در حالی که آمریکا و چین بلوک‌های رقیب هوش‌مصنوعی می‌سازند، اروپا برای کاهش وابستگی به هر دو می‌کوشد، اما با وجود بلندپروازی‌های فناورانه، اتحادیه اروپا هنوز تراشه، زیرساخت و مدل‌های بومی هوش‌مصنوعی کافی برای رقابت برابر ندارد.
در حالی که دو قدرت پیشروی هوش‌مصنوعی، ایالات متحده آمریکا و چین، در حال تشکیل بلوک‌های اختصاصی هوش‌مصنوعی خود هستند، دیگر کشورها تلاش می‌کنند از نقاط‌قوت هر دو گروه بهره‌برداری کنند و از عقب‌ماندن جلوگیری کنند.
آگهی
آگهی
اروپا می‌کوشد به سومین قدرت در حوزه هوش‌مصنوعی تبدیل شود، اما دستیابی به حاکمیت بسیار دشوارتر از صرفا ساخت یک مدل بومی است. چشم‌انداز آن به این بستگی دارد که آیا می‌تواند توان پردازشی، تراشه‌ها و زیرساخت لازم برای توسعه و اجرای هوش‌مصنوعی در مقیاس وسیع را نیز تامین کند یا نه.
با شدت‌گرفتن رقابت، کارشناسان می‌گویند فرصت کشورها برای انتخاب آزادانه میان ابرقدرت‌های هوش‌مصنوعی ممکن است رو به کاهش باشد و آنها را ناچار کند دیر یا زود میان «پاکس سیلیکا» به رهبری آمریکا که اتحادیه اروپا هم هم‌اکنون بخشی از آن است، و «سازمان جهانی همکاری هوش‌مصنوعی» الهام‌گرفته از چین یکی را برگزینند. با این حال، آیا اروپا در نهایت می‌تواند گزینه‌ای جایگزین ارائه کند؟
آمریکا و چین بلوک‌های جداگانه هوش‌مصنوعی تشکیل می‌دهند
در رقابت فناوری هوش‌مصنوعی، ایالات متحده آمریکا و چین همراه با دیگر کشورهایی که به‌دنبال تعیین استانداردها و بهره‌برداری از منافع بالقوه هوش‌مصنوعی هستند، بلوک‌هایی تشکیل داده‌اند.
اروپا و بسیاری از کشورهای دیگر در دوراهی قرار دارند: باید با پیشرفته‌ترین تراشه‌ها و فناوری‌های هوش‌مصنوعی آمریکا همراه شوند یا به سامانه‌های هوش‌مصنوعی منبع‌باز و ارزان‌تر چین بپیوندند؟
گزینه‌ای اروپایی
دیدگاه‌ها در اروپا امسال به‌طور چشمگیری تغییر کرده است، زیرا نگرانی‌ها درباره میزان آسیب‌پذیری اتحادیه اروپا در برابر سوءاستفاده رو به افزایش است.
تعطیلی اجباری مدل‌های Fable 5 و Mythos 5 شرکت Anthropic در ماه ژوئن به دستور ترامپ، و همچنین خاموش‌کردن اخیر شبکه ماهواره‌ای نظامی Starshield متعلق به ایلان ماسک در اوکراین، زنگ خطر را در پایتخت‌های اروپایی به‌صدا درآورده است.
اتحادیه اروپا در ماه ژوئن بسته «حاکمیت فناوری اروپایی» خود را رونمایی کرد؛ مجموعه‌ای گسترده از پیشنهادها که هدف آن افزایش ظرفیت تولید تراشه در این قاره، گسترش ظرفیت مراکز داده، حمایت از هوش‌مصنوعی پایدار، ترویج نرم‌افزار منبع‌باز و اتصال مراکز داده به شبکه انرژی برای توسعه هوش‌مصنوعی حاکمیتی در مدیریت انرژی است.
اتحادیه اروپا پیشتر از طریق «قانون تراشه‌ها» در تقویت ظرفیت تولید تراشه پیشرفت‌هایی داشته است. این شامل یک بسته کمک دولتی ۳۱۹ میلیون یورویی برای شرکت اتریشی Infineon Technologies برای توسعه نسل بعدی نیمه‌رساناها، و همچنین ۵ میلیارد یورو در ایتالیا و ۱.۶ میلیارد یورو در چک برای پروژه‌های مشابه است.
