کشورهای خلیج فارس نگرانند مذاکرات ایران و آمریکا به جای کاهش تنشهای منطقهای، منجر به تثبیت نفوذ تهران بر تنگه هرمز شود. این نگرانی پس از آن شدت گرفت که دیمیتری مدودف، معاون رئیس شورای امنیت روسیه و رئیسجمهور پیشین این کشور، تنگه هرمز را بهعنوان یک اهرم راهبردی در اختیار تهران توصیف کرد.
خبرگزاری رویترز به نقل از مقامات و تحلیلگران گزارش داد که مذاکرات اسلامآباد احتمالا اینبار بیش از برنامه موشکی ایران یا فعالیت نیروهای نیابتی آن در منطقه، بر محدودیتهای غنیسازی اورانیوم و اهرم فشار تهران بر تنگه هرمز تمرکز خواهد داشت؛ مسیری آبی که مهمترین گذرگاه انتقال نفت در جهان به شمار میرود.
آگهی
آگهی
به گفته مقامات کشورهای حوزه خلیج فارس، چنین رویکردی ممکن است به جای کاهش اهرم فشار ایران، به تقویت موقعیت آن در یکی از مهمترین مسیرهای انتقال نفت جهان بینجامد و پیامدهای امنیتی و اثرات این کار بر بازار انرژی کشورهای منطقه به حاشیه رانده شود.
آنها میگویند تمرکز دیپلماسی میان واشنگتن و تهران، اکنون کمتر بر مهار برنامه موشکی ایران و فعالیت نیروهای نیابتی آن است و بیشتر به سطح غنیسازی و پذیرش ضمنی نفوذ ایران بر تنگه هرمز معطوف شده است؛ مسیری که حدود یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند.
با وجود آنکه مذاکرات بر سر غنیسازی همچنان در بنبست قرار دارد و ایران پیشنهاد غنیسازی صفر و انتقال ذخایر خود به خارج از کشور را رد کرده، مقامات کشورهای حوزه خلیج فارس میگویند همین تغییر در اولویتها به خودی خود نگرانکننده است.
یکی از این منابع به رویترز گفت: «درنهایت هرمز خط قرمز خواهد بود. این موضوع قبلا مطرح نبود اما حالا مطرح است و نشان میدهد معیارها تغییر کردهاند.»
به گفته این منابع، تهدیدهای ایران علیه کشتیرانی در جریان جنگ، تابوی دیرینه مربوط به تنگه هرمز را شکسته و برای نخستین بار اختلال در این آبراه را به اهرمی واقعی در مذاکرات تبدیل کرده است.
دیمیتری مدودف، معاون رئیس شورای امنیت روسیه نیز در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس در ۸ آوریل به نقش محوری این تنگه اشاره کرد و نوشت: «مشخص نیست آتشبس میان واشنگتن و تهران چگونه پیش خواهد رفت اما یک چیز قطعی است آن هم اینکه ایران سلاح هستهای خود را آزمایش کرده است؛ نام آن تنگه هرمز است و ظرفیت آن پایانناپذیر است.»
این اظهارات، تنگه هرمز را بهعنوان اهرمی توصیف میکند که به ایران امکان میدهد بدون عبور از آستانه هستهای، هزینهها را افزایش دهد و بر قواعد بازی تاثیر بگذارد.
منبع امنیتی ایرانی: هرمز یک «دارایی طلایی» است
مقامات امنیتی ایران نیز همین دیدگاه را تکرار کردهاند و تنگه هرمز را نه یک گزینه اضطراری بلکه ابزاری از پیش آمادهشده برای بازدارندگی توصیف میکنند.
یک منبع ارشد امنیتی ایران که نخواست نامش فاش شود گفت: «ایران سالها برای سناریوی بستن تنگه هرمز آماده شده و برای هر مرحله آن برنامهریزی کرده است. امروز این تنگه یکی از موثرترین ابزارهای ایران است؛ نوعی اهرم جغرافیایی که نقش بازدارندهای بسیار قدرتمند دارد.»
او تنگه هرمز را «دارایی طلایی و بیبدیلی که ریشه در جغرافیای ایران دارد» توصیف کرد و گفت این مزیتی است که جهان نمیتواند از ایران بگیرد چون ناشی از موقعیت جغرافیایی کشور است.
منبع ایرانی دومی که به سپاه پاسداران نزدیک است پا را فراتر گذاشت و گفت تابوی دیرینه استفاده از هرمز اکنون شکسته شده است.
این منبع هرمز را شمشیری توصیف کرد که «از غلاف بیرون آمده» و آمریکا و کشورهای منطقه دیگر نمیتوانند آن را نادیده بگیرند؛ اهرمی که به منطقه در برابر قدرتهای خارجی قدرت چانهزنی میدهد.
تحلیلگران میگویند آنچه بیش از همه کشورهای عرب خلیج فارس را نگران کرده، این است که با وجود حملات مکرر موشکی، پهپادی و نیروهای نیابتی ایران در منطقه، مذاکرات اکنون تقریبا فقط از زاویه هرمز و تاثیر آن بر اقتصاد جهانی تعریف میشود و نگرانیهای امنیتی کشورهای حوزه خلیج فارس به حاشیه رانده شده است.
آنها میگویند اختلاف بر سر تنگه هرمز بیش از آنکه به مالکیت آن مربوط باشد، به این برمیگردد که چه کسی قواعد عبور و مرور را تعیین میکند. به باور آنها این تحول، نشانه فاصله گرفتن از قواعد ثابت بینالمللی و حرکت به سمت موازنه قدرت است.
