برخی بیماریها بهعنوان سیستم هشدار زودهنگام برای شناسایی بهموقع همهگیریها عمل میکنند. یکی از آنها کرم نواری روباه بود. دکتر کارستن کولر، متخصص طب گرمسیری از دانشگاه توبینگن، در گفتوگو با یورونیوز توضیح میدهد.
هشدار درباره کرم نواری روباه در آلمان تقریبا همه کسانی را که میخواهند در جنگل توت بچینند یا قارچ جمع کنند، دستکم یک بار در عمرشان به گوش رسیده است. چون ممکن است روی آنها تخمهای کرم نواری روباه چسبیده باشد؛ انگلی که به کبد حمله میکند و میتواند یک بیماری بالقوه تهدیدکننده زندگی را ایجاد کند.
این بیماری یکی از ۲۱ بیماریای است که سازمان جهانی بهداشت آن را در فهرست «بیماریهای گرمسیری نادیدهگرفتهشده» قرار داده است؛ بیماریهایی که به اختصار «انتیدی» خوانده میشوند. این «بیماریهای گرمسیری نادیدهگرفتهشده» به عنوان یک سیستم هشدار زودهنگام جهانی در نظر گرفته میشوند.
دکتر دکتر کارستن کلر از دانشگاه توبینگن در گفتوگو با یورونیوز توضیح داد: «هر جا بیماریهای انتیدی وجود دارد، همانجا نقاط ضعف ما در نظام سلامت جهانی است، درست به این دلیل که آنجا اساسا نظام سلامت وجود ندارد.» او مدیر مرکز تخصصی پزشکی گرمسیری بادنوورتمبرگ در موسسه پزشکی گرمسیری و رئیس انجمن آلمانی پزشکی گرمسیری، طب سفر و سلامت جهانی است.
بنابراین بیماریهای انتیدی میتوانند نشان دهند کجا دسترسی به خدمات پزشکی، پایش بیماریها و دادههای قابل اعتماد وجود ندارد. درست در همین جاها است که بیماریهای عفونی ممکن است مدتها پنهان بمانند و پیامدهایی داشته باشند که فراتر از مناطق درگیر گسترش پیدا میکند.
کرم نواری روباه: آیا خطر هنوز جدی است؟
این انگل فقط دو تا شش میلیمتر طول دارد و میتواند در انسان یک بیماری شدید کبدی ایجاد کند. اصطلاح پزشکی آن «اکینوکوکوز آلوئولار» است. کرمهای نواری بالغ در روده باریک روباهها و گاهی نیز در روده سگها و گربهها زندگی میکنند.
این حیوانات در این چرخه به اصطلاح «میزبان نهایی» کرمهای نواری محسوب میشوند.
برای توضیح بیشتر: در زیستشناسی و پزشکی، میزبان نهایی به ارگانیسمی گفته میشود که انگل در آن به بلوغ جنسی میرسد و به طور جنسی تولید مثل میکند. بسیاری از انگلها چرخه زندگی پیچیدهای دارند و در طول عمر خود چند بار محل زندگی، یعنی همان «میزبان»، را عوض میکنند. نمونه: یک موش به عنوان میزبان واسط تخمهای کرم نواری را میبلعد. در بدن موش، لاروها رشد میکنند. روباهی به عنوان میزبان نهایی موش را میخورد. در روده روباه، از این لاروها کرمهای نواری بالغ شکل میگیرند، در آنجا جفتگیری میکنند و تخمهای جدید تولید میکنند. در این مثال، روباه میزبان نهایی است.
طبق اعلام اداره ایالتی سلامت و ایمنی مواد غذایی بایرن، مهمترین میزبان نهایی در اروپای مرکزی روباه سرخ است. آلودگی انسان بسیار نادر است، اما در صورت وقوع میتواند برای فرد مبتلا مرگبار باشد.
در سال ۲۰۲۴، ۵۲ مورد عفونت در موسسه روبرت کخ (Robert-Koch-Institut (RKI)) ثبت شد؛ در سالهای پیش از آن، این عدد در بیشتر موارد بین ۴۰ تا ۴۵ مورد در انسانها بود. بنا بر گزارش موسسه آلمانی «لیورهایلفه»، بیشتر موارد در ایالتهای جنوبی بادنوورتمبرگ و بایرن دیده میشود. بسته به منطقه، بین ۳۳ تا ۵۰ درصد روباهها به این انگل آلوده هستند.
اکینوکوکوز یکی از بیماریهای گرمسیری نادیدهگرفتهشدهای است که در آلمان دیده میشود. اما به گفته کلر، اکنون «لیشمانیوز» هم عملا پشت درهای آلمان است. این بیماری عفونی میتواند به شکلهای گوناگون بروز کند و از طریق پشههای ریز شنزی، موسوم به پشههای خاکی، منتقل میشود.
کلر در مصاحبه با یورونیوز توضیح داد: «بسیاری از آلمانیها برای تعطیلات به منطقه مدیترانه سفر میکنند و ممکن است این بیماری را از آنجا با خود بیاورند.» به گزارش مجله سلامت متعلق به صندوق بیمه درمانی AOK، این بیماری در بسیاری از موارد در صورتی که زود تشخیص داده و درمان شود، قابل علاج است. به گفته سازمان جهانی بهداشت، هر سال حدود ۷۰۰ هزار تا ۱ میلیون نفر در سراسر جهان به لیشمانیوز مبتلا میشوند.
