سامانه بازگشت بطری پلاستیکی ولتا که از آوریل در پرتغال اجرا میشود، به ابزار جمع آوری کمک مالی هم تبدیل شده است؛ جوانان برای تحقق رویاها، برنامههای تابستانی و کمک به سازمانهای خیریه و گروههای مدنی از آن استفاده میکنند.
خواهران آریلا و آلیس پیش از این هم از سامانه ولتا برای کمک به پولتوجیبیشان استفاده میکردند. اما از ۱۰ ژوئن، این کار به یک وظیفه روزانه تبدیل شده که کل مجتمع مسکونی محل زندگیشان در ویلا دو کونده را درگیر میکند.
آگهی
آگهی
مادر، کارینا لاورو، که اوایل ۲۰۲۴ از ریو دو ژانیرو به پرتغال رسیده، توضیح میدهد: «آنها نامههای کوچکی نوشتند و من این نامهها را همراه با توضیح طرحشان و ساعتی که میخواستند برای برداشتن کیسهها بروند، چاپ کردم.»
«آنها کیسه را جلوی درِ همسایهها میگذارند و هر روز ساعت ۹ شب برمیگردند تا آن کیسه را، اگر داخلش بطری باشد، بردارند.»
بطریهای خالی بعدا با پول معاوضه میشود. هدف مشخص است: تا ژوئن سال آینده ۱۲۰ هزار بطری جمع کنند و برای هر کدامشان در مجموع ۶ هزار یورو به دست بیاورند.
این پول قرار است رویای آنها را محقق کند. آلیس ۱۰ ساله میخواهد برای یک برنامه سههفتهای تبادل دانشآموزی در کره جنوبی شرکت کند. خواهرش آریلا، ۱۳ ساله، او هم میخواهد در یک برنامه تبادل دانشآموزی شرکت کند، اما در ایالات متحده.
خودِ این دو نوجوان بودند که به فکر استفاده از سامانه ولتا برای جمعآوری کمک مالی و درگیر کردن همسایهها افتادند، بعد از آنکه مادرشان هشدار داد فقط با بطریهای خانه به جایی نمیرسند.
کارینا لاورو میگوید: «خیلی کم بود، نه؟ چون فقط بطریهای خودِ خانه بود. در اصل اگر فقط خودمان بودیم، اصلا امکانش نبود.»
«ما از زباله چیزی جمع نمیکنیم»
با راهاندازی ولتا، برای بطریهای پلاستیکی تا سه لیتر، مبلغ سپردهای به اندازه ۱۰ سنت تعیین شده است. این پول بعدا در صورت بازگرداندن بطریها قابل پسگرفتن است.
بازگرداندن بطریها از طریق دستگاههایی که در سوپرمارکتها نصب شدهاند (منبع به زبان پرتغالی) انجام میشود؛ دستگاههایی که رسیدی میدهند که میتواند به تخفیف یا پول نقد تبدیل شود. حالا کیوسکهایی هم در دیگر نقاط پررفتوآمد یا برای پردازش حجمهای بزرگ بطری در حال ایجاد است.
این نظام که توسط شرکت SDR پرتغال مدیریت میشود، راهحلی بود تا کشور به دستورالعمل پلاستیکهای مصرفِ یکباره (DSUP) پاسخ دهد؛ مقرراتی که تا سال ۲۰۲۹ جمعآوری ۹۰ درصد بطریهای قابلعودت را الزامی میکند. این دستورالعمل به کشورهای اتحادیه اروپا اجازه میدهد برای رسیدن به این هدف، سامانههای سپردهگذاری راهاندازی کنند.
در پرتغال این سامانه در ماه آوریل اجرا شد و در حالی که مصرفکنندگان تازه به آن عادت میکردند، خبرهایی درباره سطلهای زباله زیرورو شده و زبالههای پخششده روی زمین بهدست افرادی که دنبال بطری میگشتند، منتشر شد. در لیسبون، چندین ساکن و شوراهای محلی (منبع به زبان پرتغالی) از کمبود نظافت شهری شکایت کردند. در پایان ژوئیه، پلیس PSP نیز با بازداشت مردی (منبع به زبان پرتغالی) به جرم زیرورو کردن سطلها، او را «کارگر معدنِ زباله» نامید.
