اطلاعات نظامی اوکراین اعلام کرده است شبکه روبهگسترش «خانههای روسیه» به کانالی برای جذبنیرو در جنگ تبدیل شده و با وعده تحصیل و کار جوانان آفریقایی را جذب میکند و برخی را به خط مقدم یا کارخانههای ساخت پهپاد میفرستد.
مسکو به گفته اداره اطلاعات نظامی اوکراین (هور) در تازهترین تحقیق خود، در کنار ارسال سلاح و کمک مستقیم نظامی به حکومتهای نظامی آفریقا، با گسترش شبکهای ترکیبی از آنچه «خانههای روسی» خوانده میشود، «جنگی برای اذهان» آفریقاییها به راه انداخته است.
آگهی
آگهی
بر اساس پژوهشهای پیشین، «خانههای روسی» در آفریقا که پیش از همه جوانان را هدف گرفتهاند، هماکنون در دستکم 22 کشور در حال فعالیت یا افتتاح هستند و بخشی از راهبرد روسیه برای تحکیم نفوذ خود در این قاره به شمار میروند.
هور اکنون فاش کرده است که مسکو در حال برنامهریزی برای افتتاح مراکز نفوذ در هشت کشور آفریقایی است: نیجریه، سنگال، لیبریا، سیرالئون، توگو، مالی، موزامبیک و سائوتومه و پرنسیپ.
این طرح از طریق آژانس همکاری فدرال روسیه، روسترودنیچستوو، و در همکاری با مرکز دیپلماسی عمومی (سیپیدی) اجرا میشود؛ سازمانی که در سال 2024 با هدف اعلامشده گسترش شبکه موجود و تمرکز ویژه بر آفریقا تاسیس شد.
ماموریت رسمی سیپیدی انتقال اطلاعات «دقیق» درباره روسیه به شهروندان آفریقاست.
بروکسل در ژوئیه 2022 روسترودنیچستوو را به خاطر انتشار اطلاعات نادرست مرتبط با یورش به اوکراین تحریم و داراییهای آن را مسدود کرد.
با این حال این نهاد با وجود این مجازاتها به گسترش حضور خود در آفریقا ادامه داده و اکنون بیش از 85 شعبه رسمی در خارج از کشور دارد.
سازمان اطلاعات خارجی اوکراین اعلام کرده است که روسیه در بودجه فدرال 2026 خود 1.85 میلیارد دلار (1.6 میلیارد یورو) برای عملیات تبلیغاتی در خارج اختصاص داده؛ افزایشی 54 درصدی نسبت به سال پیش که رقم آن از کل بودجه سالانه آموزش در چند کشور آفریقای غربی بیشتر است.
در داخل خانههای روسی در آفریقا چه میگذرد؟
طبق اطلاعات موجود، در این مراکز فیلمهای شوروی و روسی، اغلب با مضامین میهنپرستانه، نمایش داده میشود و کتابهای سنجیدهشده ایدئولوژیک در اختیار مخاطبان قرار میگیرد.
در این مراکز همچنین زبان روسی آموزش داده میشود و جوانان برای رفتن به روسیه به عنوان دانشجو یا کارگر راهنمایی میشوند.
سازماندهندگان تصویری از «روسیهای شاد» میفروشند، اما به گفته هور این وعده در عمل اغلب رنگ میبازد: برخی از جذبشدگان قراردادهایی با ارتش روسیه امضا میکنند و مستقیما به مرگبارترین بخشهای خطوط مقدم در اوکراین فرستاده میشوند.
یوگنی پریماکوف جوان، رئیس وقت روسترودنیچستوو، در سال 2025 اعلام کرد که دولت بیش از 5 هزار دانشجوی آفریقایی را برای تحصیل در دانشگاههای روسیه تامین مالی خواهد کرد.
این فرصت آموزشی اغلب مهمترین انگیزه برای تعامل مردم محلی با این سازمان است.
بهویژه آنکه در ژانویه امسال، خود پریماکوف جوان علنا اذعان کرد که «یک شرکت نظامی خصوصی مشهور آفریقایی» که بهطور گسترده به معنی گروه واگنر تلقی میشود که پس از مرگ بنیانگذار آن، یوگنی پریگوژین، با نام سپاه آفریقا بازنامگذاری شده، مستقیما در تاسیس خانههای روسی در مالی و جمهوری آفریقای مرکزی دست داشته و برخی از اعضای آن بعدها به مناصب رسمی دولتی در روسیه منتقل شدهاند.
