عراق بین سالهای ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۳ شرایطی را تجربه کرد که اکنون برخی از تحلیلگران از آن به عنوان یکی از سناریوهای پیشروی ایران پس از جنگ با آمریکا و اسرائیل یاد میکنند.
به گفته آنها شرایط ایران در صورت بقای جمهوری اسلامی پس از جنگ جاری مشابه وضعیت عراق در آن دوره ۱۲ ساله خواهد بود.
آگهی
آگهی
عراق پس از پایان جنگ اول خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ وارد دورهای شد که پیامدهای دو جنگ یعنی جنگ ۸ ساله با ایران و سپس جنگ اول خلیج فارس در آن نقش پررنگی داشت. جنگ اول خلیج فارس در دوره جورج بوش پدر و در پی تصمیم صدام حسین، رئیسجمهوری عراق برای حمله به کویت آغاز شد.
این در حالی است که عراق تنها دو سال قبل از آغاز جنگ اول خلیج فارس از دوره هشت ساله جنگ با ایران خارج شده بود.
تحریمهای بینالمللی
یکی از مهمترین ویژگیهای دوره ۱۲ ساله بین دو جنگ خلیج فارس در عراق تحریمهای گسترده بینالمللی علیه بغداد بود. این تحریمها در پی حمله عراق به کویت از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد وضع شد.
کمبود شدید مواد غذایی، دارو، قطعات یدکی و کالاهای اساسی به دلیل تحریمهای سازمان ملل باعث شد تا فقر در عراق گسترش یابد. به طوری که در طول دهه ۱۹۹۰ بسیاری از کودکان عراقی با سوءتغذیه و بیماریهای قابل پیشگیری روبرو بودند.
این در حالی است که روند واردات و صادرات کالا عملا از هم فروپاشیده بود و ورود کالا جز موارد معدود کمکهای بشردوستانه ممکن نبود. از سال ۱۹۹۶ برنامه «نفت در برابر غذا» از سوی سازمان ملل اجرا شد تا به عراق اجازه دهد در ازای فروش نفت خود بتواند تنها مواد غذایی و دارو دریافت کند. ساز و کاری بسیار سختگیرانه که در عمل نتوانست شدت بحران انسانی در عراق را کاهش دهد.
بیمارستانهای عراق در این دوره با کمبود دارو و فقدان تجهیزات پزشکی روبرو بودند.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
اقتصاد در هم شکسته با ابرتورم
تحریمهای سازمان ملل به همراه مدیریت فسادآلود حکومت عراق در دهه ۱۹۹۰ باعث شد تا این کشور با ابرتورم دست و پنجه نرم کند. دینار عراق به سرعت ارزش خود را از دست داد و حقوقها و مستمریهای شهروندان کمارزش شدند.
اقتصاد عراق پیش از آن برپایه صادرات نفت و استفاده از درآمد حاصل از فروش نفت استوار بود. این در حالی است که در این دوره ۱۲ ساله فروش نفت به دلیل تحریمهای سازمان ملل متحد ممکن نبود و تنها استثنا در این زمینه برنامه «نفت در برابر غذا» از سال ۱۹۹۶ بود.
بحران اقتصادی عراق باعث شد تا بسیاری از خانوادهها مجبور به فروش وسایل خانههای خود بشوند و حتی نیروهای کار ماهر مانند مهندسان و پزشکان برای امرار معاش با مشکل روبرو باشند.
بازار سیاه در اقتصاد عراق که همچنان با فساد هم دست و پنجه نرم میکرد گسترش یافت و زندگی عدهای از طریق رانتهای ارتباط با حکومت میگذشت. اقتصاد کوپنی و جیرهبندی غذایی به اجرا درآمده بود.
این در حالی است که زیرساختهای کشور پس از دو جنگ فرسوده شده بودند و امکان تعمیر زیرساختها و اجرای برنامههای عمرانی به دلیل تحریمهای سازمان ملل نبود.
بسیاری از تاسیسات حیاتی در جریان جنگ اول خلیج فارس آسیب دیده بودند.
زندگی روزمره چگونه بود؟
زندگی روزمره در آن دوران ۱۲ ساله در عراق با قطع مکرر برق، عدم دسترسی به آب آشامیدنی سالم، مشکلات فاضلاب و اخلال در حمل و نقل همراه بود.
حکومت دیکتاتوری صدام حسین هرچند از ارائه خدمات اولیه به شهروندان باز مانده بود اما در زمینه سرکوب سیاسی کارایی خود را حفظ کرده بود. بازداشتهای خودسرانه، مفقود شدن منتقدان و شهروندان عادی و سرکوب فرقهای علیه شیعیان و کردها همچنان ادامه داشت.
حکومت صدام حسین در آن دوره مانند دوره قبل از آن برای مخالفان مجازاتهای سخت در نظر میگرفت.
در شمال و جنوب عراق مناطق پرواز ممنوع در نظر گرفته شده بود. امری که زمینهساز خودمختاری نسبی کردها در شمال کشور شده بود. با این حال کردهای عراق در اواسط دهه ۱۹۹۰ با درگیریهای بینگروهی مواجه شدند. خودمختاری نسبی مناطق کردنشین به دلیل وضع مناطق پرواز ممنوع باعث شده بود تا این مناطق بیشتر از سایر مناطق به کمکهای بشردوستانه دسترسی داشته باشند.
زندگی در شمال عراق هرچند دشوار بود اما در مقایسه با مرکز و جنوب کشور شرایط بهتری حکمفرما بود.
عراق در دهه ۱۹۹۰ به دلیل گسترش فقر با موجی از پدیده کار کودکان روبرو شد. این کشور همچنین شاهد مهاجرت گسترده نخبگان و افراد تحصیل کرده بود.
زندگی زیر سایه شبح جنگی دیگر
تنش مدام و با غرب که گاه با حملات هوایی (مانند عملیات «روباه صحرا» در سال ۱۹۹۸) همراه بود از دیگر ویژگیهای زندگی در عراق دهه ۱۹۹۰ بود. جنگندههای کشورهای غربی بر اجرای طرح پرواز ممنوع در جنوب و شمال کشور نظارت داشتند.
این در حالی است که حضور بازرسان بینالمللی با هدف نظارت بر برنامههای نظامی حکومت عراق اغلب با تنشهای دیپلماتیک و خارجی همراه بود. تنشهایی که در نهایت پس از ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ سر باز کرد و در سال ۲۰۰۳ منجر به حمله نظامی آمریکا و گروهی از کشورهای متحد این کشور به عراق شد.
این در حالی است که ترس و نگرانی از وقوع جنگی دیگر در طول دوره ۱۲ ساله بین دو جنگ خلیج فارس همواره وجود داشت. هراسهایی که گاه با حملات هوایی آمریکا و متحدانش جنبهای واقعیتر نیز پیدا میکرد.
در این میان شاید تاریکترین نقطه زندگی در عراق دهه ۱۹۹۰ را بتوان ناامیدی از آیندهای بهتر همراه با بهبود وضع اقتصادی و تبعات آن از جمله فروپاشی روانی جامعه دانست.