تفاهمنامه میان ایران و آمریکا علاوه بر پایان دادن به جنگ ایران، شامل اعطای معافیت برای فروش نفتی خواهد بود که مشمول تحریمها بوده است؛ با این حال، ایران همچنان با شبکهای پیچیده از محدودیتها و تحریمهای بینالمللی علیه فعالیتها و تجارت خود روبهرو است.
سازمان ملل متحد، ایالات متحده، اتحادیه اروپا و برخی کشورهای دیگر طی دهههای گذشته به دلیل برنامه هستهای ایران، وضعیت حقوق بشر و حمایت تهران از گروههای مختلف در منطقه، تحریمها، ممنوعیتهای تجاری و مسدودسازی داراییهایی را علیه این کشور اعمال کردهاند.
آگهی
آگهی
ایران امیدوار است با ادامه مذاکرات درباره برنامه هستهای خود و در مراحل بعدی اجرای توافق موقت، به کاهش و لغو تحریمهای بیشتری دست یابد.
در ادامه، مهمترین تحریمهای اعمالشده علیه ایران، از ممنوعیتهای گسترده تجاری گرفته تا محدودیتهای هدفمند علیه اشخاص و نهادهای مشخص، مرور میشود.
تحریمهای سازمان ملل متحد
تحریمهای سازمان ملل علیه ایران به برنامه هستهای این کشور و آنچه نقض تعهدات ایران ذیل «معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای» یا همان «انپیتی» ارزیابی شده، مرتبط است.
شورای امنیت سازمان ملل متحد در سالهای ۲۰۰۶، ۲۰۰۷، ۲۰۰۸ و ۲۰۱۰ قطعنامههایی را تصویب کرد که تحریمهایی را علیه ایران اعمال میکردند.
این تحریمها شامل ممنوعیت فروش سلاح، ممنوعیت تامین برخی مواد و فناوریهای مرتبط با فعالیتهای هستهای و نیز مسدودسازی داراییهای برخی شرکتها و افراد بود.
این قطعنامهها همچنین ایران را از هرگونه فعالیت مرتبط با توسعه موشکهای بالستیکی که قابلیت حمل کلاهک هستهای داشته باشند، منع میکنند.
با وجود آنکه این قطعنامهها منابع مالی و داراییهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و شرکت کشتیرانی دولتی ایران را مسدود کردند، اما صادرات نفت ایران را ممنوع نکردند.
پس از دستیابی به توافق هستهای «برنامه جامع اقدام مشترک» یا همان برجام در سال ۲۰۱۵، شورای امنیت جدول زمانی مشخصی برای لغو تحریمهای خود علیه ایران تعیین کرد.
با این حال، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا در سال ۲۰۱۸ این توافق را پاره کرد و از آن خارج شد و ایران نیز اجرای برخی از تعهدات خود را متوقف کرد. در نتیجه، تحریمهای سازمان ملل در سال گذشته از طریق سازوکار موسوم به «اسنپبک» به معنای بازگشت خودکار تحریمها دوباره اعمال شدند.
تحریمهای ایالات متحده
واشنگتن نخستین بار در سال ۱۹۷۹ و پس از اشغال سفارت آمریکا در تهران توسط دانشجویان انقلابی و گروگانگیری دیپلماتهای آمریکایی، ایران را تحریم کرد.
از آن زمان تاکنون، تحریمهای متعددی به دلیل حمایت ایران از گروههایی که آمریکا آنها را سازمانهای تروریستی میداند و همچنین به دلیل برنامه هستهای ایران وضع شده است.
یکی از پیچیدگیهای مهم این موضوع آن است که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که تأثیرگذارترین نهاد در ساختار قدرت ایران محسوب میشود و پیوندی عمیق با اقتصاد کشور دارد، از سوی واشنگتن در فهرست سازمانهای تروریستی قرار گرفته است.
