آسیب به پالایشگاه‌های پارس جنوبی در جریان جنگ، مشکلات ساختاری صنعت انرژی و افزایش مصرف در فصل سرما، نگرانی‌ها درباره قطعی گاز در شماری از استان‌های ایران، از جمله تهران را افزایش داده است؛ به طوری که مقام‌های جمهوری اسلامی نیز درباره کمبود شدید گاز در زمستان پیش‌رو هشدار داده‌اند.
ایران در حالی به استقبال فصل سرما می‌رود که با وجود برخورداری از یکی از بزرگ‌ترین ذخایر گاز طبیعی جهان، سال‌هاست با ناترازی میان تولید و مصرف دست‌وپنجه نرم می‌کند. امسال خسارت‌های ناشی از حملات آمریکا و اسرائیل به تاسیسات گازی کشور، بر ابعاد این بحران افزوده و چشم‌انداز تامین انرژی در ماه‌های سرد سال را مبهم‌تر کرده است.
آگهی
آگهی
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت ایران، روز سه‌شنبه ۱۹ آبان اعلام کرد که پیش‌بینی می‌شود ناترازی گاز در زمستان امسال به ۴۳۰ میلیون مترمکعب در روز برسد؛ رقمی که در سال‌های گذشته حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب بود.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
مهاجرانی توضیح داد که در جریان حملات به تاسیسات انرژی ایران، ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت گازی کشور از دست رفت و دولت امیدوار است با بازگرداندن حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت، بخشی از کمبود را جبران کند.
او در پاسخ به پرسشی درباره احتمال قطع گاز در تهران هشدار داد که این موضوع به میزان مصرف بستگی دارد و در صورت افزایش شدید مصرف، ممکن است سراسر کشور با قطعی گاز مواجه شود؛ وضعیتی که پایتخت نیز از آن مستثنا نخواهد بود.
مهاجرانی گفت: «اگر خدای‌نکرده میزان مصرف بسیار بالا برود، متاسفانه ممکن است در همه جای کشور با قطعی گاز مواجه شویم و تهران نیز از این قاعده مستثنا نخواهد بود.»
محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رئیس‌جمهوری ایران، نیز با اشاره به آسیب‌های ناشی از جنگ و کمبود گاز در سال گذشته، درباره دشواری تامین انرژی در زمستان هشدار داده و از مردم خواسته است مصرف خود را کاهش دهند.
حملات به پارس جنوبی چه تاثیری بر تامین گاز گذاشت؟
به گفته سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، حملات ۲۷ اسفند سال گذشته به تاسیسات پارس جنوبی، چهار پالایشگاه سوم، چهارم، پنجم و ششم این مجموعه آسیب زد و حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت فرآورش گاز کشور را از مدار خارج کرد. این میزان در زمان وقوع حملات معادل حدود یک‌سوم تولید گاز کشور بود.
توکلی اعلام کرده است که با اجرای طرح تولید زودهنگام و استفاده از ظرفیت خالی سایر پالایشگاه‌ها، نزدیک به ۱۰۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت ازدست‌رفته به چرخه تولید بازگشته است.
با این حال، حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت آسیب‌دیده همچنان خارج از مدار باقی مانده و بازسازی کامل آن به زمان، تجهیزات تخصصی و منابع مالی نیاز دارد.
مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران همچنین از تشکیل کارگروهی برای بازسازی پالایشگاه‌های آسیب‌دیده خبر داده است. به گفته او، بازسازی پالایشگاه‌های سوم و پنجم به شرکت ملی نفت و پالایشگاه‌های چهارم و ششم به شرکت ملی گاز واگذار شده است.
بحران گاز؛ نتیجه جنگ یا فساد و سوءمدیریت؟
اگرچه مقام‌های جمهوری اسلامی خسارت‌های ناشی از حملات آمریکا و اسرائیل را از عوامل اصلی تشدید کمبود گاز معرفی می‌کنند، بحران انرژی ایران سال‌ها پیش از آغاز جنگ وجود داشته است.
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، خود اذعان کرده که ایران در زمستان‌های گذشته با حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب ناترازی روزانه گاز روبه‌رو بوده است. به این ترتیب، بخش عمده کمبود پیش‌بینی‌شده برای زمستان امسال، پیش از جنگ نیز وجود داشته است.
ایران با وجود برخورداری از دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان، سال‌هاست با فرسودگی زیرساخت‌ها، کمبود سرمایه‌گذاری، افت فشار میدان‌های گازی و اتلاف گسترده انرژی دست‌وپنجه نرم می‌کند.
