در هفته‌های اخیر ماهیگیران در جنوب فرانسه انبارهای سوخت و ورودی بنادر را بسته‌اند و کشاورزان در اعتراض به افزایش قیمت سوخت تجمع کرده‌اند. سوخت در فاصله حدود هفت ماه مانده تا انتخابات فرانسه به یکی از اصلی‌ترین محورهای مناقشه سیاسی تبدیل شده‌است.
در حالی که هفت ماه تا انتخابات ریاست جمهوری فرانسه باقی مانده، سوخت به یکی از اصلی‌ترین محورهای جدال سیاسی تبدیل شده است. افزایش سرسام‌آور قیمت انرژی نارضایتی عمومی را دامن زده، آن هم در بحبوحه شوک جهانی در عرضه سوخت که ناشی از درگیری در خاورمیانه و بسته شدن تنگه هرمز است.
آگهی
آگهی
در هفته‌های اخیر ماهیگیران در جنوب فرانسه انبارهای نفت و ورودی بنادر را مسدود کرده‌اند و هم‌زمان کشاورزان در سراسر کشور در اعتراض به افزایش بهای سوخت دست به تظاهرات زده‌اند.
هم‌زمان نشانه‌هایی دیده می‌شود که تقاضا برای سوخت در فرانسه پس از چند ماه رکوردشکنی قیمت‌ها رو به کاهش گذاشته است. قیمت گازوئیل در فرانسه روز یکشنبه به رکورد تازه ۲.۴۱ یورو برای هر لیتر رسید.
قیمت بنزین نیز از اوج سال ۲۰۲۲ عبور کرده است؛ به طوری که بهای هر لیتر بنزین بدون سرب نوع SP95‑E10 که پرمصرف‌ترین نوع در فرانسه است از ۲.۱۷ یورو فراتر رفته و SP98 نیز به طور متوسط از ۲.۲۸ یورو در هر لیتر گذشته است.
در واکنش به این وضعیت، دولت فرانسه سه‌شنبه اعلام کرد طرح کمک هدفمند سوخت برای خانوارهایی را که بیش از همه از جهش قیمت‌ها آسیب دیده‌اند، گسترش می‌دهد و زمان اجرای آن را تمدید می‌کند.
هزینه تدابیر جدید ۴۵۰ میلیون یورو برآورد شده و مجموع هزینه‌های انجام‌شده برای حمایت سوختی تاکنون به ۱.۴ میلیارد یورو می‌رسد. این در حالی است که پیش‌بینی می‌شود کسری بودجه فرانسه امسال به ۵.۴ درصد تولید ناخالص داخلی برسد؛ یکی از بدترین سطوح در اتحادیه اروپا، در حالی که بدهی عمومی این کشور به حدود ۱۲۰ درصد تولید ناخالص داخلی نزدیک می‌شود.
دولت همچنین برای بودجه سال ۲۰۲۷ خود چیزی را که آن را «قاعده طلایی سوخت» می‌نامد پیشنهاد کرده است؛ بر اساس این قاعده هرگونه درآمد مالیاتی اضافی ناشی از افزایش قیمت سوخت خنثی و به سمت اقدامات حمایتی از مصرف‌کنندگان هدایت می‌شود تا اطمینان حاصل شود دولت از گرانی بنزین سود نمی‌برد.
چرا سوخت در فرانسه این قدر گران است و چه کسی سود می‌برد؟
آنا کرتی، استاد اقتصاد در دانشگاه پاریس دوفین، به یورونیوز گفت که مالیات‌های سوخت در فرانسه از بسیاری از کشورهای دیگر اروپایی بالاتر است.
کرتی گفت: «این یک منبع مهم درآمد برای دولت است اما در عین حال بار سنگینی بر قیمت نهایی سوخت می‌گذارد.»
از ماه مارس، فرانسه برای مقابله با افزایش قیمت انرژی به جای کاهش عمومی مالیات‌ها به یارانه‌های هدفمند سوخت متوسل شده است. رولان لسکور، وزیر اقتصاد فرانسه، روز دوشنبه به خبرنگاران گفت که این رویکرد به عنوان بخشی از تلاش دولت برای حمایت از خانوارها و بخش‌هایی که بیش از همه از گرانی سوخت آسیب می‌بینند «بدون تغییر» ادامه خواهد یافت.
دو مالیات اصلی بر سوخت در فرانسه TICPE (مالیات داخلی بر مصرف فرآورده‌های انرژی) است که معمولاً به صورت مبلغ ثابت به ازای هر لیتر دریافت می‌شود و مالیات بر ارزش افزوده (VAT) که حدود ۲۰ درصد است. مالیات بر ارزش افزوده پس از اضافه شدن TICPE به قیمت سوخت اعمال می‌شود. در نتیجه رانندگان عملاً هم بر قیمت پایه سوخت و هم بر خود مالیات TICPE مالیات بر ارزش افزوده پرداخت می‌کنند.
