از زایلِلا تا آووکادو، سالِنتو در حال تجربه کشاورزی تازهای است؛ اما گسترش این باکتری اروپا را نگران کرده و گرایش گرمسیری چالش دسترسی به آب را ایجاد میکند.
هاس، بیکن و فوئرته، در سالنتو قهرمانان تازه مزارع نامهایی عجیب و غریب دارند. میان کالیمرا و ورنوله، در استان لچه، این رقمهای آووکادو دیگر حضوری هرچه پررنگتر دارند، تا جایی که از نیمه نوامبر برداشت به اوج خود رسیده است. این دیگر فقط یک کنجکاوی کشاورزی نیست، بلکه نوعی تغییر کاربری برای شرکتهای کشاورزی پولیا است که پس از قتلعام درختان زیتون بر اثر «زیللا فاستیدیوسا» به دنبال جایگزین میگردند.
اما این شرطبندی روی آووکادو روی دیگر سکه هم دارد. آووکادو درست در داغترین تابستانها به آب فراوان نیاز دارد، آن هم در منطقهای که همین حالا نیز با خشکسالی و سفرههای آب زیرزمینی تحت فشار دستوپنجه نرم میکند.
این دگرگونی در شرکت کشاورزی توماسی بهخوبی دیده میشود؛ جایی که نخستین درختان در سال ۲۰۱۷ میلادی کاشته شدند. نزدیک به ده سال بعد، هر درخت میان ۷۰ تا ۱۰۰ میوه تولید میکند و بازده تخمینی حدود ۱۰ کوینتال در هر هکتار است. در آوریل گذشته نیز ۷۰۰ درخت دیگر کاشته شد.
و در حالی که سالنتو کشتهای خود را تغییر میدهد، زیللا همچنان تهدیدی برای کشاورزی اروپا است و بحرانی را که از پولیا آغاز شد به مشکلی برای سراسر منطقه مدیترانه تبدیل میکند.
زیللا، تهدیدی که دیگر فقط به پولیا مربوط نمیشود
داستان آووکادوی سالنتو در واقع با داستان درختان زیتونِ از دسترفته آغاز میشود. در اکتبر ۲۰۱۳ میلادی «زیللا فاستیدیوسا» برای نخستین بار در اتحادیه اروپا، آن هم در پولیا، شناسایی شد. این باکتری، بافت چوبیِ گیاه یا همان زایلم را که آب و مواد مغذی از آن عبور میکنند، مستعمره خود میکند و بهتدریج عملکرد گیاه را مختل میسازد. در درختان زیتون، این عامل میتواند باعث خشکیدگی سریع و در موارد شدید به مرگ درخت منجر شود.
از آن زمان، بیماری بخشهای وسیعی از چشمانداز کشاورزی پولیا را دگرگون کرده است. این عامل همچنین محدود به ایتالیا نمانده و در طول سالها در فرانسه، اسپانیا و پرتغال نیز شناسایی شده است. در میان کشتهای درگیر، نه فقط زیتون بلکه بادام، مرکبات، انگور و انواعی از گیاهان زینتی نیز دیده میشوند.
ابعاد مسئله را پژوهشهای علمی تأیید میکنند. در آخرین بهروزرسانی پایگاه داده خود درباره گیاهان میزبان که در سال ۲۰۲۵ میلادی منتشر شد، سازمان اروپایی ایمنی مواد غذایی (EFSA) ۷۲۷ گونه گیاهی را ثبت کرده است که حضور زیللا در آنها گزارش شده. برای ۴۶۳ گونه از این گیاهان شواهد علمی محکمتری وجود دارد که بر پایه معیارهای مشخص پایش بهدست آمدهاند. این دادهها به آن معنا نیست که همه گونهها به یک اندازه آسیبپذیرند یا هر زیرگونه باکتری میتواند همه آنها را آلوده کند؛ توان ایجاد بیماری به ترکیب نوع باکتری، گیاه میزبان و شرایط محیطی بستگی دارد.
سال ۲۰۲۶ میلادی نیز نشانههای تازهای از هشدار در ایتالیا به همراه داشته است. در کالابریا، در منطقه توریانووا در استان رجو کالابریا، هفت درخت زیتون آلوده به زیرگونه pauca شناسایی شدهاند؛ این نخستین کانون آلودگی در آن منطقه است. در بازیلیکاتا نیز زیرگونه multiplex روی یک درخت بادام در محدوده ماترا شناسایی شده است. برای هر دو منطقه تدابیر اضطراری بهداشت گیاهی و عملیات ریشهکنی درختان آلوده در نظر گرفته شده است.