این وضعیت چندان هم تازه نبود. در گفتوگویی با یورونیوز در سال گذشته، رئیس آژانس محیط زیست پرتغال (APA)، ژوزه پیمِنتا ماشادو از خطرهای زیستمحیطی احتمالی مرتبط سخن گفته بود. در همان گزارش اشاره شده بود که در آلمان، که از سال ۲۰۰۳ چنین سامانهای دارد، معمول است که بیخانمانها برای پیدا کردن بطری، زبالهها را زیرورو میکنند.
اما همه کسانی که دنبال بطری میگردند، بیخانمان یا بیدرآمد نیستند. بعضیها این کار را بهعنوان راهی برای کسب درآمدی اضافه انجام میدهند و برای برخی جوانان هم به یک چالش واقعی تابستانی تبدیل شده است.
نمونهاش دو پسری هستند که در یک مجموعه خدمات ساحلی در لوله کار میکنند. آنها در گفتوگو با رادیو رِناسنسا تاکید کردهاند که «در زبالهها نمیگردند» (منبع به زبان پرتغالی) و فقط بطریهایی را که در محل کارشان باید جمع میکردند، در سامانه ولتا ثبت میکنند.
کارینا لاورو پدیده افرادی را که در زبالهدانیها به دنبال بطری میگردند میشناسد، حتی «کسانی که واقعا اینها را جمع میکنند تا برای خودشان درآمدی داشته باشند». اما در این مورد، دخترهای او هم سراغ زبالهها نمیروند.
مادر توضیح میدهد: «نه، بطریها همیشه به ما داده میشود؛ ما اصلا چیزی از زباله جمع نمیکنیم. تازه ما حتی برای جمعکردن به خیابان هم نمیرویم، مستقیم سراغ خانههای مردم میرویم.»
این طرح در عین حال یک پروژه زیستمحیطی و حمایتی از بازیافت است و به رویای دیگر آلیس هم فکر شده: تحصیل در دانشگاه هاروارد.
مادر با یادآوری معیارهای پذیرش در دانشگاههای آمریکای شمالی توضیح میدهد: «هدف پشت این کار این است که آنها واقعا به این تعداد بازیافت برسند تا این فعالیت بهعنوان یک پروژه محیط زیستی برای آلیس ثبت شود.»
از بیفاناها برای گربهها
آنتونیو کازا برانکا صاحب «گاتیل اوریژینال» (منبع به زبان پرتغالی) است؛ پناهگاهی در وِنداش نووا که عمدتا گربههای مسن، بیمار و آسیبپذیر را میپذیرد. حدود یک ماه و نیم پیش او به فکری افتاد: ایجاد همکاری با کسبوکارهای شهر.
کسبوکارهای شریک، بطریهای خالی را به این گربهخانه میدهند؛ مرکز بطریها را پس میدهد و پولش را برمیدارد. این منابع بعدا صرف خرید غذا برای حیوانات میشود.
او توضیح میدهد: «در وِنداش نووا رستورانهای زیادی هستند که بیفانا سرو میکنند و ما تلاش کردیم شراکتی ایجاد کنیم که هر هفته کیسههایی را که آنها از این زبالههای قابلبازیافت، بطریهای پلاستیکی و قوطیها، کنار میگذارند، جمعآوری کنیم. بعد ما میرویم سراغ دستگاهها، رسید میگیریم و در سوپرمارکت آنها را با پاته برای گربهها عوض میکنیم.»
در نخستین تلاش، اهدای بطریهای یک رستوران بیفانا، یک خودروی ون را پر کرد.
آنتونیو میگوید: «یکی از صاحبان رستورانهای بیفانا ون من را از کیسههای پر از بطریهای یکونیملیتری و کوچک پر کرد. ون را پر کردم و اینها حدود ۵۰ یورو شد.»