با این حال، بیشتر این ۲۱ بیماری گرمسیری نادیدهگرفتهشده عمدتا در مناطقی از جهان بروز میکنند که نظام سلامت آنها نسبت به آلمان کمتر توسعهیافته است.
شناسایی یک بیماری نادیدهگرفتهشده جدید
به عنوان نمونه، کشور گابن در مرکز آفریقا در سال ۲۰۲۶ از سازمان جهانی بهداشت خواست یک بیماری دیگر را نیز در فهرست بیماریهای انتیدی قرار دهد. کلر توضیح داد: «فقط کشورهایی که این بیماریها در آنها بومی است حق دارند چنین درخواستی ارائه کنند.» این درخواست به بیماری «لوا لوا»، انگلی موسوم به «کرم چشم»، مربوط میشود. به گفته کلر، سازمان جهانی بهداشت درباره این موضوع مشورت خواهد کرد.
این انگل از طریق حشراتی به نام «برِمزن» منتقل میشود. کرمها میتوانند در بافت زیرپوستی حرکت کنند و گاهی زیر ملتحمه چشم قابل مشاهده شوند. این عفونت ممکن است با خارش، تورم و مشکلات دیگری همراه باشد.
به گفته کلر، سازمان جهانی بهداشت باید درباره این درخواست گفتوگو و تصمیمگیری کند. با این حال، کمیته مشورتی مسئول در سازمان جهانی بهداشت در اکتبر ۲۰۲۶ توصیه کرد که پذیرش بیماریهای جدید برای مدتی متوقف شود. ابتدا قرار است معیارها و روند اضافه کردن بیماریها به فهرست، به طور اساسی بازبینی شود.
کلر ادامه داد: «بیماریهای انتیدی در مناطقی دیده میشوند که نظام سلامت یا اساسا وجود ندارد یا فقط به شکل بسیار ابتدایی برقرار است.» خود این بیماریها به طور خودکار تهدیدی برای جمعیت جهان نیستند. آنچه اهمیت دارد این است که این بیماریها چه چیز را درباره شرایطی نشان میدهند که در آن، عفونتها میتوانند گسترش یابند: کمبود خدمات پزشکی، نظارت ناکافی و شکافهایی در ثبت موارد بیماری. در چنین جاهایی این خطر وجود دارد که بیماریهایی با پتانسیل همهگیری شکل بگیرند و گسترش پیدا کنند.
بیماریهای انتیدی به عنوان سیستم هشدار برای اندمیهای بالقوه
در چنین مناطقی افرادی موسوم به «کارکنان سلامت جامعه» فعالیت میکنند. آنها در میان جوامع محلی رفتوآمد میکنند، مردم را آگاه میسازند و وضعیت سلامت در محل را زیر نظر میگیرند. کلر، پزشک متخصص بیماریهای گرمسیری، توضیح داد: «کارکنان سلامت جامعهای که به دنبال بیماریهای انگلی میگردند، هرچند این بیماریها خودشان پتانسیل همهگیری ندارند، اگر ناگهان یک خانواده به طور کامل جان خود را از دست بدهد، متوجه میشوند و میتوانند این را بلافاصله گزارش کنند.»
این نیروها میتوانند بیماریها را شناسایی کنند، افراد را به مراکز درمانی ارجاع دهند و روندهای غیرعادی را به نهادهای مسئول گزارش کنند. او در ادامه در مصاحبه با یورونیوز در «مجمع جهانی سلامت» توضیح داد: «به همین دلیل ما میگوییم اگر چنین ساختارهای سادهای برای بیماریهای انتیدی برقرار شده باشد، میتوان از آنها به عنوان یک سیستم هشدار زودهنگام استفاده کرد.»
مزیت این است که این کمکرسانها از قبل در جوامع حضور دارند. اگر در این مناطق از پیش برنامههای مرتبط با بیماریهای انتیدی اجرا شود، بیماریهایی با پتانسیل همهگیری زودتر شناسایی خواهند شد.
در این صورت، لازم نیست هر بار که یک بیماری عفونی جدید بروز میکند، تازه ساختارهای حمایتی ایجاد شود. وقتی همین نیروها به طور معمول از بیماران مبتلا به بیماریهای گرمسیری نادیدهگرفتهشده مراقبت میکنند، میتوانند همزمان تغییراتی را هم رصد کنند که ممکن است نشانه تهدیدهای دیگر سلامتی باشد. در کار کارکنان سلامت، هدف این است که دادهها تا حد امکان به طور فراگیر جمعآوری شود.
به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت در راهبرد خود برای مبارزه با بیماریهای گرمسیری نادیدهگرفتهشده تا سال ۲۰۳۰ بر رویکردهای ادغامشده نیز تاکید میکند؛ یعنی اقدامها باید بیشتر در نظامهای سلامت موجود ادغام شوند و با دیگر حوزههای سلامت عمومی پیوند بخورند.
