اسپانیا در برابر مراکش: وضعیت توان نظامی دو کشور در ۲۰۲۶

نخستین جنگنده F-16 Block 72 نیروی هوایی سلطنتی مراکش به گفته لاکهید مارتین ۶ اکتبر نخستین پرواز خود را در گرینویل در ایالت کارولینای جنوبی انجام داد و پس از چند تاخیر در برنامه، اکنون مراحل آزمایش پیش از تحویل را پشت سر می‌گذارد. این چشمگیرترین نماد موج تسلیح‌مجددی است که در اسپانیا با دقت دنبال می‌شود.

آگهی

آگهی

اما وقتی به اعداد نگاه کنیم، امروز وزن توان نظامی مراکش در برابر اسپانیا چقدر است؟ اسپانیا از نظر بودجه همچنان فاصله زیادی دارد و به راحتی بر دریا مسلط است. رباط در عوض سربازان بیشتری دارد و از توپخانه راکتی‌ای برخوردار است که ارتش اسپانیا ۱۵ سال است آن را کنار گذاشته‌است.

هزینه دفاعی: نسبتی بیش از شش به یک

بزرگترین شکاف در پول است. طبق آخرین گزارش سیپری، موسسه بین‌المللی مطالعات صلح استکهلم، اسپانیا در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۴ هزار و ۲۸۷ میلیون یورو به دفاع اختصاص داد؛ ۵۰ درصد بیشتر از سال قبل، رقمی که سهم هزینه‌های نظامی را به ۲٫۱ درصد تولید ناخالص داخلی رساند. هزینه دفاعی مراکش به ۵٬۶۴۵ میلیون یورو رسید در برابر ۴٬۹۲۰ میلیون یورو در ۲۰۲۴. این افزایش همچنان آن را دومین سرمایه‌گذار بزرگ نظامی آفریقا پس از الجزایر نگه می‌دارد؛ کشوری که ۲۲٬۶۶۰ میلیون یورو خرج کرده‌است.

پشت این تفاوت، اندازه هر اقتصاد قرار دارد. تولید ناخالص داخلی مراکش در پایان ۲۰۲۵ طبق داده‌های بانک جهانی ۱۳۸٬۶۶۸ میلیون یورو بود؛ در حالی که اقتصاد اسپانیا حدود ۱٫۶۹ تریلیون یورو برآورد می‌شود؛ ۱۲ برابر بزرگتر.

آیا مراکش ۱۰ درصد تولید ناخالص داخلی خود را صرف دفاع می‌کند؟

این یکی از اعدادی است که بیش از همه دست‌به‌دست می‌شود اما با سری‌های آماری سیپری همخوان نیست. خود این موسسه، هزینه نظامی مراکش در سال ۲۰۲۵ را معادل ۳٫۵۴ درصد تولید ناخالص داخلی اعلام می‌کند. رقم ۱۰ درصد بیشتر به شاخص دیگری شباهت دارد: سهم دفاع از کل هزینه‌های دولتی که سیپری آن را برای ۲۰۲۵ حدود ۱۰٫۲۸ درصد محاسبه کرده‌است.

در مورد بودجه‌ها نیز وضعیتی مشابه دیده می‌شود. قانون مالی مراکش برای سال ۲۰۲۶ اجازه ثبت تعهدات هزینه‌ای آینده برای اداره دفاع ملی به ارزش ۱۵۷٬۱۷۰ میلیون درهم، یعنی حدود ۱۴٬۷۰۰ میلیون یورو، داده‌است؛ رقمی چندساله که اغلب چنان ارائه می‌شود که گویی هزینه یک سال است. آنچه در سال ۲۰۲۶ واقعا پرداخت خواهد شد یعنی اعتبارات پرداخت، ۵۵٬۳۰۰ میلیون درهم (۵٬۱۵۷ میلیون یورو) است.

اسپانیا نیز در سال ۲۰۲۵ به سطح ۲ درصد تولید ناخالص داخلی رسید و می‌کوشد آن را در ۲۰۲۶ تثبیت کند، هرچند همچنان تنها متحدی است که از پذیرش هدف ۵ درصدی برای ۲۰۳۵ خودداری کرده‌است.

نیروهای انسانی: سربازان بیشتر در جنوب تنگه

در اینجا کفه ترازو عوض می‌شود. چند منبع مختلف هم‌نظرند که مراکش بین ۱۹۵ تا ۲۰۰ هزار نظامی شاغل و حدود ۱۵۰ هزار نیروی ذخیره دارد. علاوه بر این، برخلاف اسپانیا، مراکش همچنان خدمت وظیفه عمومی را که در ۲۰۱۹ دوباره برقرار شد، حفظ کرده‌است. از نظر نیروی انسانی، توان نظامی مراکش با فاصله قابل توجهی از اسپانیا پیشی می‌گیرد.

