او در زمانی پرتاب شد که تلفنهای همراه هنوز به دنیای علمیتخیلی تعلق داشتند. نزدیک به نیم قرن بعد، ویجر ۱ هنوز در فضا سفر میکند. این چهارشنبه ۱۸ نوامبر، این فضاپیما به نقطهای نمادین میرسد: اکنون در فاصله یک روز نوری قرار دارد.
این ماجرا بهخوبی یکی از شعارهای ناسا، «ممکن کردن ناممکن» (Making the Impossible Possible) را تجسم میکند و گامی تاریخی است که توسط این آژانس فضایی تأیید شده است: در همین لحظه مشخص (ساعت ۱۱:۱۶ به وقت CET)، وویجر ۱ در فاصلهای حدود ۲۵.۹ میلیارد کیلومتر از زمین قرار دارد. هیچ جسم ساختهشده توسط انسان هرگز تا این اندازه دور نشده است. شگفتآورتر این که این بانوی سالخورده اکتشافات فضایی هنوز هم کار میکند، نزدیک به ۵۰ سال پس از آن که سیاره ما را ترک کرد.
سفری که از سال ۱۹۷۷ آغاز شد
همه چیز روز ۵ سپتامبر ۱۹۷۷ در مرکز فضایی کیپ کاناورال در فلوریدا آغاز شد. وویجر ۱ که بر فراز موشک قدرتمند تایتان ۳ئی-سنتور نصب شده بود، با مأموریتی جاهطلبانه زمین را ترک کرد: کاوش سیارههای غولپیکر منظومه شمسی. دوقلویش، وویجر ۲، پیش از او و در ۲۰ اوت پرتاب شده بود، اما وویجر ۱ مسیر سریعتری را برگزید و در نهایت از آن سبقت گرفت.
این فضاپیما امروز با سرعتی نزدیک به ۶۱ هزار کیلومتر در ساعت، یعنی حدود ۱۷ کیلومتر در ثانیه حرکت میکند؛ سرعتی که آن را تا حد زیادی مدیون کشش گرانشی سیارههایی است که از کنارشان عبور کرده است. در مارس ۱۹۷۹ از نزدیکی مشتری گذشت و از جمله حلقههای آن و پدیدههای آتشفشانی شگفتانگیز قمرش «آیو» را آشکار کرد. در نوامبر ۱۹۸۰، زحل را از فاصله نزدیک پشت سر گذاشت و حلقههای دیدنی و قمر آن «تیتان» را بهدقت بررسی کرد.
اما بهجای ادامه اکتشاف دیگر سیارهها، وویجر ۱ (منبع به زبان فرانسوی) سپس راه اعماق فضا را در پیش گرفت. در اوت ۲۰۱۲، به نخستین فضاپیمای ساخت بشر تبدیل شد که از هلیوپاز، مرزی که آن سوی آن باد خورشیدی دیگر بر محیط فضا مسلط نیست، عبور کرد و به این ترتیب وارد فضای میانستارهای شد. دوقلویش، وویجر ۲ (منبع به زبان فرانسوی) در سال ۲۰۱۸ به آن پیوست.
این گزارش کوتاه از آزمایشگاه پیشرانش جت (منبع به زبان فرانسوی) برای علاقهمندان به فضا دیدنی است؛ گزارشی قدیمی که مأموریت دو فضاپیمای وویجر را توضیح میدهد. همینطور این گالری ناسا (منبع به زبان فرانسوی) که در آن میتوان مراحل ساخت آن را دید.
صفحهای طلایی برای موجودات فرازمینی
در کنار ابزارهای علمی خود، وویجر ۱ شیئی بهمراتب شاعرانهتر را حمل میکند: صفحهای طلایی به قطر ۳۰ سانتیمتر که روی بدنه آن نصب شده است. این صفحه که با مشارکت ستارهشناس نامدار، کارل سیگن، طراحی شد، نوعی کارت ویزیت بشریت است که برای تمدنهای احتمالی فرازمینی در نظر گرفته شده است.