در گزارشی که اندیشکده کارنگی در ژوئن ۲۰۲۵، پیش از جنگ اخیر منتشر کرد، فساد، سوءمدیریت چندده‌ساله، سیاست‌های ناکارآمد انرژی و تحریم‌های بین‌المللی از عوامل اصلی بحران انرژی ایران معرفی شده بودند.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
فایننشال تایمز نیز در نوامبر ۲۰۲۴ گزارش داده بود که کمبود سرمایه‌گذاری، فرسودگی تاسیسات و سوءمدیریت، ایران را با بحران کمبود برق و گاز مواجه کرده است.
اکنون خسارت‌های جنگ به این مشکلات ساختاری افزوده شده است. با این حال، تاکید مقام‌های دولتی بر نقش حملات نظامی، این پرسش را مطرح می‌کند که چه سهمی از بحران کنونی واقعا ناشی از جنگ است و چه سهمی به سال‌ها سوءمدیریت، فساد نهادینه شده و ناکارآمدی در صنعت انرژی ایران بازمی‌گردد.
در نبود ارزیابی مستقل و جامع از ظرفیت تولید، فرآورش و توزیع گاز، تعیین سهم دقیق هر یک از این عوامل ممکن نیست.
مقام‌های شرکت ملی گاز ایران همچنین درباره احتمال بروز مشکل در تامین گاز ۱۱ استان کشور هشدار داده‌اند. در این میان، مازندران، گلستان و خراسان شمالی به دلیل افزایش مصرف در روزهای سرد و محدودیت‌های شبکه انتقال، بیش از سایر استان‌ها در معرض خطر کمبود گاز قرار دارند.
درخواست صرفه‌جویی و هشدار درباره افزایش قیمت گاز
در واکنش به نگرانی‌ها درباره کمبود گاز، مقام‌های جمهوری اسلامی از شهروندان خواسته‌اند مصرف انرژی خود را کاهش دهند.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی از مردم خواست با کاهش ۱۰ درصدی مصرف گاز، به مدیریت کمبود انرژی در زمستان کمک کنند و گفت: «عبور از زمستان پیش‌رو نیازمند یک بسیج ملی است.»
محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهوری ایران، نیز هشدار داده است که در صورت رعایت نکردن الگوی مصرف، قیمت گاز مشترکان پرمصرف افزایش خواهد یافت.
عارف با تاکید بر ضرورت اطلاع‌رسانی صادقانه درباره وضعیت انرژی گفته است که کشور به دلیل مشکلات سال‌های گذشته و خسارت‌های ناشی از جنگ با کمبود گاز مواجه است و صرفه‌جویی برای حفظ پایداری شبکه ضرورت دارد.
او همچنین هشدار داده است که قطع شبکه گاز می‌تواند خسارت‌های فراوانی به همراه داشته باشد.
از تهدید زمستان سخت اروپا تا نگرانی از زمستان سخت ایران
از زمان آغاز تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، مقام‌ها و رسانه‌های وابسته به جمهوری اسلامی بارها با اشاره به وابستگی اروپا به گاز روسیه و تهدید مسکو به قطع صادرات انرژی، از در پیش بودن «زمستان سخت» برای کشورهای اروپایی سخن گفته بودند.
این عبارت به یکی از مضامین تبلیغاتی رسانه‌های حکومتی ایران تبدیل شد و در آن، بحران انرژی اروپا به‌عنوان یکی از پیامدهای حمایت کشورهای غربی از اوکراین به تصویر کشیده می‌شد.
اکنون، چهار سال پس از آغاز جنگ اوکراین، این ایران است که با وجود برخورداری از یکی از بزرگ‌ترین ذخایر گاز طبیعی جهان، هر سال با خطر کمبود شدید گاز در زمستان روبه‌رو شده است.
با وجود این هشدارها، هنوز مشخص نیست محدودیت‌های احتمالی گاز در زمستان با چه گستره‌ای اعمال خواهند شد و چه تعداد از خانوارها و صنایع را تحت تاثیر قرار خواهند داد.
آنچه روشن است، اینکه ایران در آستانه فصل سرما با ترکیبی از کمبود ساختاری گاز، خسارت‌های جنگ و افزایش فصلی مصرف روبه‌روست؛ شرایطی که عبور از زمستان پیش‌رو را به یکی از چالش‌های مهم دولت مسعود پزشکیان تبدیل کرده است.