با وجود این تصور رایج که سود سوخت در فرانسه تا حد زیادی بدون نظارت است، این بازار زیر نظر و پایش گسترده دولت قرار دارد.
کرتی به یورونیوز گفت: «توزیع‌کنندگان یعنی همان پمپ‌های بنزین با شرکت‌هایی که به آن‌ها خدمات می‌دهند قرارداد دارند که در آن مواردی مانند کمپین‌های تبلیغاتی، میزان سود مجاز و نحوه برخورد با مشکلات محصول یا اختلال در زنجیره تامین مشخص شده است؛ بنابراین این بخش آن‌قدر که گاهی تصویر می‌شود بی‌نظم و رها نیست.»
قیمت‌های خرده‌فروشی در اصل توسط بازار تعیین می‌شود، هرچند برخی استثناهای مقرراتی وجود دارد. جایگاه‌های سوخت موظف‌اند قیمت‌های خود را در سامانه دولتی مقایسه قیمت‌ها ثبت کنند.
کرتی گفت: «حاشیه واقعی سود در بخش پالایش است، خیلی بیش از توزیع. پایین‌دست هم رقابت زیادی وجود دارد؛ از جایگاه‌های مستقل گرفته تا شرکت‌های خارجی و البته توتال که می‌تواند با تعیین قیمت‌ها، به طور غیرمستقیم بازار را کنترل کند.»
در فرانسه، شرکت توتال انرژیز هر از گاهی سقف قیمتی برای هر لیتر سوخت در جایگاه‌های خود تعیین کرده تا مبلغی را که مشتریان می‌پردازند محدود کند، به‌ویژه در دوره‌هایی که قیمت سوخت بالا است. با توجه به شبکه گسترده جایگاه‌های این شرکت در سراسر کشور، این اقدام‌ها فشار رقابتی بر دیگر فروشندگان سوخت وارد کرده تا قیمت‌های خود را پایین نگه دارند.
کرتی گفت: «تعداد نسبتاً کمی شرکت بزرگ نفتی و انرژی، هزاران پمپ بنزین را تامین می‌کنند که برای جذب مشتری با هم رقابت دارند.»
به گفته کرتی، این واقعیت که فرانسه «یکی از بزرگ‌ترین ناوگان خودروهای دیزلی در اروپا» را دارد نیز باعث می‌شود در برابر شوک‌های قیمتی آسیب‌پذیر باشد.
کرتی گفت: «علاوه بر خودروهای سواری ـ که در آن‌ها دیزل برای حمل‌ونقل شخصی استفاده می‌شود ـ این سوخت در کسب‌وکارهای کوچک و متوسط نیز به کار می‌رود، عمدتاً برای حمل‌ونقل تجاری. موتورهای دیزلی همچنین در کاربردهای صنعتی استفاده می‌شوند.»
بازار دیزل فرانسه بسیار وابسته‌تر به واردات است تا بازار بنزین، به همین دلیل این کشور به‌ویژه نسبت به کمبودهای بین‌المللی، افزایش قیمت عمده‌فروشی و هزینه‌های حمل‌ونقل حساس است.
کرتی افزود: «اگر تورم را در نظر بگیریم، قیمت‌های امروز از سطوحی که جرقه اعتراض‌های جلیقه زردها را زد، هم فراتر رفته است. در واقع چند بار از آن عبور کرده‌ایم؛ به‌ویژه در سال ۲۰۲۱ در دوره پساکرونا و بار دیگر در بحران ۲۰۲۲‑۲۰۲۳.»
اعتراض‌های «جلیقه زردها» در سال ۲۰۱۸ به یکی از بزرگ‌ترین موج‌های ناآرامی اجتماعی در تاریخ معاصر فرانسه تبدیل شد. این جنبش از خشم نسبت به بحران هزینه‌های زندگی تغذیه می‌شد، به‌خصوص در واکنش به اجرای مالیات جدید کربن بر سوخت.
معترضان علاوه بر اشغال و مسدود کردن میدان‌ها و دوربرگردان‌ها در سراسر کشور، اعتراض‌های گسترده‌ای نیز برگزار کردند که اغلب با درگیری با پلیس همراه بود.
تقریباً یک دهه بعدفرانسه همچنان در میان کشورهایی است که بالاترین قیمت سوخت را در اروپا دارند و در عین حال نارضایتی عمومی پیوسته رو به افزایش است.