اروپا همچنین در زنجیره تامین نیمه‌رساناها مزیت‌های تثبیت‌شده‌ای دارد، به‌واسطه شرکت‌هایی مانند ASML (منبع به زبان انگلیسی) که سامانه‌های پیشرفته لیتوگرافی مورد نیاز برای تولید تراشه را می‌سازد، و Soitec (منبع به زبان انگلیسی) که زیرلایه‌های نیمه‌رسانا مورد استفاده در ساخت آنها را تامین می‌کند.
اما جاه‌طلبی‌های این بلوک فراتر از تولید تراشه است. اتحادیه اروپا همچنین در حال ساخت یک زیرساخت فدراتیو رایانش ابری و هوش‌مصنوعی است که طراحان آن می‌گویند می‌تواند رابطه این قاره با تامین‌کنندگان بزرگ فناوری آمریکایی و چینی را به‌طور بنیادی تغییر دهد.
این طرح به‌جای ایجاد یک سکوی واحد ابری اروپایی از صفر، زیرساخت‌های ملی موجود را به شبکه‌ای فدراتیو از گره‌ها متصل می‌کند که برای فعالیت فرامرزی طراحی شده‌اند.
با این حال، اروپا همچنان به‌طور جدی به فناوری خارجی، به‌ویژه در حوزه هوش‌مصنوعی، وابسته است. اتحادیه اروپا هیچ مدل پیشرو و مسلط هوش‌مصنوعی ندارد که با مدل‌های توسعه‌یافته توسط OpenAI (منبع به زبان انگلیسی)، Anthropic (منبع به زبان انگلیسی) یا شرکت چینی DeepSeek (منبع به زبان انگلیسی) قابل مقایسه باشد و نفوذ آن بر شرکت‌های سازنده این فناوری محدود است. شرکت فرانسوی Mistral (منبع به زبان انگلیسی) از معدود مدعیان برجسته اروپایی است.
اتحادیه اروپا همچنین تلاش می‌کند کسری تجاری روزانه ۱ میلیارد یورویی خود با چین را که بخشی از آن ناشی از وابستگی این بلوک به پکن برای مواد خام حیاتی و قطعات الکتریکی مورد نیاز زیرساخت هوش‌مصنوعی است، مهار کند. بنا بر گزارش یورونیوز درباره هزینه کاهش این وابستگی، تا ۹۰ درصد عناصر خاکی کمیاب اروپا از چین تامین می‌شود.
پکن از آن زمان به‌عنوان بخشی از یک توافق اولیه تجاری با این بلوک، با ایجاد یک «کانال سبز» موافقت کرده است تا روند صدور مجوز برای عناصر خاکی کمیاب و آهنرباهای دائمی صادراتی به اتحادیه اروپا را ساده و تسریع کند.
در کنار تلاش‌ها برای تقویت ظرفیت صنعتی، بروکسل کوشیده است اروپا را به تنظیم‌کننده جهانی قواعد هوش‌مصنوعی تبدیل کند.
اورسولا فون‌درلاین، رئیس کمیسیون اروپا، در سپتامبر تعهد داد که اروپا در تدوین قواعد هوش‌مصنوعی مشارکت خواهد کرد و این بلوک را به تنظیم‌کننده‌ای هم‌سطح واشنگتن و پکن بدل خواهد ساخت. قانون هوش‌مصنوعی (AI Act) (منبع به زبان انگلیسی) اتحادیه اروپا که در سال ۲۰۲۴ تصویب شد، از سوی بروکسل به‌عنوان «نخستین قواعد جامع جهان درباره هوش‌مصنوعی» معرفی می‌شود.
این قانون، هوش‌مصنوعی را بر پایه یک چارچوب چهارسطحی ریسک تنظیم می‌کند و تعهدات را متناسب با میزان خطر هر سامانه افزایش می‌دهد. در حالی که کاربردهای کم‌خطر مانند فیلترهای اسپم با الزامات نسبتا سبک روبه‌رو هستند، برخی رویه‌ها که دارای ریسک غیرقابل‌قبول تشخیص داده می‌شوند، از جمله امتیازدهی اجتماعی، ممنوع شده‌اند.
اما شرکت‌های اروپایی که نگران‌اند این قواعد در حالی که آنها برای رسیدن به رقبای آمریکایی و چینی شتاب گرفته‌اند، نوآوری را خفه کند، به‌شدت لابی کردند و با استفاده از لایحه جامع هوش‌مصنوعی AI Omnibus (منبع به زبان انگلیسی) تعویقی در اجرای مقررات مربوط به سامانه‌های پرخطر به‌دست آوردند؛ اقدامی که در چارچوب تغییر گسترده‌تر اولویت‌های سیاسی کمیسیون پس از انتخابات ۲۰۲۴ اتحادیه اروپا صورت گرفت.
