هایش را تعیین می‌کند.
دگردیسی قلم‌مو
ژانگ جی، هنرمند چینی، رویکردی غیرمعمول به نقاشی داشت و به جای قلم‌موهای سنتی از سرنگ برای رساندن رنگ به بوم‌هایش استفاده می‌کرد.
آثار او همچنین از معماری مذهبی و شیوه‌هایی الهام می‌گرفت که در آن تمدن‌های مختلف حقیقت را درک می‌کنند. الگوهای معماری برگرفته از سنت‌های دینی سراسر جهان در مجسمه‌هایش دیده می‌شد، بی‌آن‌که باور خاصی را برجسته کند.
با این حال او از بازدیدکنندگان انتظار نداشت که تک‌تک ارجاعات را تحلیل کنند.
او گفت: «فقط می‌خواهم آن را احساس کنید.»
ژانگ هنر را شکلی از ارتباط می‌داند که به زبان مشترک وابسته نیست.
او توضیح داد: «مردم از کشورهای مختلف و فرهنگ‌های گوناگون می‌توانند از راه تجربه، و نه از راه ترجمه، هنر را درک کنند.»
بازپس‌گیری ساختمان‌ها توسط طبیعت
رایان کوپمانس، هنرمند هلندی-کانادایی، زمان زیادی را صرف بررسی این کرده است که وقتی معماری انسانی به دست طبیعت رها می‌شود چه بر سر آن می‌آید.
در تصاویر دیجیتال او، ساختمان‌های متروکه به‌تدریج زیر پوشش گیاهان، از جمله درختان و بوته‌هایی که فضاهای شکل‌گرفته به دست انسان را پس می‌گیرند، پنهان می‌شوند.
او گفت: «پیامی که می‌خواهم به مخاطب منتقل کنم، این مفهوم چرخه‌ای بودن زمان است.»
او افزود: «معماری جای دنیای طبیعی را می‌گیرد و بعد طبیعت آرام‌آرام بر معماری چیره می‌شود و این چرخه ادامه پیدا می‌کند.»
او به یورونیوز گفت که چشم‌انداز معماری جمهوری آذربایجان نیز برایش جذاب بوده است.
آن‌چه او را جذب کرد، شیوه تلاقی تاثیرات آذربایجانی، ایرانی، عثمانی و دوره شوروی در سراسر ساختمان‌های این کشور بود.
این آخرهفته عکاسی را نیز به عنوان چشم‌اندازی دیگر نسبت به آن‌چه انسان می‌بیند، و آن‌چه ممکن است از نظرش دور بماند، پیش روی مخاطبان گذاشت.
اُری گرشت، هنرمند ساکن لندن، با دوربین خود لحظه‌های گذرایی را ثبت می‌کرد که فراتر از محدوده ادراک معمول انسان‌اند. آثار او رابطه میان زیبایی و ویرانی را کاوش می‌کرد.
او گفت: «به نظر من زیبایی و ویرانی به هم پیوسته‌اند.»
او افزود: «هر لحظه ویرانی در عین حال یک امکان برای آفرینش تازه است.»
او به‌ویژه به این علاقه‌مند بود که فناوری چگونه امکانات عکاسی را گسترش می‌دهد و به دوربین اجازه می‌دهد جزئیاتی را آشکار کند که چشم انسان قادر به ثبت آن نیست.
داستان یک پلنگ، روایت‌شده در قالب فیلم
هریت پرَتن، فیلم‌ساز، با مستند «آخرین پلنگ اروپا» موضوع حفاظت از حیات‌وحش را به پرده آورد.
او بیش از یک دهه پیش برای نخستین بار به آذربایجان آمد تا از پلنگ قفقازی در پارک ملی هیرکان فیلم‌برداری کند.
این مستند به تماشاگران فرصت می‌داد با این حیوان کم‌پیدا و چالش‌های پیش‌روی بقای آن آشنا شوند.
او توضیح داد که مشکل این بود که چگونه می‌توان مردم را نسبت به حیوانی حساس کرد که ممکن است هرگز آن را از نزدیک نبینند.
