وزیران خارجه هشت کشور اروپایی و منطقه‌ای در نشستی کم‌سابقه در استانبول خواستار جلوگیری از حملات نظامی تازه علیه ایران شدند.
این نشست در شرایطی برگزار شد که گزارش‌هایی درباره احتمال ازسرگیری حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای، نظامی و انرژی ایران منتشر شده و نگرانی‌ها از گسترش دوباره جنگ در خاورمیانه افزایش یافته است.
آگهی
آگهی
وزیران خارجه ترکیه، مصر، عربستان سعودی و پاکستان روز جمعه ۲۳ اکتبر با همتایان خود از فرانسه، آلمان، بریتانیا و ایتالیا دیدار کردند. هدف اصلی این نشست، یافتن راه‌هایی برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا، بازگشایی مسیرهای کشتیرانی و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها در منطقه بود.
این نخستین نشست مشترک کشورهای موسوم به «چهار کشور منطقه‌ای» یا R4 و سه قدرت اروپایی بریتانیا، فرانسه و آلمان، با حضور ایتالیا بود.
هشدار درباره حمله دوباره به ایران
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه پس از پایان نشست اعلام کرد کشورهای شرکت‌کننده بر سر ضرورت جلوگیری از گسترش جنگ توافق دارند.
او تأکید کرد که حمله نظامی تازه به ایران می‌تواند دامنه درگیری‌ها را در خاورمیانه گسترش دهد و مداخله نظامی راه‌حلی برای بحران موجود نیست.
ژان‌نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه نیز هشدار داد که تشدید دوباره تنش میان ایران و آمریکا به زیان همه طرف‌ها خواهد بود و پیامدهای جدی برای قیمت نفت و فرآورده‌های انرژی خواهد داشت.
آنتونیو تاجانی، وزیر خارجه ایتالیا، نیز بر ضرورت راه‌حل دیپلماتیک و تضمین آزادی کشتیرانی تأکید کرد.
این مواضع در حالی مطرح شده‌اند که روزنامه نیویورک‌تایمز، به نقل از مقام‌های آمریکایی، گزارش داده ارتش آمریکا و اسرائیل طرح‌هایی برای حملات احتمالی تازه علیه زیرساخت‌های انرژی، تأسیسات هسته‌ای و توان موشکی و پهپادی ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در ماه نوامبر تهیه کرده‌اند.
با این حال، تهیه طرح‌های نظامی به معنای اتخاذ تصمیم قطعی برای اجرای آن‌ها نیست. دونالد ترامپ نیز پیش‌تر از ادامه مذاکرات با تهران سخن گفته بود، هرچند احتمال استفاده دوباره از نیروی نظامی را رد نکرده است.
اروپا چه نقشی در جلوگیری از جنگ دارد؟
حضور همزمان فرانسه، آلمان، بریتانیا و ایتالیا در نشست استانبول نشان می‌دهد که کشورهای اروپایی می‌کوشند تا در تلاش‌های دیپلماتیک برای مهار بحران ایران نقش فعال‌تری داشته باشند.
سه کشور فرانسه، آلمان و بریتانیا که پیش‌تر از طرف‌های اصلی مذاکرات هسته‌ای با ایران بودند، همچنان مسئله برنامه هسته‌ای را یکی از محورهای اصلی اختلاف با تهران می‌دانند.
یوهان واده‌فول، وزیر خارجه آلمان پس از نشست استانبول اعلام کرد که سه کشور اروپایی آماده مذاکره با ایران برای جلوگیری از دستیابی این کشور به سلاح هسته‌ای هستند.
ایران همواره اعلام کرده که برنامه هسته‌ای آن اهداف صلح‌آمیز دارد و به دنبال تولید سلاح هسته‌ای نیست. در مقابل، کشورهای غربی درباره ماهیت برخی فعالیت‌های هسته‌ای تهران و امکان راستی‌آزمایی آن‌ها ابراز نگرانی کرده‌اند.
با این حال، نقش اروپا در بحران کنونی با محدودیت‌هایی روبه‌روست. تصمیم درباره عملیات نظامی احتمالی آمریکا و اسرائیل در اختیار دولت‌های اروپایی نیست و این کشورها برای تأثیرگذاری بر روند بحران ناچارند از ابزارهای دیپلماتیک، اقتصادی و ارتباطات خود با واشنگتن و کشورهای منطقه استفاده کنند.
در همین حال، کشورهای اروپایی باید میان دو هدف تعادل برقرار کنند: جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و پیشگیری از جنگی که می‌تواند امنیت و اقتصاد اروپا را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
تنگه هرمز؛ مسئله‌ای فراتر از اختلاف ایران و آمریکا
یکی از مهم‌ترین موضوعات نشست استانبول، وضعیت تنگه هرمز بود؛ گذرگاهی راهبردی در خلیج فارس که اختلال در کشتیرانی آن پیامدهایی فراتر از منطقه دارد.