فون‌درلاین گفت که در بحبوحه افزایش درخواست‌های جهانی برای کنترل بیشتر بر هوش‌مصنوعی، قواعد اتحادیه اروپا «اروپا را در موقعیتی قرار می‌دهد که بتواند تلاش‌های جهانی را شکل دهد».
او همچنین گفت که آزمایشگاه‌های اصلی پیشرو را «برای گفت‌وگو درباره این‌که چگونه می‌توانیم از تلاش‌های جاری صنعت برای تنظیم سرعت در مرز دانش حمایت کنیم» دعوت خواهد کرد. شرکت‌های اروپایی نسبت به کندکردن سرعت محتاط‌تر بوده‌اند، زیرا نگران‌اند این اقدام تلاشی از سوی غول‌های آمریکایی برای تثبیت سلطه خود باشد.
قزاقستان در میان کشورهایی که امیدوارند بهترین‌های هر دو بلوک را به‌کار گیرند
قزاقستان، کشور آسیای مرکزی با جمعیتی حدود ۲۱ میلیون نفر، نمونه‌ای کم‌سابقه از کشوری است که تلاش کرده این شکاف را پر کند.
تنها سه هفته پس از آن‌که ژاسلان مدییف، وزیر هوش‌مصنوعی قزاقستان، در ماه ژوئن به واشنگتن سفر کرد تا به گروه آمریکایی فعال در تقویت زنجیره‌های تامین هوش‌مصنوعی بپیوندد، راهی شانگهای شد تا در مراسم امضایی شرکت کند که این کشور آسیای مرکزی را به عضو بنیان‌گذار ابتکار چین برای شکل‌دادن به دستور کار جهانی هوش‌مصنوعی تبدیل کرد.
حضور در پاکس سیلیکا به‌معنای مشارکت‌های فناورانه بیشتر، مشاغل تولیدی پیشرفته و نقشی در زنجیره‌های تامین جهانی هوش‌مصنوعی است. همزمان، قزاقستان به‌عنوان بخشی از سازمان جهانی همکاری هوش‌مصنوعی چین، در کنار ۲۸ کشور بنیان‌گذار دیگر از جمله پاکستان و روسیه، امیدوار است در تعیین استانداردهای منطقه‌ای و جهانی هوش‌مصنوعی نیز صاحب صدا باشد.
دانا مسالیمووا، دیپلمات سابق قزاقستان و پژوهشگر مستقل و همکار مرکز Kathryn W. and Shelby Cullom Davis برای مطالعات روسیه و اوراسیای دانشگاه هاروارد، گفت: «همه در حال پوشش ریسک هستند.»
او گفت: «ما این انتخاب دوگانه را نمی‌خواهیم.»
مسالیمووا گفت قزاقستان از سرمایه‌گذاری‌های آمریکایی و چینی هر دو بهره می‌برد، اما در «وضعیتی بسیار شکننده» قرار دارد.
این کشور دارای ذخایر غنی مواد معدنی حیاتی است که برای توسعه هوش‌مصنوعی ضروری‌اند و برق ارزانی دارد که می‌تواند مراکز داده را تغذیه کند؛ مراکزی که در آمریکا به موضوعی مناقشه‌آمیز در عرصه سیاسی بدل شده‌اند.
اوایل امسال، دولت قزاقستان توافق سرمایه‌گذاری‌ای به ارزش حداکثر ۱۰ میلیارد دلار با مشارکت Nvidia برای ساخت یک «دره مراکز داده» در این کشور امضا کرد.
در همین حال، شرکت‌های بیشتری از چین در قزاقستان سرمایه‌گذاری می‌کنند. مقام‌های محلی می‌گویند سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی چین در قزاقستان در سال ۲۰۲۵ به رکورد ۲.۸ میلیارد دلار رسیده است. رهبر چین، شی‌جین‌پینگ، در ماه ژوئیه با رئیس‌جمهور قزاقستان قاسم جومارت توکایف دیدار کرد تا همکاری‌ها را ذیل ابتکار جهانی ساخت زیرساخت چین موسوم به کمربند و جاده گسترش دهد.