مرکز مقابله با اطلاعات نادرست اوکراین این اعتراف را تاییدی بر آن دانست که این مراکز بخشی از عملیات ترکیبی هستند نه نهادهای فرهنگی خنثی.
خانه روسی بانگی در جمهوری آفریقای مرکزی توسط دیمیتری سیتی اداره میشود؛ چهرهای که کنترل عملیات واگنر در این کشور را نیز در دست دارد و به گزارش رسانهها از این مرکز به عنوان پایگاه لجستیکی قاچاق طلا، الماس و چوب توسط این گروه استفاده میکند.
گسترش خانههای روسی بهطور نزدیک با خیزش حکومتهای نظامی طرفدار روسیه، بهویژه در غرب آفریقا، همزمان بوده است: این مراکز پس از کودتاهایی که در آنها واگنر یا نیروهای جانشینش به تامینکنندگان اصلی امنیت رژیمهای جدید بدل شدند، در مالی در سال 2022، در بورکینافاسو در ژانویه 2024 و در نیجر در اکتبر 2024 افتتاح شدند.
واگنر و سپاه آفریقا که زیر نظر وزارت دفاع روسیه اداره میشود، از بیرحمترین گروههای مسلح در قاره به شمار میروند و بهطور مستقیم در کشتار گسترده غیرنظامیان و دیگر جنایتهای جنگی دست دارند.
در آوریل، سه سازمان حقوق بشری شامل تریال اینترنشنال، اتحادیه وکلای پانآفریقایی و فدراسیون بینالمللی حقوق بشر، نخستین پرونده از این دست را نزد دادگاه آفریقایی حقوق بشر و ملتها مطرح کردند تا دولت مالی را به خاطر میزبانی و ناتوانی از جلوگیری از خشونتهای واگنر و نیروی جانشین آن پاسخگو کنند.
ادارهشده توسط نزدیکان پوتین
پریماکوف جوان، روزنامهنگار و نماینده سابق دوما، نوه یوگنی پریماکوف، نخستوزیر پیشین روسیه است که همچنین ریاست اداره اول اصلی کاگب را بر عهده داشت و گذار آن به سرویس اطلاعات خارجی روسیه، اسویآر، را هدایت کرد.
پریماکوفِ بزرگ از مدافعان سرسخت نظریه برتری روسیه و یکی از معماران اصلی ایده چندجانبهگرایی کرملین بود؛ پوششی ایدئولوژیک که قرار بود بلندپروازیهای مسکو برای کنترل بر جمهوریهای سابق شوروی و فراتر از آن را پنهان کند و به یکی از ابزارهای کلیدی ماشین نفوذ ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در خارج بدل شد.
پریماکوف جوان پیوندهای مستقیمی با پوتین دارد. او در کارزار ریاستجمهوری 2018 یکی از «نمایندگان مورد اعتماد» رسمی پوتین بود و همان سال از فهرست حزب حاکم روسیه واحد به دوما راه یافت و سپس در 2020 به ریاست روسترودنیچستوو منصوب شد.
او به دلیل نقش خود در ترویج الحاق سرزمینهای اشغالی اوکراین تحت تحریمهای اتحادیه اروپا، بریتانیا، کانادا و استرالیا قرار دارد.
پوتین در آوریل امسال پریماکوف جوان را از ریاست روسترودنیچستوو برکنار و او را با ایگور چایکا جایگزین کرد؛ فرزند یوری چایکا، دادستان کل پیشین روسیه و شخصیتی که طبق گزارش اندیشکده سیپا، وزارت خزانهداری آمریکا در سال 2022 او را به دلیل تدوین طرحهایی برای بیثبات کردن دولت طرفدار غرب مولداوی، به گفته این گزارش با کمک دیمتری پسکوف، سخنگوی کرملین، تحریم کرد.
ایگور چایکا و برادر بزرگترش آرتیوم موضوع یکی از تحقیقات فساد الکسی ناوالنی بودند.