این صفحه حاوی ۱۱۵ تصویر (منبع به زبان فرانسوی)، سلامهایی به ۵۵ زبان، صداهای طبیعت، ضربان قلب، آواز نهنگها، خندهها و همچنین گزیدهای موسیقی از باخ تا چاک بری است. حتی پیامی از رئیسجمهور وقت آمریکا، جیمی کارتر، نیز روی آن ضبط شده است؛ چکیدهای از تمدن زمینی که به پهنه بیکران کیهان فرستاده شده است.
سفری پرفراز و نشیب
پس از نزدیک به نیم قرن در فضا، وویجر ۱ نشانههایی از پیر شدن را بروز میدهد. در نوامبر ۲۰۲۳، یک مشکل رایانهای مانع از آن شد که این فضاپیما دادههای علمی خود را بهدرستی مخابره کند. مهندسان چندین ماه وقت صرف یافتن راهحلی کردند که شامل دخالت از راه دور روی رایانهای بود که در دهه ۱۹۷۰ طراحی شده است!
در سال ۲۰۲۴، این بار پیشرانهای آن دچار ضعف شدند؛ مجراهای بسیار باریک آنها به مرور زمان مسدود میشود، بنابراین باید برای حفظ جهتگیری آنتن رو به زمین، از سامانه دیگری استفاده میشد.
بهتازگی نیز کاهش توان تولید برق آن، که از واپاشی پلوتونیوم تأمین میشود، ناسا را وادار کرده است برای صرفهجویی در انرژی برخی از ابزارها را خاموش کند.
در آوریل ۲۰۲۶، یکی دیگر از ابزارهای علمی آن غیرفعال شد. با این حال، کاوشگر همچنان به لطف تجهیزاتی که هنوز فعال هستند، داده مخابره میکند.
در دههها و سپس سدههای آینده چه بر سر آن خواهد آمد؟
وویجر ۱ دیگر سیارهای برای بازدید ندارد و اکنون مسیر خود را در فضای میانستارهای ادامه میدهد. (منبع به زبان فرانسوی) مسیر آن قرار است آن را به سوی ابر اورت ببرد، این مخزن عظیم دنبالهدارها که منظومه شمسی ما را در بر گرفته است. اما رسیدن به بخش درونی آن هنوز حدود ۳۰۰ سال زمان میبرد و شاید ۳۰ هزار سال طول بکشد تا کاملا از آن بیرون بیاید، اگر خوششانس باشد و با یکی از این دنبالهدارها برخورد نکند!
در حدود ۴۰ هزار سال دیگر، این کاوشگر از فاصلهای در حدود ۱.۷ سال نوری از کنار ستاره گلیزه ۴۴۵، یک کوتوله سرخ در صورت فلکی زرافه، عبور خواهد کرد. دیداری که در مقیاس کیهانی کاملا نسبی است، زیرا به اندازهای به آن نزدیک نخواهد شد که در منظومه آن به دام بیفتد.
خیلی پیش از آن، وویجر ۱ احتمالا ارتباط خود با زمین را متوقف خواهد کرد. ذخایر انرژی آن سرانجام برای تغذیه ابزارهای علمی و فرستنده رادیوییاش ناکافی خواهد شد.
اما خود کاوشگر به مسیرش ادامه خواهد داد. ممکن است میلیونها، یا حتی میلیاردها سال در کهکشان سرگردان بماند. صفحه طلایی آن هم شاید مدتها پس از ناپدید شدن هر نشانهای از تمدن ما و منظومه خورشیدیمان دستنخورده باقی بماند.
در این داستان، اندکی از «۲۰۰۱، یک ادیسه فضایی»، چاشنیای از «پیشتازان فضا» و مقدار زیادی نبوغ انسانی وجود دارد. وویجر ۱ احتمالا هرگز تماشاگرانی نخواهد داشت که برای دستاوردش کف بزنند و نه موجودات سبزرنگ کوچکی که صفحه طلایی آن را به دست آورند. با این حال، این فضاپیما در سکوت مسیر خود را ادامه میدهد، جایی که هیچیک از همنوعان ما هرگز به آنجا نرفتهاند؛ و همین بهتنهایی آن را شایسته تحسین میکند.