محدودیت‌های عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز و ناامنی مسیرهای دریایی، هزینه حمل‌ونقل و بیمه را افزایش داده و بازارهای جهانی انرژی را تحت فشار قرار داده است.
در چنین شرایطی، بازگشایی ایمن این مسیر نه‌تنها برای کشورهای صادرکننده نفت و گاز خلیج فارس، بلکه برای اقتصادهای اروپایی نیز اهمیت دارد.
وزیر خارجه فرانسه تأکید کرده است که اختلال در آزادی کشتیرانی می‌تواند هزینه حمل‌ونقل را افزایش دهد و در نهایت به تورم و کاهش قدرت خرید شهروندان فرانسوی منجر شود.
برای ایتالیا و آلمان نیز که اقتصادهای صنعتی بزرگی دارند، ثبات قیمت انرژی و امنیت زنجیره‌های تأمین از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
از این منظر، تلاش اروپا برای جلوگیری از حمله دوباره به ایران تنها یک ابتکار سیاسی یا امنیتی نیست؛ بلکه با منافع اقتصادی مستقیم این کشورها نیز ارتباط دارد.
ترکیه در پی ایفای نقش میانجی
برگزاری نشست در استانبول همچنین نشان‌دهنده تلاش ترکیه برای تثبیت جایگاه خود به‌عنوان یکی از بازیگران دیپلماتیک در بحران‌های منطقه‌ای است.
آنکارا که عضو ناتو است، همزمان با واشنگتن، تهران و کشورهای میانجی منطقه در تماس بوده و بارها خواستار توقف حملات و جلوگیری از گسترش جنگ شده است.
ترکیه همچنین از پیامدهای اقتصادی و امنیتی بی‌ثباتی در همسایگی خود نگران است. گسترش جنگ می‌تواند تجارت منطقه‌ای، مسیرهای انرژی و امنیت مرزهای این کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
ترکیب شرکت‌کنندگان در نشست استانبول نیز قابل توجه است. عربستان سعودی، مصر و پاکستان هرکدام روابط و منافع متفاوتی در قبال ایران و آمریکا دارند؛ در حالی که کشورهای اروپایی علاوه بر نگرانی‌های امنیتی، بر برنامه هسته‌ای ایران و امنیت تجارت جهانی تمرکز کرده‌اند.
به گفته هاکان فیدان، انعطاف‌پذیری این چارچوب دیپلماتیک و حضور کشورهایی با موقعیت‌های متفاوت از ویژگی‌های آن است.
با این حال، تفاوت منافع شرکت‌کنندگان ممکن است دستیابی به یک موضع مشترک درباره جزئیات توافق احتمالی با ایران را دشوار کند.
آیا نشست استانبول می‌تواند مانع جنگ شود؟
نشست استانبول با توافقی سیاسی بر سر ضرورت ادامه گفت‌وگوها پایان یافت، اما شرکت‌کنندگان از دستیابی به توافق مشخصی درباره توقف درگیری‌ها یا بازگشایی تنگه هرمز خبر ندادند.
بر اساس بیانیه مشترکی که روز شنبه ۲۴ اکتبر منتشر شد، هشت کشور توافق کردند رایزنی‌های خود را در همین چارچوب ادامه دهند. آن‌ها همچنین بر ضرورت کاهش تنش، حل‌وفصل دیپلماتیک مناقشات و حفظ امنیت کشتیرانی تأکید کردند.
با وجود این، هیچ‌یک از دو طرف اصلی بحران، یعنی ایران و آمریکا، در نشست حضور نداشتند. بنابراین توانایی این ابتکار برای تغییر مسیر بحران، تا حد زیادی به واکنش تهران و واشنگتن وابسته خواهد بود.
سه مسئله همچنان تعیین‌کننده است: امکان دستیابی به توافق درباره برنامه هسته‌ای ایران، شرایط بازگشت امنیت به تنگه هرمز و تضمین‌هایی که بتواند از آغاز دوباره حملات نظامی جلوگیری کند.
نشست استانبول نشان داد که شماری از قدرت‌های اروپایی و منطقه‌ای در مخالفت با گسترش جنگ منافع مشترکی دارند. اما تبدیل این اشتراک منافع به یک توافق عملی، مستلزم عبور از اختلافات عمیق میان تهران و واشنگتن است؛ اختلافاتی که تاکنون مانع دستیابی به راه‌حلی پایدار شده‌اند.