سازمان جهانی بهداشت سامانه‌ای برای هشدار زودهنگام و شناسایی سریع خطر همه‌گیری‌ها یافته است. کارستن کولر، متخصص بیماری‌های گرمسیری در دانشگاه توبینگن، در گفت‌وگو با یورونیوز پشت‌صحنه این طرح را توضیح می‌دهد.
هشدار درباره کرم نواری روباه در آلمان را احتمالا هر کسی که خواسته در جنگل توت بچیند یا قارچ جمع کند دست‌کم یک بار شنیده است. چون ممکن است بر آن‌ها تخم‌های کرم نواری روباه چسبیده باشد؛ انگلی که به کبد حمله می‌کند و می‌تواند بیماری‌ای بالقوه مرگبار ایجاد کند.
آگهی
آگهی
این بیماری جزو ۲۱ بیماری‌ای است که سازمان جهانی بهداشت WHO آن‌ها را در فهرست NTDها قرار داده است. «بیماری‌های گرمسیری نادیده‌گرفته‌شده» (Neglected Tropical Diseases یا NTDs) به عنوان نظام هشدار زودهنگام در سطح جهان شناخته می‌شوند.
کارستن کوهلر، پزشک و استاد دانشگاه توبینگن، در گفت‌وگو با یورونیوز می‌گوید: «هر جا NTDها وجود دارند، همان‌جا نقطه‌ضعف‌های ما در نظام سلامت جهانی است، دقیقا چون اساسا نظامی در کار نیست.» او ریاست مؤسسه پزشکی‌استوایی، طب‌مسافرت و انگل‌شناسی انسانی را بر عهده دارد و رئیس انجمن آلمان برای پزشکی‌استوایی، طب‌مسافرت و سلامت جهانی است.
بنابراین NTDها نشان می‌دهند کجا خدمات درمانی، پایش بیماری و داده‌های قابل اتکا وجود ندارد. دقیقا در همین مناطق ممکن است بیماری‌های عفونی برای مدت طولانی شناسایی نشوند و پیامدهایی به‌همراه داشته باشند که فراتر از همان منطقه‌های درگیر می‌رود.
کرم نواری روباه؛ آیا خطر آن هنوز جدی است؟
این انگل تنها دو تا شش میلی‌متر طول دارد و می‌تواند در انسان‌ها موجب بیماری شدید کبدی شود. نام علمی این عارضه «اکینوکوکوز آلوئولار» است. کرم‌های نواری بالغ در روده باریک روباه‌ها و گاهی در روده سگ‌ها و گربه‌ها زندگی می‌کنند.
این حیوانات همان «میزبان‌های نهایی» کرم‌های نواری به شمار می‌روند.
برای توضیح بیشتر: در زیست‌شناسی و پزشکی، «میزبان نهایی» به موجودی گفته می‌شود که انگل در بدن او به بلوغ جنسی می‌رسد و از همین راه تکثیر می‌شود. بسیاری از انگل‌ها چرخه زندگی پیچیده‌ای دارند و در طول عمر خود چند بار میزبان عوض می‌کنند. مثال: یک موش به عنوان میزبان واسط، تخم‌های کرم نواری را می‌بلعد. در بدن موش لاروها شکل می‌گیرند. روباه به عنوان میزبان نهایی موش را می‌خورد. در روده روباه، از این لاروها کرم‌های نواری بالغ به وجود می‌آیند، در آن‌جا جفت‌گیری می‌کنند و تخم‌های تازه تولید می‌کنند. به این ترتیب روباه میزبان نهایی است.
به گفته اداره ایالتی بهداشت و ایمنی غذایی بایرن (LGL)، مهم‌ترین میزبان نهایی در اروپای مرکزی روباه سرخ است. آلودگی انسان بسیار نادر است اما در صورت وقوع می‌تواند مرگبار باشد.