بنیاد ناوالنی در فیلمی که در سال 2015 منتشر شد، نشان داد این دو با سوءاستفاده از موقعیت پدرشان از طریق قراردادهای دولتی دستکاریشده، تصاحب یک شرکت دولتی کشتیرانی که مدیر آن بعدا مرده پیدا شد، و املاک پنهان در خارج از کشور از جمله ویلاهایی در سوئیس و یونان، ثروتهای کلانی اندوختهاند.
آرتیوم در سال 2017 بر اساس قانون ماگنیتسکی آمریکا به دلیل استفاده از موقعیت پدرش برای «دستیابی ناعادلانه به اموال و قراردادهای دولتی» تحت تحریم قرار گرفت. یوری چایکا که 17 سال دادستان کل بود، هرگز به خاطر این اتهامات از کار برکنار نشد و بعدتر به عنوان نماینده رئیسجمهور در شورای امنیت روسیه منصوب شد.
جذب آفریقاییها به ارتش روسیه
طبق گزارش موسسه مطالعات بینالمللی دانمارک (دیآیآیاس)، جنگ اطلاعاتی روسیه از سال 2022 بهطور چشمگیری در جنوب جهانی، بهویژه در آفریقا، گسترش یافته است.
دیآیآیاس میگوید روسیه در آفریقا خود را شریک ضد استعماری معرفی میکند تا با ارائه «بستههای بقای رژیم»، شامل سلاح، مشاوران سیاسی و کارزارهای نفوذ، نخبگان سیاسی و افکار عمومی را با خود همراه کند.
در این گزارش آمده است: «بین ژوئن و سپتامبر 2025 شمار آگهیهای تبلیغ خدمت سربازی قراردادی روسیه که در پلتفرم ویکی متوجه خارجیها بود، از 621 به 4 هزار و 600 مورد افزایش یافت. بدین معنا که تا میانه سال 2025 یکسوم آگهیهای قرارداد خدمت، خارجیها را هدف میگرفت؛ در حالی که این سهم در سال 2024 تنها 7 درصد بود.»
به گفته مرکز مطالعات راهبردی آفریقا مستقر در واشنگتن، روسیه از طریق شبکهای پنهان از جذبکنندگان آنلاین، بیسر و صدا مسیری برای اعزام هزاران آفریقایی از تقریبا همه کشورهای قاره به خطوط مقدم و کارخانههایی که جنگ مسکو در اوکراین را پشتیبانی میکنند، ایجاد کرده است.
این مرکز میگوید: «این همان مقصدی نبود که جوانان آفریقایی تصور میکردند برای آن نامنویسی کردهاند. بسیاری در جستوجوی کار، آموزش یا فرصتهای خارج از کشور بودند. آنها که با وعده حقوقهای دگرگونکننده زندگی جذب شدند، خود را گرفتار جنگی یافتند که در فاصلهای بسیار دور از کشورهایشان جریان دارد.»
به گفته مرکز مطالعات راهبردی آفریقا، برخی از این افراد که توسط جذبکنندگان مسکو فریب خوردهاند، به خدمت نظامی واداشته شده و تحت تهدید اسلحه به سوی خطوط مقدم رانده شدهاند؛ جایی که به گفته این مرکز نرخ تلفات بهشدت بالاست.
کیمانی ایچونگواه، رهبر اکثریت در مجلس ملی کنیا، در فوریه شهادت داد که این جذبشدگان «به محض ورود به روسیه عملا فقط یک اسلحه دستشان میدهند تا بروند و کشته شوند».
دیگران در کارخانههای تولید پهپاد گرفتار شدهاند؛ از جمله در منطقه ویژه اقتصادی آلابوگا در تاتارستان، جمهوریای در بخش شرقی-مرکزی روسیه اروپایی.
آلابوگا منطقهای صنعتی با مشارکت دولتی-خصوصی است که پیش از هر چیز به خاطر تولید پهپادهای شاهد-136 برای ارتش روسیه شناخته میشود.
دیآیآیاس افشا کرده است که جذب نیرو توسط روسیه بیش از پیش زنان جوان آفریقایی، بهویژه دانشجویان نیجریهای، را هدف گرفته تا در کارخانههای تولید پهپاد، از جمله آلابوگا، در خدمت ماشین جنگی روسیه کار کنند.