سیاست‌های نامزدهای ریاست جمهوری فرانسه
دیان بوله، استادیار علوم سیاسی در دانشگاه ساینس‌پو پاریس، می‌گوید جنبش جلیقه زردها نقطه عطفی بود که سیاستمداران را وادار کرد موضعی روشن درباره سوخت اتخاذ کنند.
بوله گفت: «این اعتراض‌ها واقعاً سیاستمداران را مجبور کرد بگویند آیا تاثیر افزایش قیمت سوخت را به رسمیت می‌شناسند و تا چه حد از کسانی که باید با تبعات آن کنار بیایند حمایت می‌کنند.»
حزب راست افراطی تجمع ملی به رهبری مارین لوپن، نامزد ریاست جمهوری، تلاش کرده از نارضایتی‌ها نسبت به سوخت بهره‌برداری کند و همانند کارزار ۲۰۲۲ وعده داده است نرخ مالیات بر ارزش افزوده را از ۲۰ درصد به ۵.۵ درصد کاهش دهد. اما چنین اقدامی با مقررات مالیات بر ارزش افزوده اتحادیه اروپا در تعارض است.
به گفته بوله، این موضع بخشی از یک استراتژی بلندمدت است که لوپن دنبال می‌کند و به‌طور نزدیک با ویژگی‌های جمعیتی و اجتماعی‑اقتصادی رای‌دهندگانی که می‌خواهد جذب کند، گره خورده است.
بوله گفت: «لوپن از سال ۲۰۱۸ این موضوع را به نام خود ثبت کرده است. او می‌داند که این دغدغه‌ای کلیدی برای رای‌دهندگانش است؛ کسانی که عمدتاً در مناطق روستایی یا حاشیه شهرها زندگی می‌کنند و وابسته به سوخت هستند.»
در همین حال، ژان لوک ملنشون، نامزد چپ رادیکال، و حزبش لا فرانس انسومیز (LFI) وعده داده‌اند سقف قیمت سوخت را برای بنزین ۱.۷۰ یورو و برای گازوئیل ۱.۸۰ یورو در هر لیتر تعیین کنند.
ملنشون با انتقاد از طرح لوپن برای کاهش مالیات بر ارزش افزوده سوخت استدلال می‌کند که کاهش مالیات لزوماً تضمین نمی‌کند تمام منفعت مالیاتی به طور کامل «به مصرف‌کننده منتقل شود» و به تصمیم پیشین فرانسه برای کاهش مالیات بر ارزش افزوده وعده‌های غذایی رستوران‌ها اشاره می‌کند که تاثیر چشمگیری بر کاهش قیمت‌ها برای مصرف‌کنندگان نداشت.
به گفته بوله، علاوه بر این پایگاه انتخاباتی ملنشون با لوپن تفاوت دارد و همین امر بر میزان برجسته بودن موضوع قیمت سوخت در کارزار انتخاباتی او اثر می‌گذارد.
بوله گفت: «ملنشون در حومه‌ها رای‌دهنده دارد اما در شهرها هم پایگاه دارد؛ جاهایی که مردم بیشتر از حمل‌ونقل عمومی استفاده می‌کنند، چون او تمرکز خود را بر مناطق شهری گذاشته است. بنابراین گرچه قیمت سوخت برای آن‌ها مهم است، اما به اندازه رای‌دهندگان مارین لوپن حیاتی نیست و از همین مقایسه می‌توان فهمید چرا لوپن روی این موضوع تا این اندازه فشار می‌آورد.»
هرچند نامزدها شروع به معرفی پیشنهادهای سیاستی و وعده‌های اصلی خود کرده‌اند، اما هنوز برنامه‌های کامل آن‌ها منتشر نشده و همین موضوع ارزیابی جزئیات دقیق سیاست‌هایشان درباره سوخت را دشوار می‌کند.
در حال حاضر گابریل اتال میانه‌رو و ادوار فیلیپ محافظه‌کار ـ دو نخست‌وزیر پیشین امانوئل مکرون رئیس جمهوری فرانسه ـ از اقدام‌هایی برای کاهش اثر افزایش قیمت سوخت بر مصرف‌کنندگان حمایت کرده‌اند؛ رویکردی که کم‌وبیش در امتداد سیاست‌های فعلی دولت است.
در مقابل، رافائل گلوکسمان نامزد چپ‌گرا تاکید بیشتری بر کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی گذاشته است.
با اوج گرفتن بهای سوخت در پمپ‌بنزین‌ها، تورم انرژی می‌تواند به‌سرعت به یکی از میدان‌های اصلی نبرد در انتخابات فرانسه تبدیل شود؛ میدان جدالی که بیش از پیش یادآور کارزارهای سیاسی در ایالات متحده است، جایی که افزایش قیمت بنزین و بحران هزینه‌های زندگی بخش جدایی‌ناپذیر بحث‌های انتخاباتی است.