ابتسام الکتبی، رئیس مرکز سیاستگذاری امارات گفت این وضعیت نابرابری میان کسانی را آشکار میکند که قواعد را تعیین میکنند و کسانی که هنگام شکسته شدن این قواعد، هزینه آن را میپردازند.
او به رویترز گفت: «آنچه امروز در حال شکل گرفتن است نه یک توافق تاریخی بلکه مهندسی آگاهانه یک منازعه پایدار است.»
او افزود: «چه کسانی از موشکها و نیروهای نیابتی آسیب میبینند؟ اسرائیل و بهویژه کشورهای خلیج حوزه فارس. توافق خوب برای ما توافقی است که موشکها، نیروهای نیابتی و هرمز را در بر بگیرد اما به نظر میرسد آنها به موشکها و نیروهای نیابتی اهمیتی نمیدهند.»
کشورهای حوزه خلیج فارس: از کاهش تحریمها علیه ایران خودداری کنید
تحلیلگران هشدار میدهند که چنین رویکردی در مذاکرات، نه به حل تنشها بلکه بیشتر به مهار آنها در سطحی قابل کنترل منجر خواهد شد؛ نتیجهای که شاید برای واشنگتن و تهران مطلوب باشد اما برای کشورهای خلیج فارس که زیر سایه تهدید موشکی زندگی میکنند، میتواند به تثبیت بیثباتی بینجامد.
جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران که از ۲۸ فوریه آغاز شد، از هماکنون اقتصاد کشورهای خلیج فارس را با پیامدهایی از حمله به زیرساختهای انرژی گرفته تا افزایش هزینههای صادرات و بیمه روبهرو کرده است. مسیرهای جایگزین تجاری و صادراتی نیز هزینهها را بالا میبرند و همچنان در معرض تهدید موشکی ایران قرار دارند.
منابع دیپلماتیک میگویند مقامات کشورهای خلیج فارس به واشنگتن توصیه کردهاند از کاهش کامل تحریمها علیه ایران خودداری کند و به جای آن، رویکردی مرحلهای در پیش بگیرد تا امکان ارزیابی عملی رفتار تهران فراهم شود.
به گفته این منابع نگرانیهای اصلی این کشورها همچنان برطرف نشده است؛ از جمله توان موشکی ایران که برد آن پایتختهای کشورهای حوزه خلیج فارس را در بر میگیرد همچنین نقش نیروهای نیابتی مسلح که بهعنوان بازوی منطقهای جمهوری اسلامی عمل میکنند.
در کشورهای عربی خلیج فارس، نگاه به واشنگتن با نوعی نارضایتی و سردرگمی همراه شده و انتقادها از نحوه تصمیمگیری یکجانبه آمریکا رو به افزایش است.
عبدالعزیز ساگر، رئیس مرکز پژوهشهای خلیج فارس در عربستان سعودی گفت که رسیدگی به پرونده ایران نیازمند «رویکردی متفاوت» است.
او افزود: «آمریکا بخشی جداییناپذیر از امنیت منطقه است اما این به معنای اقدام یکجانبه و پیش رفتن کامل بدون دخالت دادن کشورهای منطقه نیست.»
با این حال رهبران کشورهای حاشیه خلیج فارس با وجود نارضایتی از کنار گذاشته شدن، اذعان دارند که توان نظامی آمریکا همچنان به دلیل برتری کمنظیرش در تعیین نتایج نقش اساسی دارد.
عبدالخالق عبدالله، استاد دانشگاه امارات گفت کشورهای عرب منطقه تا حد زیادی به لطف سامانههای دفاعی خود و تسلیحات پیشرفته آمریکایی مانند سامانههای دفاع هوایی تاد و پاتریوت از جنگ جان سالم به در بردهاند.
یک تحلیلگر: تکیه به یک قدرت خارجی محدودیتهای خود را دارد
با این حال عبدالله گفت هرچند آمریکا غیرقابل جایگزین است اما خطاناپذیر نیست و به گفته او واشنگتن احتمال رویارویی بر سر هرمز را کمتر از واقعیت برآورد کرده بود.
آمریکا در طول جنگ بارها متعهد شده است از متحدان خود در خلیج فارس از طریق همکاری در دفاع هوایی و موشکی، امنیت دریایی و حفاظت از زیرساختهای حیاتی دفاع کند.
محمد بحرون، مدیر مرکز پژوهشی «بحوث» در دبی گفت یکی از درسهای این جنگ برای کشورهای حاشیه خلیج فارس این بوده که اتکا به تنها یک حامی خارجی محدودیتهای خود را دارد.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
رهبران کشورهای حوزه خلیج فارس میگویند سالها نسبت به خطر درگیری با ایران به واشنگتن هشدار دادهاند اما از زمان آغاز جنگ ترجیح دادهاند با احتیاط بیشتری سخن بگویند.
به گفته ناظران این رویکرد تنها به ملاحظات دیپلماتیک محدود نمیشود بلکه نشاندهنده تردید این کشورها درباره جنگی است که پیامدهای اقتصادی و امنیتی آن را متحمل میشوند، بدون آنکه نقش تعیینکنندهای در روند آن داشته باشند.
اکنون که اخبار مذاکرات احتمالی واشنگتن و تهران داغ است، مقامات کشورهای حاشیه خلیج فارس میگویند کنار گذاشته شدن آنها از این گفتوگوها دیگر فقط یک مسئله منطقهای نیست بلکه با توجه به اهمیت جهانی تنگه هرمز به موضوعی بینالمللی تبدیل شده است.