در سال ۲۰۲۴، ۵۲ مورد عفونت در مؤسسه رابرت کخ (RKI) ثبت شد؛ در سال‌های پیش از آن این رقم برای انسان‌ها معمولا میان ۴۰ تا ۴۵ مورد بود. بنا بر داده‌های انجمن آلمانی کمک به بیماران کبدی، بیشتر این موارد در ایالت‌های جنوبی بادن-وورتمبگ و بایرن گزارش شده است. بسته به منطقه، بین ۳۳ تا ۵۰ درصد روباه‌ها به این انگل آلوده‌اند.
بیماری اکینوکوکوز یکی از بیماری‌های گرمسیری نادیده‌گرفته‌شده‌ای است که در آلمان دیده می‌شود. اما به گفته کوهلر، لیشمانیوز نیز اکنون عملا به دروازه‌های کشور رسیده است. این بیماری عفونی که از راه پشه‌ریزه‌های خاکی منتقل می‌شود، می‌تواند خود را به شکل‌های گوناگونی بروز دهد.
کوهلر در گفت‌وگو با یورونیوز می‌گوید: «بسیاری از آلمانی‌ها برای تعطیلات به منطقه مدیترانه سفر می‌کنند و ممکن است این بیماری را با خود برگردانند.» به نوشته مجله سلامت صندوق بیمه درمانی AOK، این بیماری اگر زود تشخیص داده و درمان شود اغلب قابل درمان است. بر اساس برآوردهای سازمان جهانی بهداشت، هر سال بین ۷۰۰ هزار تا یک میلیون نفر در جهان به لیشمانیوز مبتلا می‌شوند.
با این حال، بیشترِ آن ۲۱ بیماری گرمسیری نادیده‌گرفته‌شده عمدتا در مناطقی از جهان دیده می‌شوند که نظام سلامت آن‌ها بسیار ضعیف‌تر از آلمان است.
شناسایی یک بیماری نادیده‌گرفته‌شده تازه
برای نمونه، کشور گابن در مرکز آفریقا در سال ۲۰۲۶ از سازمان جهانی بهداشت WHO خواست بیماری دیگری را به فهرست NTDها اضافه کند. کوهلر توضیح می‌دهد: «فقط کشورهایی که بیماری در آن‌ها بومی است حق دارند چنین درخواستی ارائه کنند.» این مورد به بیماری لوا-لوا، انگل موسوم به «کرم چشم»، مربوط می‌شود. به گفته کوهلر، قرار است سازمان جهانی بهداشت درباره این درخواست مشورت و تصمیم‌گیری کند.
این انگل از راه نوعی مگس گزنده منتقل می‌شود. کرم‌ها می‌توانند در بافت زیرپوستی حرکت کنند و گاهی زیر ملتحمه چشم دیده شوند. عفونت معمولا با خارش، تورم و شکایت‌های دیگری همراه است.
به گفته کوهلر، لازم است سازمان جهانی بهداشت این درخواست را بررسی کند. با این حال، کمیته مشورتی مسئول در سازمان جهانی بهداشت در اکتبر ۲۰۲۶ توصیه کرده است که افزودن بیماری‌های تازه به فهرست فعلا متوقف شود. ابتدا قرار است معیارها و روند پذیرش بیماری‌ها در این فهرست به طور اساسی بازبینی شود.
کوهلر ادامه می‌دهد: «NTDها در مناطقی دیده می‌شوند که نظام سلامت در آن‌ها وجود ندارد یا فقط به شکلی بسیار ابتدایی برقرار است.» خود این بیماری‌ها لزوما تهدیدی مستقیم برای جمعیت جهان نیستند، بلکه مهم آن است که چه نکته‌ای را درباره شرایطی آشکار می‌کنند که در آن‌ها عفونت‌ها می‌توانند گسترش یابند: نبود خدمات درمانی، پایش ناکافی و خلأ در ثبت موارد بیماری. در چنین جاهایی خطر آن وجود دارد که بیماری‌های دارای پتانسیل همه‌گیری سربرآورند و منتشر شوند.