پرَتن گفت: «سخت است که برای چیزی که نمی‌توانید ببینید اهمیت قائل شوید. فیلم و روایت بصری به ما امکان می‌دهد داستان این پلنگ را نزد مردم بیاوریم، آن‌وقت آن‌ها می‌فهمند چقدر زیباست و چه نمادی برای آذربایجان به شمار می‌رود.»
این مستند همچنین همکاری میان آخرهفته هنری باکو، موسسه «آیدیا» و شاخه جمهوری آذربایجان صندوق جهانی طبیعت را به نمایش گذاشت.
او گفت: «این ترکیب هنر، علم و حفاظت از محیط‌زیست را واقعا دوست دارم.»
لسلی گری، کیوریتور نمایشگاه، به این پرداخت که حیوانات چه چیزهایی می‌توانند درباره سلامت زیستگاه‌های خود آشکار کنند.
او توضیح داد: «امروز هم حیوانات نقش مشابهی دارند، اما به عنوان پیشگویان آینده جهان ما؛ آن‌ها اغلب نخستین نشانه هشداردهنده درباره تخریب محیط‌زیست هستند.»
در این نمایشگاه پرتره‌هایی از ساکنان باکو در کنار حیوانات نجات‌یافته‌شان به نمایش درآمده بود، در کنار چیدمان‌های بزرگ‌مقیاس و آثار تعاملی که با استفاده از نور، رابطه انسان و حیوان را کاوش می‌کردند.
باکو روی نقشه هنر بین‌الملل
از جمله مهمانان بین‌المللی، سایمون دو پیوری، حراج‌گذار و کیوریتور آثار هنری بود که زندگی حرفه‌ای او در بازار هنر بین‌المللی در مستند «چکش» که در جریان این رویداد نیز نمایش داده شد، بررسی شده است.
این رئیس پیشین حراج‌خانه ساتبیز که او را اغلب «میک جَگر دنیای هنر» می‌خوانند، با هنرمندان و مجموعه‌داران در سراسر جهان کار کرده است.
او جذابیت باکو را در این می‌دید که فرصتی برای کشف چیزی فراتر از مسیرهای آشنای دنیای هنر بین‌المللی فراهم می‌کند.
او گفت: «باکو صحنه هنری بسیار پرجنب‌وجوشی دارد.»
پشت‌صحنه‌های هنر
این رویداد که توسط بنیاد حیدر علی‌اف و اتحادیه عمومی «آیدیا» (گفت‌وگوی بین‌المللی برای اقدام زیست‌محیطی) سازمان‌دهی شده بود، گردشگران و علاقه‌مندان خارجی را نیز که مایل به شناخت هنر معاصر آذربایجان بودند، به خود جذب کرد.
گونچا داراب‌زاده، نماینده بنیاد حیدر علی‌اف، گفت که هنر باید فرصت «تامل، مشارکت و ارتباط شخصی» را فراهم کند، به‌ویژه وقتی از طبیعت، مسئولیت و آینده سخن می‌گوید.
لائورا آکوستا، مدیر خلاق و کیوریتور ارشد پلتفرم هنر معاصر «آرتیکو» مستقر در بارسلون، از نمایشگاه‌ها بازدید کرد، با هنرمندان دیدار داشت و یافته‌های خود را با مخاطبان بین‌المللی در میان گذاشت.
او گفت: «بیش از هر چیز، این تنوع صداهای هنری و پیوند قوی میان روایت‌های شخصی، هویت فرهنگی و بیان معاصر بود که مرا تحت تاثیر قرار داد.»
آخرهفته هنری «پرواز به باکو» هیچ تعریف واحدی از هنر معاصر ارائه نمی‌کرد.
در عوض، به بازدیدکنندگان این امکان را می‌داد که با تکنیک‌های غیرمنتظره روبه‌رو شوند، داستان‌های آشنا را دوباره مرور کنند و جهان را از زاویه‌هایی تازه ببینند.