این گربهخانه حالا پنج شریک دارد که شامل یک شیرینیپزی هم میشود و حتی یک دفتر حسابداری نیز ابراز تمایل کرده است که بطریهای مصرفی کارکنانش را در اختیار آنها بگذارد. برنامه آنتونیو کازا برانکا این است که هر روز، در پایان کار، دوری میان کسبوکارهای شریک بزند.
او میگوید: «برای من این طلاست. اصلا مهم نیست بروم درخواست کنم، حتی التماس کنم.»
او ادامه میدهد: «بنابراین اگر بتوانیم از هر رستوران هفتهای ۵۰ یورو بگیریم، از سه یا چهار رستوران، دیگر هزینه تغذیه حیوانات تامین میشود.»
و دقیقا همین اتفاق در حال رخ دادن است. در حال حاضر آنتونیو کازا برانکا قادر است تمام غذای حدود ۴۰ گربهای را که در گربهخانه دارد تامین کند. با این حال هزینههای دیگر، مثل صورتحساب دامپزشک و داروها، هنوز باقی میماند.
هنگامی که بطریها در دستگاههای ولتا قرار میگیرد، این امکان وجود دارد که ارزش مالی آن به یک نهاد خیریه منتقل شود (منبع به زبان پرتغالی). وبسایت ولتا نمونههایی چون اتحادیه آتشنشانان پرتغال، کاریتاس، اتحادیه حفاظت از محیط زیست و اتحادیه پرتغالی حقوق حیوانات را ذکر میکند. نهادهای در دسترس بسته به هر دستگاه فرق میکنند.
اما برخی نهادها در این جمعآوری کمک مالی یک گام جلوتر رفتهاند. آنها از اهداکنندگان میخواهند رسیدهای بازپرداخت یا حتی خود بطریها را برایشان بیاورند و خودشان مسئولیت قرار دادن آنها در نقاط جمعآوری را برعهده میگیرند.
آنتونیو کازا برانکا همچنین با رستورانهایی روبهرو شده است که حالا بطریها را به کارکنان خود میدهند یا مواردی که بطریها به دست کارمندانی میرسد که با مشکلات مالی مواجهاند. آیا بطریهای ولتا قرار است جای درپوشهای پلاستیکی قدیمی را بگیرند؟
او توضیح میدهد: «درپوشهای پلاستیکی به افرادی کمک میکردند که آنها را جمع میکردند تا هزینه درمان بچههایشان را بپردازند. مردم درپوشها را بهعنوان کمک به گربهخانه میآوردند و ما اصلا از آنها استفاده نمیکردیم. هیچ بهرهای از این درپوشها نداشتیم، فقط آنها را جمع میکردیم و به کسانی که لازم داشتند میدادیم.»
او نتیجه میگیرد: «اما حالا با قوطیها، کار مستقیم است. ما قوطیها را با کمال میل میگیریم، آنها را در کیسهها میگذاریم و میتوانیم در عوضشان پول بگیریم. کار اضافهای است، اما ارزشش را دارد.»
«نمیتوانیم بگذاریم این کار متوقف شود»
از ابتدای اوت، یک صندوق در ساختمان شورای محلی اوتا، در آلنکر در استان لیسبون، قرار داده شده تا ساکنان بطریهای پلاستیکی خالی خود را آنجا بگذارند. در مرکز این محله نیز یک مخزن هزار لیتری برای بطریها نصب شده است. این مخزن ظرف چند روز از بطری پر شد.
نلسون موتا توضیح میدهد: «چون استقبال زیادی داریم، داریم به این فکر میکنیم که دو مخزن دیگر هم بگذاریم؛ یکی در هر سرِ محله.»
نلسون در اوتا بزرگ شده و همچنان با این منطقه در ارتباط است. او عضوی از گواردا آ کازا، یک جنبش مدنی (منبع به زبان پرتغالی) است که میخواهد ساختمان محل سکونت جنگلبانان در رشتهکوه اوتا را بازسازی کند.
