با گسترش کنترل دولت سوریه بر شمالشرق این کشور و همزمان با انتقال هزاران مظنون وابسته به گروه داعش به عراق، پرونده اردوگاهها و زندانهای مرتبط با این گروه وارد مرحلهای تازه و پرابهام شده است؛ تحولی که ابعاد امنیتی، حقوقی و انسانی گستردهای دارد.
مقامهای سوری اعلام کردهاند روند تخلیه اردوگاه «الهول» در استان حسکه آغاز شده است؛ اردوگاهی که بزرگترین محل نگهداری خانوادههای اعضای مظنون داعش در سوریه بهشمار میرفت.
آگهی
آگهی
الهول که در منطقهای بیابانی در شمالشرق سوریه قرار دارد، در اوج خود پس از شکست داعش در سال ۲۰۱۹، حدود ۷۳ هزار نفر را در خود جای داده بود. در سالهای اخیر جمعیت آن به حدود ۲۴ هزار نفر کاهش یافته بود؛ افرادی که بیشتر آنها زنان و کودکان بودند، از جمله همسران و بیوههای اعضای داعش. ساکنان این اردوگاه عمدتا سوری و عراقی بودند، اما بیش از ۶ هزار نفر از حدود ۴۰ ملیت دیگر نیز در آن حضور داشتند.
پس از آنکه نیروهای دولتی سوریه ماه گذشته کنترل این اردوگاه را از «نیروهای دموکراتیک سوریه» (قسد) در دست گرفتند، روند خروج ساکنان آغاز شد. به گفته «فادی القاسم» مسئول امور الهول، این اردوگاه «فاقد حداقل شرایط لازم برای سکونت» است و به همین دلیل تصمیم گرفته شده ساکنان باقیمانده به اردوگاه «اخترین» در استان حلب منتقل شوند. به گفته او، این روند از روز سهشنبه آغاز شده و قرار است ظرف یک هفته تکمیل شود.
کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل نیز اعلام کرده در هفتههای اخیر «کاهش چشمگیری» در شمار ساکنان الهول مشاهده کرده و دولت سوریه از این نهاد خواسته در روند انتقال باقیمانده افراد همکاری کند. این نهاد همچنین بر لزوم شناسایی اتباع خارجی خارجشده از اردوگاه تاکید کرده تا روند بازگرداندن آنها به کشورهایشان پیگیری شود.
انتقال هزاران زندانی داعش به عراق
همزمان با تخلیه الهول، ایالات متحده اعلام کرده روند انتقال هزاران مظنون داعش از زندانهای شمالشرق سوریه به عراق را تکمیل کرده است.
ستاد فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، اعلام کرد از ۲۱ ژانویه روند انتقال آغاز شده و در مجموع بیش از ۵۷۰۰ نفر به مراکز بازداشت در عراق منتقل شدهاند. در بیانیه سنتکام آمده است این اقدام به «تضمین نگهداری ایمن بازداشتشدگان» کمک میکند.
به گفته سخنگوی وزارت دادگستری عراق، در میان افراد منتقلشده بیش از ۲۷۰ عراقی، بیش از سه هزار تبعه سوری و شماری از اتباع دیگر کشورها حضور دارند.
پیش از این، نیروهای قسد مسئولیت حفاظت از این زندانها را بر عهده داشتند، اما با عقبنشینی آنها در ماه گذشته، ائتلاف بینالمللی ضد داعش به رهبری آمریکا بهسرعت کنترل اوضاع را در دست گرفت و تصمیم به انتقال بازداشتشدگان گرفت؛ بهویژه آنکه ارتش سوریه هنوز بهطور کامل در سراسر شمالشرق مستقر نشده بود.
ابهامهای امنیتی و حقوقی
با وجود اعلام رسمی انتقال، پرسشهای متعددی همچنان بیپاسخ مانده است. از جمله مشخص نیست سرنوشت گروه موسوم به «اشبال خلافت» ــ نوجوانان وابسته به داعش که در زندان الصناعه در حسکه نگهداری میشدند ــ چه شده است.
همچنین اطلاعات دقیقی درباره نقش تشکیلاتی بازداشتشدگان در ساختار داعش و نحوه محاکمه آنها در عراق منتشر نشده است. گزارشها حاکی است در میان منتقلشدگان، برخی فرماندهان رده دوم و سوم داعش نیز حضور دارند.
«دیدبان حقوق بشر» هشدار داده است حدود ۵۷۰۰ نفری که به عراق منتقل شدهاند، در معرض خطر ناپدیدسازی اجباری، محاکمههای ناعادلانه، شکنجه، بدرفتاری و نقض حق حیات قرار دارند.
از منظر حقوقی نیز این انتقال نه در چارچوب توافق مستقیم میان دمشق و بغداد، بلکه بر اساس تفاهمهای میان بغداد و واشنگتن و در چارچوب ائتلاف بینالمللی مبارزه با داعش انجام شده است. برخی تحلیلگران معتقدند واشنگتن نسبت به آمادگی ساختار امنیتی جدید سوریه برای مدیریت این پرونده تردید داشته است.
رقابت نفوذ و نگرانی از بیثباتی
کارشناسان سوری میگویند نگرانی اصلی ائتلاف، احتمال تشدید دوباره درگیریها در شمالشرق سوریه و تهدید امنیت زندانها بوده است. در چنین شرایطی، انتقال بازداشتشدگان به عراق که از ثبات نسبی بیشتری برخوردار است، گزینه کمریسکتری تلقی شده است.
در همین حال، نیروهای کرد همچنان اردوگاه «روج» را در اختیار دارند؛ اردوگاهی که حدود ۲۲۰۰ نفر از نزدیک به ۵۰ ملیت مختلف در آن نگهداری میشوند. مقامهای کرد اعلام کردند ۳۴ تبعه استرالیایی را آزاد کردهاند، اما به دلیل نبود هماهنگی با دمشق، مجبور به بازگرداندن آنها شدهاند. دولت استرالیا نیز از پذیرش آنها خودداری کرده است.
آیندهای نامعلوم
پرونده اردوگاه الهول و انتقال زندانیان داعش به عراق، تنها یک جابهجایی اداری یا امنیتی نیست، بلکه بخشی از بازآرایی گستردهتر معادلات قدرت در شمالشرق سوریه است.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
در حالی که هزاران زن و کودک همچنان در اردوگاهها بلاتکلیف ماندهاند و سرنوشت بسیاری از زندانیان در نظام قضایی عراق نامشخص است، این تحولات میتواند پیامدهای بلندمدتی برای امنیت منطقه، روند مبارزه با داعش و نیز روابط میان دمشق، بغداد و واشنگتن داشته باشد؛ پیامدهایی که ابعاد کامل آن هنوز روشن نشده است.