گسترش باکتری باعث میشود موضوع پایش از مرزهای منطقهای و ملی فراتر برود. برای اروپا، حفاظت از تولیدات کشاورزی به این معنا است که باید مانع از آن شد که یک کانون محلی به مشکلی برای کل زنجیرههای تولید تبدیل شود.
هزینه بالقوه برای کشاورزی اروپا
گسترش مهارنشده زیللا چه هزینهای میتواند داشته باشد؟ ارزیابیای که در نوامبر ۲۰۲۵ میلادی توسط مرکز مشترک پژوهش کمیسیون اروپا (JRC) همراه با سازمان اروپایی ایمنی مواد غذایی (EFSA) منتشر شد، این باکتری را دوباره در میان تهدیدهای اصلی بهداشت گیاهی برای اتحادیه اروپا قرار داد.
در سناریوی گسترش در مقیاس وسیع، زیان سالانه تولید میتواند به ۷.۱ میلیارد یورو برسد و بیش از ۵۴۰ هزار شغل در معرض خطر قرار گیرد. این ارقام شبیهسازی اثرات بالقوهاند، نه برآورد خسارتهایی که تاکنون رخ داده است.
این دادهها نشان میدهند چرا زیللا فقط مسئلهای محلی در پولیا نیست. زیتونکاری، تولید بادام، مرکبات و انگور از فعالیتهای مهم اقتصادی در چندین کشور اروپاییاند. کاهش تولید، پیامدهایی برای صنایع فرآوری، شبکههای توزیع و فعالیتهای مرتبط با زنجیرههای کشاورزی نیز خواهد داشت.
به همین دلیل، اتحادیه اروپا قواعد مشخصی برای مقابله با این باکتری وضع کرده است. زیللا به عنوان ارگانیسم مضر قرنطینهای طبقهبندی شده و آییننامه اجرایی ۲۰۲۰/۱۲۰۱، الزامهای پایش، تعیین مرز کانونهای آلودگی و حذف گیاهان آلوده را مشخص میکند.
وقتی باکتری در منطقهای تازه شناسایی میشود، قاعده کلی، ریشهکنی است: مناطق آلوده و مناطق حائل تعیین میشوند و کنترلها و حذف گیاهان طبق مقررات انجام میگیرد. جایی که بیماری بهطور گسترده جا افتاده و حذف کامل آن دیگر واقعبینانه نیست، مانند برخی بخشهای پولیا، تدابیر مهار به کار گرفته میشود. همچنین، بررسیهای سالانه در کشورهای عضو و اشکالی از تأمین مالی مشترک اروپایی برای فعالیتهای پایش و مقابله پیشبینی شده است.
با این حال، پیشگیری درختان زیتون از دسترفته را بازنمیگرداند. و همینجاست که جستوجو برای تولیدات جدید وارد میدان میشود.
آووکادو، انبه و پاپایا: چهره تازه مزارع جنوبی
برای کشاورزانی که بخش بزرگی از دارایی زیتونکاری خود را از دست دادهاند، تنوعبخشی میتواند راهی برای جلوگیری از رها شدن زمینها و ایجاد منابع تازه درآمد باشد.
بر اساس تحلیلهای دانشکده علوم خاک، گیاه و مواد غذایی دانشگاه باری، در مناطق پولیا که درگیر زیللا هستند، ۲۳ هزار و ۸۸۵ هکتار باغ زیتون وجود دارد که از نظر بالقوه برای کشت آووکادو مناسب ارزیابی شدهاند. سطح زیر کشت محصولات گرمسیری در پولیا در مجموع هماکنون به حدود ۴ هزار هکتار رسیده است.
این روند فقط یک انتخاب کارآفرینانه نیست. افزایش دما شرایط رشد کشتهای سنتی را تغییر میدهد و برای گونههایی فرصت میگشاید که تا چند دهه پیش کشت آنها در این مناطق دشوار بود. آووکادو، انبه و پاپایا از نمونههای روشن این تغییرند.
دادههای اقلیمی سرعت این دگرگونی را تأیید میکنند. بر اساس تحلیلهای کولدرتی پولیا بر پایه دادههای ایرا۵-لندِ کوپرنیکوس، در ده ماه نخست سال ۲۰۲۶ میلادی ناهنجاری دمایی ایتالیا به ۲.۱۱+ درجه نسبت به میانگین دوره ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۰ میلادی رسیده است. این بالاترین مقدار در سری تاریخی ملی برای بازه ژانویه تا اکتبر است.
اما افزایش دما بهخودیِ خود به معنای بهبود شرایط کشاورزی نیست. ممکن است یک کشت از نظر دمایی محیط مناسبتری پیدا کند، اما به دلیل مصرف آب، کیفیت خاک یا آسیبپذیری در برابر رخدادهای افراطی، همچنان برای آن منطقه نامناسب باشد.
