نشریه معتبر علمی «نیچر» در گزارشی می‌گوید نتایج یک کارآزمایی بالینی کوچک در ایران احتمالا شواهد پزشکی را به نفع تجویز پروزاک یا فلوکستین برای درمان افسردگی کودکان و نوجوانان منحرف کرده است.
گروهی از پژوهشگران در مقاله‌ای که این ماه در نشریه «کاکرین: سنتز شواهد و روش‌ها» چاپ شده، این کارآزمایی را «زامبی» نامیده‌اند؛ یعنی مطالعه‌ای که داده‌هایش چنان مشکوک است که نمی‌توان به آن اعتماد کرد، اما همچنان در مرورهای علمی حضور دارد.
آگهی
آگهی
این مطالعه که سال ۲۰۰۶ منتشر شد، فقط ۴۰ کودک را در بر می‌گرفت و محققان می‌گویند توصیه به پروزاک در رهنمودهای بالینی کودکان به اندازه کافی با شواهد پشتیبانی نمی‌شود.
نتیجه‌ای بی‌سابقه
پروزاک از پرتجویزترین داروهای ضدافسردگی برای کودکان است و بسیاری از راهنماهای کشوری آن را بر پایه یک فراتحلیل ۲۰۱۶ در «لنست» توصیه می‌کنند. این فراتحلیل نشان داده بود پروزاک از دارونما مؤثرتر است و فراتحلیل ۲۰۲۰ هم همین را تایید کرد.
اما یک فراتحلیل جدید به این نتیجه رسیده است که مزیت پروزاک نسبت به دارونما «کوچک و بی‌اهمیت» است. به گفته پژوهشگران، تنها دلیل این اختلاف این است که کارآزمایی ایرانی در محاسبات لحاظ شده یا نه.
این کارآزمایی پروزاک را با داروی نورتریپتیلین مقایسه کرده و اختلافی بسیار بزرگ گزارش داده بود. مارتین پلودرل از دانشگاه پاراسلسوس در اتریش می‌گوید چنین اندازه‌ای از اثر در علوم زیست‌پزشکی بی‌سابقه است.
وقتی فراتحلیل‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۰ بدون داده‌های این کارآزمایی دوباره اجرا شدند، برتری چشمگیر پروزاک ناپدید شد. فراتحلیل ۲۰۲۱ هم از ابتدا مقایسه با این دسته از داروها را کنار گذاشته بود و به همین دلیل به نتیجه‌ای متفاوت رسیده بود.
نشانه‌های ناهمخوانی
هیچ کارآزمایی دیگری اثری نزدیک به این مقدار گزارش نکرده است. داده‌های منتشرشده نشان می‌دهد نمره افسردگی همه کودکان در هر گروه تقریبا به یک اندازه تغییر کرده، الگویی یکدست که در کارآزمایی‌های بالینی بسیار نادر است.
نویسندگان می‌گویند پژوهشگرانی که این کارآزمایی را انجام داده‌اند به ایمیل‌های مکرر تیم فلوریان نوده از دانشگاه رن فرانسه پاسخ نداده‌اند. آنها پس از انتشار پیش‌چاپ تحلیل در سپتامبر پارسال هم تماسی نگرفتند و به درخواست نیچر برای اظهارنظر نیز جواب ندادند.
ناشر مجله‌ای که کارآزمایی در آن چاپ شده می‌گوید از هیئت تحریریه خواسته موضوع را بررسی کند و به دلیل شرایط کنونی ایران انتظار تأخیر دارد.
آندریا چیپریانی، محقق در دانشگاه آکسفورد و از نویسندگان فراتحلیل‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۰، می‌گوید که داده‌های این کارآزمایی مشکل‌دار است. او می‌گوید تیمش آن زمان درباره‌اش بحث کرد، اما چون هنوز پروتکلی برای ارزیابی «کارآزمایی‌های غیرقابل‌اعتماد» وجود نداشت، دلیلی برای حذفش نیافتند. این پروتکل در پنج سال اخیر در شبکه کاکرین تدوین شده است.
به گفته چیپریانی، در آن فراتحلیل‌ها به ضعف روش‌شناسی و خطر سوگیری هشدار داده شده بود، اما منتقدان می‌گویند این هشدار به اندازه کافی صریح نبود و رهنمودهای بالینی آن را جدی نگرفتند.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
راهنماهای بالینی
به گفته ریچارد لایوس، روانپزشک کودک در کمبریج و یکی از نویسندگان مطالعه، راهنماهای کشوری هنوز عموما پروزاک را برای کودکان توصیه می‌کنند. دیوید تیلور، ویراستار مجموعه «راهنماهای تجویز مادزلی» در بریتانیا، می‌گوید ویراست فعلی شاید ارزش داروهای ضدافسردگی در کودکان را بیش از حد نشان می‌دهد.
پژوهشگران از کمیته‌های تدوین راهنماها می‌خواهند توصیه‌هایشان را بازبینی کنند. جان ژوریدینی، استاد روانپزشکی در دانشگاه ادلاید، هشدار می‌دهد کودکانی که پروزاک مصرف می‌کنند نباید خودسرانه آن را قطع کنند و هر کاهش دوز باید تدریجی و با نظر پزشک باشد.