در همین‌جا باید نسبت به رقم ۴۰۰ هزار نفری که در چند رسانه به‌سرعت فراگیر شده، تردید کرد. این داده از برگه اطلاعاتی سایت Global Firepower که ۲۱ ژانویه ۲۰۲۶ به‌روزرسانی شده، می‌آید و همین منبع برای این کشور حدود ۲۵۰ هزار نیروی ذخیره نیز قائل است؛ اما تا زمان نگارش این خطوط، هیچ پایگاه مستقل دیگری آن را تایید نمی‌کند.

ارتش اسپانیا با مشکل کمبود نیروی انسانی روبه‌رو است. اول ژانویه ۲۰۲۵، تعداد نظامیان شاغل در این کشور ۱۱۶٬۷۳۹ نفر بود؛ رقمی پایین‌تر از حداقل قانونی ۱۳۰ هزار نفری که قانون خدمت نظامی تعیین کرده و سال با ۸۳۲ نفر کاهش نسبت به این رقم به پایان رسید. ذخیره وضعیت به مراتب ضعیف‌تری دارد: در ابتدای ۲۰۲۴ تنها ۳٬۰۹۱ نیروی ذخیره داوطلب ثبت شده بود.

هواگردها: یوروفایتر در برابر F-16 Viper

اسپانیا با تعداد بیشتری هواگرد و با یک ابهام در بلندمدت پرواز می‌کند. دایرکتوری World Air Forces 2026 منتشرشده از سوی FlightGlobal برای این کشور ۸۱ فروند EF-18 Hornet و ۶۷ فروند یوروفایتر ثبت کرده و از سفارش ۴۵ فروند دیگر خبر می‌دهد. نخستین جنگنده «هالکون»، یک هواپیمای دونفره اول ژوئن از کارخانه ختافه خارج شد و تحویل دسته دوم آن از سال ۲۰۳۰ آغاز می‌شود.

مسئله اصلی، مرحله بعد از این است. اسپانیا در اوت ۲۰۲۵ برنامه خرید F-35 را کنار گذاشت تا از تولیدکنندگان اروپایی خرید کند و در ژوئن ۲۰۲۶، برنامه مشترک FCAS، جنگنده‌ای که روی آن حساب کرده بود، میان فرانسه و آلمان از هم پاشید. پاریس اعلام کرده جنگنده خود را به تنهایی طراحی و توسعه خواهد کرد.

مراکش مسیر دیگری را انتخاب کرده‌است. واشنگتن در ۲۰۱۹ با فروش ۲۵ فروند F-16 Block 72 به ارزش حدود ۳٬۳۸۰ میلیون یورو موافقت کرد؛ علاوه بر آن ۲۳ کیت برای نوسازی جنگنده‌های F-16 موجود این کشور نیز در نظر گرفته شده‌است.

و F-35 چه می‌شود؟ نشانه‌هایی از مذاکرات پیشرفته وجود دارد اما این معامله هنوز در حد امکان مطرح است و نیازمند تایید نهایی دولت امریکا و کنگره خواهد بود. رسانه‌های تخصصی از احتمال خرید ۳۲ فروند جنگنده به ارزش حدود ۱۳٬۵۰۰ میلیون یورو در بازه‌ای ۴۵ ساله، شامل هزینه تعمیر و نگهداری، خبر داده‌اند؛ بدون تایید رسمی.

در حوزه بالگرد، رباط هم‌اکنون ۱۲ فروند از ۲۴ بالگرد AH-64E Apache سفارش‌داده‌شده را تحویل گرفته و باقی آنها را در چند مرحله تا سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ دریافت خواهد کرد. اسپانیا نیز قصد دارد ۱۸ بالگرد تایگر خود را به استاندارد MKIII ارتقا دهد. مراکش همچنین دریافت سامانه پدافند هوایی اسرائیلی Barak MX را با سه آتشبار و ۲۲۵ موشک رهگیر با برد حداکثر ۷۰ کیلومتر طبق پایگاه داده سیپری تکمیل کرده‌است.

نیروهای زمینی: جایی که رباط فشار می‌آورد

روی زمین است که توان نظامی مراکش بیش از همه به اسپانیا نزدیک می‌شود. رباط تانک‌های آمریکایی M1A2 Abrams را به‌کار می‌گیرد و با وجود آنکه نبود شفافیت مانع از برآورد دقیق می‌شود، تخمین‌ها از حدود ۲۰۰ دستگاه در خدمت و ۱۵۰ دستگاه سفارش‌داده‌شده حکایت دارد. اسپانیا ۲۲۰ تانک Leopardo 2E و حدود ۵۰ دستگاه مدل 2A4 در اختیار دارد و قصد دارد آنها را به استاندارد 2A8 روزآمد کند.