کارزار فشار واشنگتن در برابر تلاش‌های جذب پکن
هم چین و هم آمریکا از دسترسی به هوش‌مصنوعی برای افزایش نفوذ جهانی خود استفاده می‌کنند.
رئیس‌جمهور دونالد ترامپ ماه گذشته تاکید کرد: «هر کس در هوش‌مصنوعی پیروز شود، پیروز است.» مقام‌های آمریکایی و شرکت‌های هوش‌مصنوعی، چین را به «تقطیر» گسترده، یا استخراج قابلیت‌ها، از مدل‌های پیشرو آمریکایی متهم کرده‌اند.
پکن این ادعاها را رد کرده و می‌گوید آمریکا در پی انحصار هوش‌مصنوعی است و در عین حال دسترسی چین به برخی از پیشرفته‌ترین تراشه‌های هوش‌مصنوعی و ماشین‌آلات تراشه‌سازی جهان را محدود می‌کند.
واشنگتن نشان داده است که پاکس سیلیکا، که هدف ضمنی آن چین است، تنها برای کشورهای مورد اعتماد در نظر گرفته شده است.
وزارت خارجه آمریکا با استفاده از اصطلاح ترجیحی جدید دولت ترامپ برای هوش‌مصنوعی گفت: «کشورها نمی‌توانند در حالی که به‌طور جدی در ابتکارهایی مشارکت دارند که چشم‌اندازی رقیب برای ابرهوش را پیش می‌برد، شریک مورد اعتماد پاکس سیلیکا باشند.»
در مقابل، پکن بر بازبودن و شمول‌گرایی سازمان جهانی همکاری هوش‌مصنوعی خود تاکید می‌کند. سفارت چین در واشنگتن در بیانیه‌ای گفت: «چین و ایالات متحده به‌عنوان دو کشور بزرگ در حوزه هوش‌مصنوعی باید از مزیت‌های خود در این حوزه بهره بگیرند، نه این‌که در برابر یکدیگر موضع بگیرند.» این سفارت همچنین گفت: «هوش‌مصنوعی نباید در مالکیت کشورهای بزرگ باشد.»
کایل چن، پژوهشگر مرکز چین John L. Thornton در موسسه بروکینگز، گفت دو قدرت هوش‌مصنوعی پیام‌های متفاوتی دارند، عمدتا به این دلیل که پکن برای ایجاد یک ائتلاف جایگزین نیاز دارد کشورهای ثالث را جذب کند، در حالی که واشنگتن از پیش شبکه قدرتمندی از متحدان در اختیار دارد.
او افزود این وضعیت به آنچه او «swing countries» توصیف کرد، قدرت می‌بخشد.
اندونزی و سنگاپور نیز ممکن است میان چین و آمریکا گرفتار شوند
اندونزی مانند قزاقستان منابعی حیاتی برای هوش‌مصنوعی و دیگر فناوری‌ها، از جمله نیکل و مس، در اختیار دارد. این کشور نیز با پیوستن به سازمان جهانی همکاری هوش‌مصنوعی چین، در پی آن است که بیشترین بهره را از هر دو قدرت هوش‌مصنوعی ببرد.
ماری پانگستو، نایب‌رئیس شورای ملی اقتصادی اندونزی، در یک رویداد مدرسه کسب‌وکار دانشگاه هنگ‌کنگ به خبرنگاران گفت اندونزی می‌خواهد از هر دو بهره‌مند شود. او گفت: «باید بتوانیم بخشی از هر دو باشیم، اگر بخواهیم این‌گونه بیان کنیم، و بهترین سامانه را انتخاب کنیم.»
شرکت‌های آمریکایی فعال در حوزه هوش‌مصنوعی نیز سرمایه‌گذاری‌هایی را به کشورهایی مانند سنگاپور می‌آورند؛ جایی که شرکت Anthropic در حال راه‌اندازی تازه‌ترین دفتر آسیایی خود است. این دولت‌شهر می‌گوید پیوستن به سازمان هوش‌مصنوعی چین را نیز بررسی می‌کند.
در عربستان سعودی، استارت‌آپ هوش‌مصنوعی Humain در سپتامبر سکویی را رونمایی کرد که بر پایه یک مدل منبع‌باز ساخته‌شده توسط یک شرکت چینی هوش‌مصنوعی بنا شده است. این پادشاهی همچنین توافقی با Nvidia دارد تا محاسبات هوش‌مصنوعی را با استفاده از تراشه‌های پیشرفته این شرکت گسترش دهد.
