در شرایطی که روابط ایران و آمریکا همچنان در وضعیت «نه جنگ و نه صلح» قرار دارد و فشارهای اقتصادی واشنگتن علیه تهران ادامه پیدا کرده است، جمهوری اسلامی بیش از گذشته بر اهمیت گسترش همکاری با چین تاکید می‌کند.
همزمانی این رویکرد با برنامه دیدار پیش‌رو بین دونالد ترامپ و شی جین‌پینگ، روسای جمهوری آمریکا و چین بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که آیا پکن می‌تواند از نفوذ سیاسی و اقتصادی خود برای کاهش تنش میان تهران و واشنگتن استفاده کند؟
آگهی
آگهی
اظهارات اخیر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران و نماینده ویژه تهران در امور چین، نشان می‌دهد که ایران امیدوار است روابط با پکن از سطح همکاری‌های دوجانبه فراتر برود و به ابزاری برای تقویت موقعیت ایران در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شود.
چهار محور تهران برای بازتعریف رابطه با پکن
محمدباقر قالیباف در مقاله‌ای که به مناسبت پنجاه‌وپنجمین سالگرد برقراری روابط دیپلماتیک ایران و چین منتشر کرده، تاکید کرده است که استمرار روابط دو کشور طی بیش از پنج دهه، به‌تنهایی کافی نیست و این مناسبات باید با توجه به تحولات جدید جهانی به همکاری‌هایی عمیق‌تر، پایدارتر و دارای دستاوردهای ملموس تبدیل شود.
او با اشاره به تاکید رهبر جمهوری اسلامی بر توسعه روابط متوازن با چین می‌گوید تعامل با قدرت‌های بزرگ نباید به توافق‌های تشریفاتی و اسناد دیپلماتیک محدود بماند بلکه باید نتیجه آن در قالب پروژه‌های اجرایی و منافع اقتصادی و سیاسی قابل سنجش نمایان شود.
نقشه راهی که محمدباقر قالیباف برای روابط تهران و پکن ترسیم کرده، چهار محور اصلی دارد. نخست، نقش چین در پایان دادن به جنگ و خروج ایران از وضعیت «نه جنگ و نه صلح» است. از نگاه او، تجربه چین در مواجهه با فشارهای آمریکا و مخالفت با یک‌جانبه‌گرایی می‌تواند برای ایران اهمیت داشته باشد. دومین محور، مشارکت پکن در شکل‌گیری نظم امنیتی جدید در خاورمیانه پس از جنگ است. محمدباقر قالیباف معتقد است تحولات اخیر باعث شده برخی کشورهای منطقه در اتکای خود به امنیت تامین‌شده از سوی قدرت‌های خارجی تجدیدنظر کنند و به دنبال نقش‌آفرینی بیشتر در ترتیبات امنیتی منطقه باشند. این روند به باور او می‌تواند زمینه‌ای برای همکاری ایران و چین فراهم کند.
محور سوم به تحولات نظم جهانی مربوط است. محمدباقر قالیباف با اشاره به افزایش نقش آسیا، اقتصادهای نوظهور و کشورهای در حال توسعه، بر ضرورت همکاری تهران و پکن در مسیر شکل‌گیری نظمی چندقطبی تاکید کرده است. او سازمان همکاری شانگهای و گروه بریکس را از ظرفیت‌هایی می‌داند که ایران می‌تواند از طریق آنها جایگاه بین‌المللی خود را تقویت کند. چهارمین محور نیز به توسعه همکاری‌های اقتصادی و فناورانه برمی‌گردد. حوزه‌ای که از نگاه تهران باید از مبادلات تجاری معمول فراتر برود و به سرمایه‌گذاری، تولید مشترک، انتقال فناوری و اجرای پروژه‌های بلندمدت منجر شود.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
چین؛ توازن بین تمایل به میانجیگری و ملاحظات راهبردی
در همین حال روزنامه «ساوت چاینا مورنینگ پست» در گزارشی درباره احتمال نقش‌آفرینی چین در پایان دادن به بن‌بست ایران و آمریکا می‌نویسد تهران در شرایط تشدید تحریم‌های واشنگتن، بیش از گذشته به پکن به‌عنوان شریک راهبردی و بازیگری موثر در دیپلماسی منطقه‌ای چشم دوخته است. در این گزارش، به اظهارات محمدباقر قالیباف درباره اهمیت نقش چین در پایان جنگ و کاهش تنش‌ها اشاره شده است.
با این حال، پرسش اصلی این است که آیا پکن علاوه بر ظرفیت دیپلماتیک، ابزار و اراده لازم برای وادار کردن طرف‌های درگیر به اجرای توافق‌های احتمالی را نیز در اختیار دارد یا خیر. تحلیلگران درباره توان چین برای تضمین اجرای چنین توافق‌هایی تردیدهایی مطرح کرده‌اند.
چین در موقعیتی قرار دارد که از یک سو روابط اقتصادی و سیاسی گسترده‌ای با ایران دارد و از سوی دیگر، حفظ مناسبات خود با آمریکا و کشورهای عربی خلیج فارس برایش اهمیت زیادی دارد. پکن به ثبات منطقه و استمرار جریان انرژی از خاورمیانه نیازمند است و بعید است بخواهد برای حمایت از تهران، روابط خود با دیگر شرکای مهمش را با مخاطره جدی روبرو کند.
بنابراین، هرچند چین می‌تواند در زمینه انتقال پیام‌ها، تسهیل گفتگوها و حمایت از ابتکارهای دیپلماتیک نقش‌آفرینی کند اما این نقش الزاما به معنای پذیرش مسئولیت تضمین امنیت ایران یا رویارویی مستقیم با سیاست‌های واشنگتن نیست.
از سوی دیگر، تاکید محمدباقر قالیباف بر ضرورت ایجاد سازوکاری منظم برای هدایت روابط دو کشور، نشان می‌دهد تهران از مشکلات اجرایی مناسبات با چین نیز آگاه است.
همکاری راهبردی ۲۵ ساله دو کشور و توافق‌های متعدد دوجانبه تاکنون با انتقادهایی درباره فاصله میان وعده‌ها و نتایج عملی روبرو بوده‌اند. عبور از این وضعیت مستلزم تعریف پروژه‌های مشخص، تامین منابع مالی، مشارکت بخش خصوصی و تعیین مسئولیت نهادهای اجرایی است. در حوزه اقتصادی نیز صرف افزایش صادرات نفت یا واردات کالا نمی‌تواند به‌تنهایی به معنای تحقق یک مشارکت راهبردی پایدار باشد. تهران بیش از هر چیز به سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری و مشارکت در تولید نیاز دارد.
در مجموع، نزدیک‌تر شدن ایران و چین می‌تواند برای تهران در شرایط فشار تحریم‌ها و تداوم اختلاف با آمریکا اهمیت سیاسی و اقتصادی داشته باشد اما نباید ظرفیت پکن برای حل بحران را بیش از اندازه ارزیابی کرد.
چین ممکن است به کاهش تنش و باز نگه داشتن مسیر دیپلماسی کمک کند اما پایان دادن به بن‌بست کنونی در نهایت به تصمیم‌های تهران و واشنگتن و میزان آمادگی آنها برای مصالحه وابسته است. دیدار احتمالی شی جین‌پینگ و دونالد ترامپ نیز می‌تواند فرصتی برای سنجش موضع چین باشد. هنوز مشخص نیست که چنین فرصتی به ابتکار دیپلماتیک موثری درباره ایران منجر خواهد شد یا صرفا در چارچوب رقابت و چانه‌زنی گسترده‌تر پکن و واشنگتن باقی می‌ماند.