NTDها به عنوان نظام هشدار زودهنگام برای آندمی‌های بالقوه
در چنین مناطقی نیروهای موسوم به «Community Health Worker» یا کارکنان سلامت جامعه‌محور فعالیت می‌کنند. آن‌ها در روستاها و محله‌ها رفت‌وآمد می‌کنند، به مردم آموزش می‌دهند و وضعیت سلامت را از نزدیک زیر نظر می‌گیرند. کوهلر، متخصص پزشکی‌استوایی، توضیح می‌دهد: «همان کارمند سلامت جامعه‌محوری که یک بیماری انگلی بدون پتانسیل همه‌گیری را زیر نظر دارد، متوجه می‌شود اگر ناگهان یک خانواده کامل از بین رفته باشد و می‌تواند این اتفاق را بی‌درنگ گزارش کند.»
این افراد می‌توانند بیماری‌ها را شناسایی کنند، بیماران را به مراکز درمانی ارجاع دهند و هر تغییر نگران‌کننده‌ای را به نهادهای مسئول گزارش کنند. او در ادامه گفت‌وگو با یورونیوز در حاشیه نشست جهانی سلامت می‌گوید: «به همین دلیل می‌گوییم وقتی چنین ساختارهای ساده‌ای برای مدیریت NTDها شکل گرفته باشد، می‌توان از آن‌ها به عنوان یک نظام هشدار زودهنگام استفاده کرد.»
مزیت این است که این نیروها از پیش در جوامع محلی حضور دارند. اگر در چنین مناطق برنامه‌های مرتبط با NTDها در جریان باشد، بیماری‌هایی با پتانسیل همه‌گیری جهانی هم زودتر شناسایی می‌شوند.
در این صورت لازم نیست ساختارهای حمایتی تازه‌ای درست زمانی که یک بیماری عفونی جدید بروز می‌کند از صفر ایجاد شوند. وقتی این نیروها به هر حال از بیماران مبتلا به بیماری‌های گرمسیری نادیده‌گرفته‌شده مراقبت می‌کنند، می‌توانند هم‌زمان تغییراتی را هم زیر نظر بگیرند که نشان‌دهنده تهدیدهای دیگر برای سلامت هستند. یکی از هدف‌های اصلی کار این Health Workerها نیز گردآوری هرچه گسترده‌تر داده‌های سلامت است.
سازمان جهانی بهداشت نیز در راهبرد خود برای مقابله با بیماری‌های گرمسیری نادیده‌گرفته‌شده تا سال ۲۰۳۰ بر رویکردهای یکپارچه تکیه می‌کند؛ به این معنا که اقدامات باید هرچه بیشتر در نظام‌های سلامت موجود ادغام و با سایر حوزه‌های بهداشت عمومی پیوند داده شوند.
شیوع ابولا؛ شکاف داده‌ها دیر تشخیص داده شد
کوهلر می‌گوید در شیوع ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو دقیقا همین موضوع به مشکل تبدیل شد. مدیر مرکز تخصصی پزشکی‌استوایی توضیح می‌کند: «در واقع نقاط دیگری را به عنوان کانون‌های احتمالی شیوع در نظر داشتیم.» او اضافه می‌کند: «بعد متوجه شدیم داده‌هایی که درباره جمهوری دموکراتیک کنگو داشتیم، قدیمی بوده است.»
وقتی اطلاعات به‌روز از یک منطقه در دسترس نباشد، نهادهای سلامت ممکن است خطر را نادرست ارزیابی کنند. ردیابی تماس‌ها و اعزام هدفمند نیرو و تجهیزات پزشکی نیز در چنین شرایطی دشوار می‌شود.
به همین دلیل کار بهیاران و نیروهای سلامت محلی نه فقط برای درمان هر بیماری به طور جداگانه اهمیت دارد، بلکه به شناسایی زودتر شیوع بیماری‌ها و هماهنگی بهتر واکنش به آن‌ها کمک می‌کند.