او توضیح میدهد: «تصمیم گرفتیم کاری انجام بدهیم؛ نمیتوانیم بگذاریم این ساختمان از دست برود. اگر نهادهای مسئول نمیتوانند وارد عمل شوند، طبیعی است؛ چون امسال با سیلابهایی که داشتیم، منطقی است که شهرداریها نتوانند به برخی پروژهها کمک کنند.»
تا اینکه ایده استفاده از سامانه بازگشت بطریهای ولتا برای جمعآوری پول مطرح شد.
او میگوید: «ولتا راه سادهای برای جمعآوری مقداری پول است. مبالغِ قابلتوجهی نیست، اما همین پولها برای شروع برگزاری چند رویداد کافی است.»
علاوه بر مخزنها، این گروه از همکاری انجمن تفریحی و ورزشی محل نیز بهره میبرد که بطریهای بارِ خود را اهدا میکند. اعضای گروه مدنی نیز در میان دوستان و در محل کار بطریها را جمع میکنند و بعد خودشان پول را از یکی از دستگاههای ولتا پس میگیرند.
نلسون موتا توضیح میدهد: «خودِ من دیروز یک بار بطریها را تحویل دادم و ۱۱ یورو و ۶۰ سنت شد؛ یعنی ۱۱۶ بطری. من ۱۱۶ بطری تحویل دادم که اصلا جا زیادی در ماشین نمیگرفت و بیدردسر ۱۰ یورو گرفتم. فکر میکنم میارزد، اینطور نیست؟» او به یورونیوز میگوید.
موفقیت این ابتکار نلسون موتا را شگفتزده نکرده است:
او میگوید: «طبیعی است که استقبال خوبی داریم. مردمِ اوتا معمولا هر وقت چنین ابتکارهایی راه میافتد، سعی میکنند کمک کنند. مردم آنجا واقعا همینطورند.»
«اصلا چنین گسترهای را تصور نمیکردم»
طرح آریلا و آلیس نیز موفق بوده است، بهویژه به لطف شبکههای اجتماعی. صفحات «Sonho na garrafa» (رویای در بطری) روند جمعآوری را توضیح میدهند و مدام گزارش میکنند تا حالا چه تعداد بطری توانستهاند جمع کنند.
کارینا لاورو، با اشاره به رویای دانشگاهی دخترش، میگوید: «خواستم این صفحه در شبکههای اجتماعی را ایجاد کنم و این پروژه را نشان بدهم تا شناخته شود و برای آینده او ثبت بماند. اما اصلا فکر نمیکردم اینقدر بزرگ شود، چون مردم شروع کردند به در آغوش گرفتن این طرح.»
حساب اینستاگرام (منبع به زبان پرتغالی) بیش از ۱۲ هزار دنبالکننده دارد و صفحه تیکتاک (منبع به زبان پرتغالی) بیش از ۲۵۰ هزار لایک گرفته است. به این ترتیب افراد بیشتری شروع کردهاند به فرستادن پیامهای انگیزشی و همچنین تمایل برای مشارکت، از جمله کسانی که در خارج از کشور زندگی میکنند.
مادر میگوید: «وقتی اینترنت آنها را دید، مردم شروع کردند به اینکه بطریها را اهدا کنند یا پولِ بهدستآمده از تعویض بطریها را بدهند.» او اضافه میکند که فقط در صورتی کمکهای مالی را میپذیرد که از محل تعویض بطریها باشد.
او میافزاید: «یک نفر در ایرلند هست که هر هفته پول میفرستد. آنجا برای هر بطری ۲۵ سنت میدهند، او بطریها را آنجا عوض میکند و پولش را برای بچهها میفرستد.»
یک جهش بزرگ دیگر از طرف رستورانها بود که آنها هم خواستند به این طرح بپیوندند. حالا خودِ مادر است که هفتهای یک بار بطریها را از رستورانها جمع میکند.
تا میانه ماه اوت، آنها بیش از ۵۳۰۰ بطری و ۵۳۷ یورو جمع کرده بودند.
او میگوید: «حالا اما رستورانهای بیشتری شروع کردهاند پیام بفرستند و بگویند میخواهند کمک کنند. بنابراین با اضافه شدن رستورانها، احتمالا این رقم دو برابر خواهد شد.»