این تحریمها توسط وزارت خزانهداری آمریکا اجرا میشوند، اما از آنجا که بر پایه اختیارات قانونی مختلف و سازوکارهای متفاوت وضع شدهاند، لغو یکباره و سریع همه آنها امکانپذیر نیست.
اختیار اعمال این تحریمها از دو قانون مصوب دهه ۱۹۷۰ سرچشمه میگیرد که به روسایجمهوری آمریکا اختیارات اضطراری اعطا میکنند و هر سال باید تمدید شوند. علاوه بر آن، قوانین دیگری نیز در سالهای ۱۹۹۶ و ۲۰۱۷ بهطور خاص برای هدف قرار دادن ایران و برخی کشورهای دیگر تصویب شدهاند.
تحریمهایی که رئیسجمهوری آمریکا از طریق فرمانهای اجرایی اعمال کرده است، میتوانند با امضای یک فرمان جدید از سوی ترامپ لغو شوند.
این تحریمها شامل مسدودسازی میلیاردها دلار از داراییهای ایران، تحریم تسلیحاتی، ممنوعیت هرگونه تجارت یا سرمایهگذاری در ایران و نیز ممنوعیت خرید نفت ایران توسط هر شخص یا نهاد خارجی میشود.
اما لغو تحریمهایی که توسط کنگره آمریکا تصویب شدهاند دشوارتر است؛ زیرا این قوانین معمولا شامل معافیتها یا استثناهایی بر اساس رفتار ایران در زمینه حقوق بشر یا حمایت از گروههایی که واشنگتن آنها را سازمانهای تروریستی میداند، نیستند.
همچنین شمار زیادی از شرکتها، افراد و نهادهای دولتی ایران بهطور مشخص در فهرست تحریمها قرار گرفتهاند و حذف نام همه آنها میتواند زمان زیادی ببرد.
تحریمهای اتحادیه اروپا
اتحادیه اروپا در سال ۲۰۱۲ صادرات نفت ایران را تحریم کرد، داراییهای بانک مرکزی ایران را مسدود ساخت و تجارت فلزات گرانبها و محصولات پتروشیمی با ایران را متوقف کرد.
این اتحادیه همچنین محدودیتهایی را بر تجارت خارجی، خدمات مالی و بخشهای انرژی و فناوری ایران اعمال کرد.
در سال ۲۰۱۲، بر اساس دستورالعملهای اتحادیه اروپا، برخی بانکهای ایرانی از سامانه بینالمللی پرداخت «سوئیفت» قطع شدند؛ اقدامی که عملا بخش بزرگی از نظام مالی ایران را از ارتباط با سایر کشورها محروم کرد.
اگرچه بخشی از این تحریمها پس از اجرای برجام لغو شد، اما بعدها دوباره بازگردانده شدند.
علاوه بر این، تحریمهای جدیدی نیز علیه افراد مشخص و برخی قطعات و فناوریهای مرتبط با برنامه موشکی و پهپادی ایران اعمال شده است.
اتحادیه اروپا همچنین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را تحریم کرده و در سال جاری میلادی نیز به دلیل اقدام ایران در مسدود کردن تردد در تنگه هرمز، تحریمهای تازهای علیه تهران وضع کرده است.
داراییهای مسدودشده ایران در کجا قرار دارند؟
ایران دهها میلیارد دلار دارایی در بانکهای خارجی دارد که عمدتا از محل صادرات نفت و گاز به دست آمدهاند، اما به دلیل تحریمهای اعمالشده بر بخش بانکی و صنعت نفت ایران، امکان دسترسی به آنها را ندارد.
از جمله کشورهایی که میلیاردها دلار از درآمدهای نفتی ایران در بانکهای آنها مسدود شده است میتوان به کره جنوبی، چین، ژاپن، لوکزامبورگ و عراق اشاره کرد.
این منابع مالی سالهاست به دلیل محدودیتهای بانکی و تحریمهای بینالمللی از دسترس ایران خارج ماندهاند.