محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی در عرض چند سال، از هشدار درباره «مماشات» با علی خامنهای، رهبر پیشین ایران که او را «هیتلر جدید خاورمیانه» خوانده بود، بهسمت تنشزدایی تاریخی با تهران حرکت کرد.
بن سلمان در یکی از مهمترین اقدامات سیاست خارجی خود، تلاش کرد سالها خصومت میان پادشاهی سنی عربستان سعودی و حکومت شیعه ایران را کاهش دهد و بر این باور شرطبندی کند که تعامل، بهترین راه برای ایجاد ثبات منطقهای است که برای تحقق چشمانداز اقتصادی بلندپروازانهاش ضروری است.
آگهی
آگهی
روزنامه «فایننشال تایمز» در گزارشی در مورد این موضوع نوشت بدترین نگرانیهای او اکنون تحقق یافته است. از زمانی که آمریکا و اسرائیل به ایران حمله کردند، تهران بارها به عربستان سعودی و همسایگانش در خلیج فارس حمله کرده و پایگاهها و سفارت آمریکا در این کشور، پالایشگاه بزرگ رأس تنوره و میدان نفتی وسیع شیبه را هدف حملات خود قرار داده است.
برنارد هیکل، استاد مطالعات خاور نزدیک در دانشگاه پرینستون که با بن سلمان در ارتباط است، به این روزنامه گفت «این آخرین چیزی بود که او میخواست. او بهدنبال ثبات و نظم است، نه پرواز موشکها و پهپادها در اطرافش.» «او اصلاً چنین چیزی را نمیخواست.»
هرچه جنگ طولانیتر شود، تلاش ولیعهد عربستان سعودی برای متقاعد کردن سرمایهگذاران خارجی جهت حمایت از پروژههای عظیم او و تبدیل کشورش بهعنوان یک قطب تجاری، گردشگری و مالی، بیشتر تهدید میشود. برگزارکنندگان مسابقات «فرمول یک» بهدلیل جنگ، رقابتهای برنامهریزیشده در عربستان و بحرین را در ماه آوریل لغو کردند.
تاکنون، این کشور به اندازه دیگر کشورهای خلیج فارس مانند امارات عربی متحده، بحرین و قطر آسیب ندیده است؛ کشورهایی که با موجهای بیشتری از حملات موشکی و پهپادی ایران مواجه بودهاند. همچنین دسترسی عربستان به دریای سرخ به این معناست که این کشور میتواند به تنگه هرمز که عملاً بهدلیل حملات ایران بسته شده است، احتیاج نداشته باشد و همچنان به انتقال کالا و نفت خام خود ادامه دهد.
اگرچه یک مقام سعودی بر این نظر است که «اوضاع تقریباً به روال عادی جریان دارد»، اما امین ناصر، مدیرعامل شرکت آرامکو، هفته گذشته هشدار داد که اگر جنگ ادامه یابد، پیامدهایی «فاجعهباری» برای اقتصاد جهانی خواهد داشت. او گفت: «این بحران، بدون تردید، بزرگترین بحرانی است که صنعت نفت و گاز منطقه با آن روبهرو شده است.»
فراس مقصد، مدیر بخش خاورمیانه و شمال آفریقا در گروه اوراسیا، گفت این جنگ ضربهای به برنامه چشمانداز ۲۰۳۰ شاهزاده محمد برای تحول اقتصاد کشورش و جذب سرمایهگذاری مستقیم خارجی وارد کرده است. او گفت: «آنها از قبل هم به اهداف خود نرسیده بودند. اینک باید روی مسائل دیگری هم تمرکز کنند. آنها مجبور خواهند شد هزینهها را بهسمت دفاعی سوق دهند. این روند بسیار طولانیتر خواهد شد.»
تحلیلگران میگویند در این وضعیت، نتایج مطلوب کمی برای عربستان سعودی یا دیگر کشورهای خلیج فارس وجود دارد.
عربستان سعودی بهطور علنی ایران را محکوم کرده و خواستار کاهش تنش شده است. با این حال، رهبران کشورهای خلیج فارس اکنون میان تمایلشان برای پایان درگیری و این نگرانی گیر افتادهاند که اگر دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، بهطور ناگهانی حملات خود را به ایران متوقف کند، جنگ ممکن است به باقی ماندن یک نظام اسلامی زخمی، جسورتر و تندروتر در همسایگی آنها منجر شود.
یک منبع آگاه از دیدگاههای ریاض به «فایننشال تایمز» گفت که عربستان سعودی خواهان تغییر رژیم در ایران نیست، اما تضعیف تهران به نفع ریاض است. او گفت: «آنچه در حال رخ دادن است هزینههایی دارد، اما تا چه حد میخواهید بگویید الان متوقف نشویم، فقط یک فشار دیگر وارد کنیم؟» این منبع آگاه در ادامه گفت در نهایت شما نمیخواهید در یک وضعیت بلاتکلیف گیر بیفتید.
اگرچه کشورهای خلیج فارس در وهله نخست تلاش کرده بودند از وقوع جنگ جلوگیری کنند، اما مقصد گفت اکنون برخی از آنها میخواهند ترامپ «کار را تمام کند»، هرچند یافتن معنای آن، خود پرسش دیگری است.» او گفت برخی نگران هرجومرج هستند، اما آنچه برای همه اهمیت دارد این است که توانایی ایران برای شلیک موشک و پهپاد بهسمت آنها تضعیف شود، یا دستکم ظرفیت آن بیش از پیش کاهش یابد.