در برخی موارد، عقب‌نشینی ایالات متحده از برنامه‌های تقویت سلامت نیز جمع‌آوری داده‌ها در مناطق درگیر را دشوار کرده است. کوهلر توضیح می‌دهد: «از آن‌جا که حمایت مالی آمریکا به شدت کاهش یافته، ساختارهایی که طی دهه‌های گذشته با اتکا به Community Health Worker شکل گرفته بود، به طور گسترده فروپاشیده است.»
کمبود بودجه باعث شد از جمله بسیاری از کارکنان سلامت شغل خود را از دست بدهند. طبق گزارش برنامه مشترک سازمان ملل متحد برای ایدز (UNAIDS)، در پی کاهش کمک‌های مالی آمریکا در سال ۲۰۲۵، هزاران Community Health Worker در مالاوی با فسخ قرارداد روبه‌رو شدند. این نهاد همچنین از محدودیت‌های ایجادشده در ثبت الکترونیکی داده‌های سلامت خبر داد.
یک پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در زامبیا نیز نشان می‌دهد کاهش کمک‌های توسعه‌ای بین‌المللی چگونه بر کار مراکز درمانی اثر گذاشته است. کارکنان این مراکز از اخراج‌ها، کمبود آزمایش‌های تشخیصی و دشواری در استفاده از پرونده‌های الکترونیکی بیماران خبر داده‌اند. نتیجه، کاهش پوشش داده‌های سلامت در سطح کشور بوده است.
همه‌گیری بعدی: بیماری «ایکس»
به گفته کارشناسان، نیازی نیست از همه‌گیری تازه‌ای بر اثر ابولا هراس داشت زیرا الگوی سرایت آن بسته به نوع بیماری کاملا متفاوت است. برای نمونه، در مورد کرونا تماس با قطرات تنفسی آلوده کافی بود اما در مورد ابولا تنها کسانی در معرض خطر قرار دارند که با مایعات بدن فرد بیمار تماس پیدا کنند.
بیماری‌های گرمسیری نادیده‌گرفته‌شده نیز خودبه‌خود پتانسیل همه‌گیری ندارند. شمار بالای موارد NTD بیشتر نشانه‌ای است از این‌که خدمات درمانی و نظام پایش بیماری‌ها در یک منطقه نیازمند تقویت جدی است.
کوهلر هشدار می‌دهد: «باید برای همه‌گیری بعدی که سازمان جهانی بهداشت آن را بیماری ایکس می‌نامد، آماده شد؛ فارغ از این‌که نهایتا چه خواهد بود.» او می‌گوید باید پذیرفت که کووید-۱۹ آخرین همه‌گیری جهان نخواهد بود، تنها زمان وقوع بعدی را نمی‌توان پیش‌بینی کرد.
آماده‌سازی تنها به معنای تولید واکسن و دارو نیست. این کار شامل در اختیار داشتن آزمایشگاه‌ها، نیروی متخصص، زیرساخت‌های داده و شبکه‌های بین‌المللی نیز می‌شود تا در وضعیت اضطراری بتوانند سریع با هم همکاری کنند. کوهلر بر اهمیت همکاری اروپایی و بین‌المللی تاکید می‌کند.
کوهلر در گفت‌وگو با یورونیوز می‌گوید: «به همین دلیل امیدوارم برنامه‌هایی مانند European Vaccine Hub for Pandemic Preparedness (EvH) و The European & Developing Countries Clinical Trials Partnership (EDCTP) همچنان مورد حمایت قرار گیرند.» به گفته او، این برنامه‌ها ساختارهای پژوهشی، ظرفیت آزمایشگاه‌ها و متخصصان را در کنار هم قرار می‌دهند.
کوهلر تاکید می‌کند: «مهم است از همین حالا پلتفرمی ایجاد کنیم که با آن بتوان خیلی سریع واکنش نشان داد و ساختارهای همکاری کارآمدی در اختیار داشت، زمانی که بیماری ایکس از راه برسد.» او می‌افزاید برای این کار به یک شبکه نیاز است؛ سلامت مرزی نمی‌شناسد و عامل‌های بیماری‌زا نیز مرزی نمی‌شناسند.