آووکادو: با گرما رشد میکند، اما تشنه است
این همان نقطه حساس اصلی در تغییر کاربری سالنتو است. آووکادو گونهای نیمهگرمسیری است که به تأمین قابلتوجه آب، بهویژه در ماههای تابستان، نیاز دارد. در مقابل، زیتون گیاهی مدیترانهای است که به لطف سازگاری فیزیولوژیک با شرایط محیطی، میتواند دورههای طولانی خشکسالی را پشت سر بگذارد.
ریشههای آووکادو عمدتاً در لایههای سطحی خاک متمرکز میشوند و همین امر گیاه را بهشدت به رطوبتِ در دسترس وابسته میکند. برآوردهای زراعی نشان میدهند مصرف آب در تابستان برای هر درخت بالغ میتواند به ۱۳۶ تا ۲۲۰ لیتر در روز برسد و در بهار مقادیر پایینتری ثبت میشود.
ردپای آبی این میوه نیز قابلتوجه است. بر پایه تحلیلهای شبکه ردپای آب (Water Footprint Network) به سرپرستی مکونن و هوکسترا، تولید یک کیلوگرم آووکادو به طور متوسط به ۱ هزار و ۹۸۱ لیتر آب نیاز دارد که شامل آب باران، آبی است که برای آبیاری استفاده میشود و آبی که برای رقیق کردن آلایندهها لازم است.
البته همه این لیترها وزن یکسانی ندارند؛ آب باران با آبی که از سفرههای زیرزمینی یا رودخانهها برداشت میشود، منابع متفاوتی را نمایندگی میکنند. بنابراین مهم است بین ردپای کلی آب و مصرف واقعیِ آب آبیاری تمایز گذاشته شود.
با این حال، در سالنتو مشکل کاملاً ملموس باقی میماند. آووکادو نسبت به شوری آب و خاکهای با زهکشی ضعیف هم حساس است؛ دو ویژگیای که در منطقهای با ذخایر زیرزمینی تحت فشار و خطر مستند نفوذ آب دریا به سفرههای آب، بهویژه مشکلساز هستند.
یک تنفس از خشکسالی کافی نیست
استان پولیا در روز ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ میلادی بهطور رسمی به وضعیت اضطراری ناشی از کمبود آب پایان داد؛ وضعیتی که پس از بارندگیهای فراوان زمستان و بهار پیشین خاتمه یافت. اما پایان وضعیت اضطراری به معنای حل شدن مشکل نیست.
دادههای رصدخانه آنبی که در آغاز اکتبر بهروزرسانی شد، نشان میداد چهار مخزن مصنوعی کاپیتاناتا ۹۸.۱۲ میلیون متر مکعب آب ذخیره کردهاند؛ رقمی که کمتر از ۳۰ درصد ظرفیت مجازِ کلیِ ۳۳۱.۹ میلیون متر مکعب است.
در سالنتو هم تأمین آب کشاورزی تا حد زیادی به منابع زیرزمینی وابسته است. پایشهای هیدروژئولوژیک ایسپرا مدتها است روند تهیشدن سفرههای آب و نفوذ آب دریا را ثبت کردهاند؛ پدیدههایی که میتوانند کیفیت آب در دسترس را به خطر بیندازند.
خطر آن است که گسترش کشتهای پرمصرفِ آب فشار بر چاهها را افزایش دهد و رقابت میان فعالیتهای کشاورزی و مصرف خانگی و شهری را تشدید کند. این چالشی است که فقط به پولیا محدود نمیشود؛ مدیریت آب اکنون به یکی از مسائل محوری برای آینده کشاورزی مدیترانه تبدیل شده، کشاورزیای که هرچه بیشتر در معرض دورههای خشک و بارندگیهای نامنظم قرار دارد.
کشاورزی جدید، اما نه به هر قیمتی
آووکادوی سالنتو نشان میدهد تغییر کاربری کشاورزی میتواند حتی در مناطقی که با بحرانی مخرب در حوزه بهداشت گیاهی روبهرو بودهاند، فرصتهایی تازه بیافریند. با این حال، این راهحلِ همهجا قابلاجرا نیست. درختان سالها زمان لازم دارند تا وارد مرحله تولید شوند، نیازمند سرمایهگذاریهای مشخصاند و در برابر بازگشت موجهای سرمای زمستانی که میتواند باغها را آسیبپذیر کند، همچنان در معرض خطر قرار دارند.
پس چالش آن است که کشتها نه فقط بر اساس دماهای جدید، بلکه بر پایه دسترسی واقعی به آب، کیفیت خاک و توان مقاومت در برابر رخدادهای افراطیِ آبوهوایی انتخاب شوند.