شیوع ابولا: شکاف دادهها دیر شناسایی شد
کلر گفت که در شیوع ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو مشکل دقیقا همین بود. مدیر مرکز تخصصی پزشکی گرمسیری توضیح داد: «در واقع ما برای مناطق دیگری انتظار بروز کانونهای اصلی شیوع را داشتیم. بعد مجبور شدیم بفهمیم که دادههای جمهوری دموکراتیک کنگو قدیمی بوده است.»
وقتی اطلاعات بهروز از یک منطقه در دسترس نباشد، نهادهای سلامت ممکن است خطر را اشتباه ارزیابی کنند. نبود دادههای تازه همچنین ردیابی تماسها و اعزام هدفمند نیروی انسانی و تجهیزات پزشکی را دشوار میکند.
بنابراین کار نیروهای محلی سلامت فقط برای درمان تکتک بیماریها مهم نیست، بلکه کمک میکند موارد شیوع بیماری زودتر شناسایی شود و واکنش به آنها بهتر هماهنگ شود.
در برخی موارد، عقبنشینی ایالات متحده از حمایتهای حوزه سلامت نیز جمعآوری دادهها در مناطق درگیر را دشوارتر کرده است. کلر توضیح داد: «از آنجا که حمایت مالی از سوی آمریکا به شدت کاهش یافته، ساختارهایی که با کارکنان سلامت جامعه طی دهههای گذشته ایجاد شده بود، به طور گسترده فروپاشیده است.»
کمبود منابع مالی از جمله باعث شد بسیاری از کارکنان سابق سلامت جامعه کار خود را رها کنند. بنا بر اعلام برنامه مشترک سازمان ملل متحد برای مقابله با ایدز (UNAIDS)، در پی کاهش بودجههای آمریکا در سال ۲۰۲۵، هزاران نفر از کارکنان سلامت جامعه در مالاوی با پایان قراردادهای کاری روبهرو شدند. این سازمان همچنین از محدودیتها در ثبت الکترونیکی دادههای سلامت گزارش داد.
یک پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۶ از زامبیا نیز توضیح میدهد که چگونه کاهش کمکهای بینالمللی توسعه، کار مراکز ارائهدهنده خدمات سلامت را مختل کرده است. کارکنان این مراکز از اخراجها، نبود تستهای تشخیصی و دشواری در استفاده از پروندههای الکترونیکی بیماران خبر دادهاند. نتیجه این روند، کاهش دادههای سلامت فراگیر بوده است.
همهگیری بعدی: بیماری X
یک همهگیری جدید ناشی از ابولا در حال حاضر محتمل به نظر نمیرسد، زیرا خطر گسترش بسته به نوع بیماری به طور چشمگیر متفاوت است. مثلا در مورد کرونا یک عفونت از طریق قطرات تنفسی کافی بود، در حالی که در مورد ابولا، تنها افرادی در معرض خطر قرار دارند که با مایعات بدن بیماران در تماس هستند.
بیماریهای گرمسیری نادیدهگرفتهشده نیز خودبهخود پتانسیل همهگیری ندارند. تعداد بالای موارد این بیماریها بیشتر نشانهای است از اینکه باید خدمات درمانی و نظام پایش سلامت در یک منطقه تقویت شود.
کلر هشدار داد: «باید برای همهگیری بعدی، که سازمان جهانی بهداشت آن را بیماری X مینامد، آماده شد؛ هرچه که باشد.» او افزود که باید فرض را بر این گذاشت که کووید ۱۹ آخرین همهگیری نبود، تنها زمان وقوع همهگیری بعدی غیرقابل پیشبینی است.
بنابراین آمادگی تنها به معنای توسعه واکسنها و داروها نیست. این امر شامل فراهم کردن آزمایشگاهها، نیروی انسانی متخصص، زیرساختهای داده و شبکههای بینالمللی نیز میشود که در صورت بروز بحران بتوانند به سرعت و هماهنگ با هم کار کنند. کلر بر اهمیت همکاریهای اروپایی و بینالمللی تاکید کرد.
کلر در مصاحبه با یورونیوز گفت: «به همین دلیل امیدوارم برنامههایی مانند طرح اروپایی واکسن برای آمادگی در برابر همهگیری، موسوم به ایویاچ، یا مشارکت اروپایی و کشورهای در حال توسعه در کارآزماییهای بالینی (The European & Developing Countries Clinical Trials Partnership (EDCTP)) همچنان مورد حمایت قرار گیرند.» به گفته او، این برنامهها باعث میشوند ساختارهای پژوهشی، ظرفیت آزمایشگاهی و تخصصها در کنار هم قرار گیرند.
کلر تاکید کرد: «مهم است که همین حالا یک پلتفرم ایجاد شود تا بتوان به کمک آن بسیار سریع عمل کرد و ساختارهای همکاری کارآمدی در اختیار داشت، وقتی بیماری X فرا برسد.» او افزود که برای این کار به یک شبکه نیاز است، زیرا سلامت مرز نمیشناسد و عوامل بیماریزا نیز هیچ مرزی نمیشناسند.