فرانسه، یکی از بلندپروازانه‌ترین توسعه‌دهندگان هوش‌مصنوعی در کنار آمریکا و چین، می‌کوشد با استارت‌آپ خود Mistral راه مستقلی در پیش گیرد؛ مدلی جدید از این شرکت که این ماه عرضه شده است از برخی مدل‌های پیشرفته چینی عملکرد بهتری دارد.
تاکاهیرو تسوشیا، استاد دانشگاه مطالعات خارجی کیوتو، گفت ژاپن در موضوعات راهبردی و امنیتی، از جمله نیمه‌رساناهای پیشرفته، هوش‌مصنوعی مورد اعتماد و استانداردها، به‌طور نزدیک با آمریکا همسو است، اما مدل‌های ارزان‌تر هوش‌مصنوعی چین را برای «کاربردهای کم‌خطر» رد نخواهد کرد.
چالش‌کشیدن دو قدرت پیشرو دشوار است
آنتون لایشت و سم وینتر-لیوی در بنیاد کارنگی برای صلح بین‌المللی گفتند برای کشورهایی که ظرفیت‌های اقتصادی و نظامی قابل‌توجهی دارند، اما خود مدل‌های قدرتمند پیشرو هوش‌مصنوعی توسعه‌نداده‌اند، همسویی با آمریکا ممکن است برای دسترسی آنها به مراکز داده و توافق‌های تراشه با شرکت‌های آمریکایی حیاتی باشد.
آنها افزودند که در اصل، دسترسی این کشورها به سامانه‌های پیشرفته هوش‌مصنوعی «به امیال سیاست‌گذاران در واشنگتن و پکن بستگی دارد»، در حالی که خود این کشورها ممکن است نفوذ محدودی بر آینده هوش‌مصنوعی داشته باشند.
چین در همین حال در زمینه تراشه‌سازی و توانمندی‌های پیشرفته هوش‌مصنوعی در حال کاهش شکاف فناوری با آمریکا است، اما دست‌کم در مقطع کنونی هنوز از توانمندی‌های فناورانه برتر آمریکا عقب‌تر است.
آلبرتو لما، پژوهشگر اندیشکده ODI Global، گفت رویکرد منبع‌باز پکن همچنین به کشورها اجازه می‌دهد وابستگی خود به آمریکا را کاهش دهند و چین برای آن‌که کشورهای در حال توسعه بتوانند اکوسیستم‌های هوش‌مصنوعی خود را ایجاد کنند، تامین مالی فراهم کرده است.
بر اساس داده‌های آزمایشگاه پژوهشی AidData در دانشگاه عمومی ویلیام & مری در ایالت ویرجینیا، چین تاکنون برای پروژه‌ها و فعالیت‌هایی که از فناوری‌های هوش‌مصنوعی استفاده می‌کنند یا آنها را ممکن می‌سازند، در دست‌کم ۷۷ کشور کم‌درآمد و با درآمد متوسط، کمک‌هزینه‌ها و وام‌هایی از بخش رسمی ارائه کرده است.
برخی از دریافت‌کنندگان اصلی این کمک‌ها نیجریه، زامبیا، غنا، بنگلادش، سنگال، کامرون و کنیا هستند.
برداشت‌های عمومی نیز در حال تغییر است. نتایج یک مطالعه اخیر مرکز پژوهشی Pew نشان داده است که مردم در کشورهای با درآمد متوسط، هنگام صحبت از هوش‌مصنوعی و تنظیم این فناوری، نگرشی مثبت‌تر و اعتماد بیشتری نسبت به چین پیدا می‌کنند.
آلوک مهتا، مدیر مرکز Wadhwani AI در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، گفت: «با در نظر گرفتن همه جوانب، بسیاری از کشورها نمی‌خواهند طرفی را انتخاب کنند ... چون هر پشته فناوری مزایا و معایب خود را دارد.»
او افزود که شاید در نهایت بیشتر کشورها گزینه خوبی در اختیار نداشته باشند، زیرا نمی‌توانند در ساخت مدل‌های پیشرو هوش‌مصنوعی رقابت کنند، اما «هر کشوری در جهان به‌نوعی درباره حاکمیت هوش‌مصنوعی می‌اندیشد». او گفت: «در نهایت، شاید هیچ کشوری جز آمریکا و چین واقعا نتواند این مدل‌های بسیار بزرگ و قدرتمند را بسازد.»