یک مقام سعودی نیز در گفتوگو با العربیه گزارشی مبنی بر اینکه بن سلمان از ترامپ خواسته است به حملات علیه ایران ادامه دهد را رد کرد.
در صورتی که این جنگ پایان نیابد، یک نگرانی این است که ادامه آن میتواند به پیوستن حوثیهای مورد حمایت ایران به این درگیری منجر شود؛ گروهی که پس از مداخله عربستان سعودی در جنگ داخلی یمن در سال ۲۰۱۵، صدها پهپاد و موشک به سوی این کشور شلیک کردهاند. آتشبسی شکننده میان ریاض و حوثیها از سال ۲۰۲۲ تاکنون برقرار مانده است.
عربستان سعودی و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس از زمان انقلاب اسلامی در ایران در سال ۱۹۷۹ همواره نسبت به تهدیدی که تهران برای منطقه ایجاد میکند محتاط بوده و آن را بهعنوان نیرویی مخرب در سراسر خاورمیانه میدانستهاند. با این حال، ریاض در سال ۲۰۲۳ در چارچوب توافقی با میانجیگری چین، پس از هفت سال وقفه، روابط دیپلماتیک خود با ایران را برای کاهش تنشها از سر گرفت.
در دو سال گذشته، هر دو کشور کانالهای منظم ارتباطی میان خود را حفظ کردند و برادر ولیعهد و وزیر دفاع عربستان، خالد بن سلمان، سال گذشته در تهران با رهبر وقت ایران، علی خامنهای، دیدار کرد.
با افزایش تنشها بین آمریکا و ایران در ماههای گذشته، بن سلمان تلاش کرد تا عربستان را از هرگونه درگیری دور نگه دارد، بهگونهای که در ماه ژانویه به مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، گفت ریاض اجازه نخواهد داد از حریم هوایی یا قلمروی این کشور برای اقدام نظامی استفاده شود.
این تلاشها تأثیر چندانی نداشت، زیرا ایران که این جنگ را یک جنگ وجودی میداند، کشورهای خلیج فارس را مورد حمله قرار داد، اقدامی که با هدف افزایش هزینه برای آمریکا و متحدانش طراحی شده بود.
هیکل با بیان اینکه بن سلمان امیدوار بود که عربستان مورد حمله قرار نگیرد، گفت: «ایرانیها به او پیام داده بودند که، اگر موجودیت ما تهدید شود، سیاست زمینسوخته اعمال خواهد شد و کل منطقه را میسوزانیم تا آمریکاییها بهای بسیار سنگینی بپردازند، و این دقیقاً همان کاری است که اکنون انجام میدهند.»
هیکل در ادامه گفت ریاض با پاکستان هستهای در ماه سپتامبر یک پیمان دفاعی متقابل امضا کرد، و چین، خریدار اصلی نفت عربستان و ایران، وارد تعامل شده تا تهران را تحت فشار قرار دهد و به کاهش تنش با ریاض ترغیب کند.
اسحاق دار، وزیر خارجه پاکستان، در این ماه به همتای ایرانی خود با اشاره به پیمان دفاعی اسلامآباد و ریاض به همتای ایرانی خود هشدار داد که به عربستان حمله نکند. البته حملات روزانه به پایگاههای آمریکا در عربستان همچنان ادامه داشته است.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
این حملات باعث گمانهزنیهایی درباره این شده که آیا ریاض در نهایت ممکن است فضای هوایی خود را برای عملیات تهاجمی آمریکا باز کند، یا حتی در صورت حمله بزرگ به تأسیسات نفتیاش وارد درگیری شود.
یک فرد آگاه به این موضوع به «فایننشال تایمز» گفت همچنان میان ریاض و تهران ارتباط برقرار است، البته از طریق سفرای دو کشور و نه در سطح بالاتر. او در ادامه گفت این توهم که میتوان یک رابطه خوب با ایران ایجاد کرد، از بین رفته است.
این فرد همچنین گفت نارضایتیهایی نسبت به دولتهای ترامپ و اسرائیل وجود داشت، زیرا عربستان را وارد جنگی کردند که کشورهای خلیج فارس نسبت به پیامدهای شدید آن برای منطقه هشدار داده بودند.
فرد آگاه از موضوع گفت که ریاض از حمایتهای دفاعی آمریکا «ناراضی نیست»، زیرا عربستان سامانههای رهگیری موشکی آمریکایی را «به میزانی که ممکن است»، دریافت کرده است. واشنگتن و ریاض یک پیمان دفاعی امضا کردهاند.
اما با وجود رابطه دوستانه میان رهبران آمریکا و عربستان، این جنگ دلایل ریاض را برای محتاط بودن در برابر روش ترامپ که معاملهگرانه و غیرقابل پیشبینی است، برجسته میکند.
هیکل گفت: «همه میدانستند که او فردی معاملهگر و غیرقابل پیشبینی است. آیا از این موضوع خوشحال هستند؟ نه. اما چه کاری میتوانند انجام دهند؟ او رئیسجمهور آمریکاست.»