«سلاح ایدئولوژیک با آسیب کند و تدریجی»
استخبارات نظامی اوکراین اعلام کرده است که با افتتاح خانههای روسی بیشتر در آفریقا، روند جذب نیرو توسط مسکو در این قاره تنها شدت خواهد گرفت.
به گفته هور، هدف نهایی این است که «نسلی کامل از آفریقاییهای از نظر ایدئولوژیک وفادار پرورش داده شود تا روسیه بتواند بهرهکشی استعماری از کشورهایشان را پنهان و همزمان از مردم به عنوان منبعی ارزان برای نیروی نظامی استفاده کند».
هور با اشاره به این که «نمونه گویا سودان است، جایی که گروههای تحت کنترل کرملین به دلیل استخراج سودجویانه طلا به شیوه سنتی، منابع آب را با جیوه آلوده کردند»، تاکید کرده است که «آلودگی در این سطح تا سالها قابل پاکسازی نیست؛ این یک سلاح زیستمحیطی با اثر کند و تدریجی است».
به گفته این نهاد «در این طرح، جمعیت محلی صرفا به عنوان نیروی کار ارزان دیده میشوند؛ چه در شرکتهای روسی مستقر در کشورهای آفریقایی و چه در کارخانههای داخل خود روسیه، جایی که آفریقاییها پس از «آموزش» در خانههای روسی به آنجا منتقل میشوند».
چند آفریقایی تا کنون جذب شدهاند؟
هور در آوریل فاش کرد که کرملین برنامه دارد تا پایان سال 2026 دستکم 18 هزار و 500 مزدور خارجی برای جنگ علیه اوکراین به خدمت بگیرد.
مرکز مقابله با اطلاعات نادرست اوکراین اعلام کرده است که خانههای روسی به عنوان گرههای کلیدی در این زیرساخت پنهان جذب نیرو عمل میکنند.
وزارت خارجه اوکراین در ژوئن تایید کرد که دستکم 2 هزار و 965 شهروند از 36 کشور آفریقایی در نبرد در کنار روسیه شرکت کردهاند.
به گفته مرکز مطالعات راهبردی آفریقا، جذب آفریقاییها در سال 2024 شدت گرفت و به نظر میرسد نیروهای آفریقایی عمدتا در نقشهایی به کار گرفته میشوند که در میدان نبرد بیشترین تلفات را دارند.
گواهیهای بازماندگان و شواهدی که محققان به دست آوردهاند این ارزیابی را تایید میکند و نشان میدهد نیروهای آفریقایی اغلب در حملات پرخطر مورد استفاده قرار میگیرند.
با این حال همه تلاشها برای گسترش این شبکه موفق نبوده است. در سپتامبر 2024، مقامهای چاد بلافاصله پس از مراسم افتتاح یک خانه روسی برنامهریزیشده در انجامنا، ماموران روس را بازداشت کردند؛ در حالی که چند روز پیش از آن نیز دو نفر دیگر را در فرودگاه دستگیر کرده بودند. این یکی از معدود موارد دخالت دولتی در برابر تلاشهای روسیه برای تثبیت حضور خود بود.
در گزارشی جداگانه که در رسانه نیجریهای دیکیبل منتشر شد، 272 شهروند نیجریهای شناسایی شدند که از طریق کانالهای مرتبط نامنویسی کرده بودند و از میان آنها مرگ 55 نفر تایید شد. آندری پودیلیشف، سفیر روسیه در نیجریه، در فوریه گزارشها درباره جذب نیرو از طریق این کانالها را «گمراهکننده» خواند.
چندین کشور آفریقایی از جمله کنیا، غنا و نیجریه بارها از مسکو توضیح خواسته و پایان دادن به جذب غیرقانونی شهروندانشان را مطالبه کردهاند، اما وزارت خارجه روسیه همچنان این درخواستها را نادیده گرفته است**.**
وقتی درباره جذب فریبکارانه آفریقاییها برای جنگ مسکو در اوکراین از روسیه سوال شد، دیمتری پسکوف در ماه مه هرگونه دخالت را رد کرد و گفت: «از چنین مواردی بیاطلاع هستیم».