نامتقارن‌ترین شکاف در حوزه راکت‌اندازهاست. پایگاه Global Firepower برای مراکش ۱۸۵ سامانه راکت‌انداز و برای اسپانیا هیچ سامانه‌ای ثبت کرده؛ ارتش زمینی اسپانیا پس از کنار گذاشتن سامانه Teruel در سال ۲۰۱۱ این ظرفیت را از دست داد. مراکش در عوض، سامانه‌های چینی را با سامانه اسرائیلی PULS که اکنون عملیاتی است ترکیب می‌کند و منتظر دریافت سامانه امریکایی HIMARS است که واشنگتن با فروش ۱۸ پرتابگر آن موافقت کرده‌است.

در این میان یک تناقض هم وجود دارد. برنامه اسپانیایی Silam قرار بود دقیقا بر پایه سامانه PULS بنا شود اما قرارداد آن به دلیل تحریم فناوری نظامی اسرائیل که دولت اعلام کرد لغو شد؛ ۳۰ دسامبر ۲۰۲۵ شرکت‌های Escribano و Rheinmetall Expal جایگزینی ملی را به وزارت دفاع ارائه کردند. در همین حال، ارتش مراکش دریافت خودروهای زرهی ۸×۸ WhAP را که در داخل کشور مونتاژ می‌شوند آغاز کرده‌است.

در دریا، فاصله بسیار زیاد است

نیروی دریایی، سپر اصلی اسپانیاست. ستون فقرات این نیرو پنج ناوچه رزمی F-100 از کلاس Álvaro de Bazán است؛ در حالی که رباط تنها یک ناوچه FREMM را به عنوان کشتی پرچم در اختیار دارد. علاوه بر این، ناو آبی‌خاکی Juan Carlos I که نقش ناو هواپیمابر را ایفا می‌کند و دو کشتی آبی‌خاکی کلاس Galicia نیز در خدمت نیروی دریایی اسپانیا هستند.

در زیر آب اساسا مقایسه‌ای ممکن نیست، زیرا توان زیردریایی یکی از کمبودهای تاریخی مراکش است. زیردریایی S-81 Isaac Peral از نوامبر ۲۰۲۳ در خدمت است و S-82 Narciso Monturiol از تابستان گذشته در حال انجام آزمایش‌های بندر و دریاست و تحویل آن برای سه‌ماهه پایانی سال پیش‌بینی شده‌است؛ این زیردریایی نخستین شناوری خواهد بود که از کارخانه با سامانه پیشران مستقل از هوا عرضه می‌شود. در سطح آب، ناوچه F-111 Bonifaz، نخستین کشتی از سری جدید، در سال ۲۰۲۸ وارد خدمت نیروی دریایی خواهد شد.

نقش واشنگتن در توان نظامی مراکش

آنچه در سال ۲۰۲۶ تغییر کرده پشتوانه سیاسی خریدهای تسلیحاتی مراکش است. مراکش و ایالات متحده در پنتاگون نقشه راه همکاری نظامی برای دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۶ را امضا کردند و نیروهای مسلح سلطنتی این کشور در فوریه سامانه ارتباط تاکتیکی Link-16 را آزمایش کردند؛ سامانه‌ای که تا پیش از این تنها در اختیار اعضای ناتو بود.

سنای امریکا گامی فراتر برده‌است: یکی از بندهای قانون دفاع این کشور به پنتاگون دستور می‌دهد ظرف ۱۸۰ روز طرحی ده ساله ارائه کند که مراکش را به توانمندترین شریک نظامی امریکا در آفریقا تبدیل کند. ایالات متحده هم‌اکنون حدود ۶۰ درصد واردات تسلیحاتی مراکش را تامین می‌کند.

رباط علاوه بر این می‌خواهد در داخل کشور تولید کند. دولت با ده پروژه صنعتی در حوزه دفاع به ارزش حدود ۲۳۱ میلیون یورو سرمایه‌گذاری موافقت کرده و یک نامه تفاهم، تولید سامانه حمله خودکار دوربرد Irifi را در داخل کشور پیش‌بینی می‌کند؛ سامانه‌ای با شعاع اعلام‌شده حدود ۲٬۰۰۰ کیلومتر.

اسپانیا روی مزیت‌های دیگری حساب می‌کند. صنعت دفاعی این کشور را در زمره معدود کشورهایی قرار می‌دهد که توان طراحی و ساخت زیردریایی‌های تهاجمی متعارف خود را دارند و اسپانیا عضو ناتو است؛ هرچند محدوده جغرافیایی مندرج در ماده ۶ پیمان واشنگتن به طور صریح شامل سبته و ملیه نمی‌شود.

آنچه در رتبه‌بندی‌ها دیده نمی‌شود

در شاخص Global Firepower سال ۲۰۲۶، اسپانیا در میان ۱۴۵ کشور در جایگاه هجدهم و توان نظامی مراکش در رتبه ۵۶ قرار دارد. این جدول بیش از همه نقل می‌شود اما روش اندازه‌گیری قابل راستی‌آزمایی منتشر نمی‌کند و خود اذعان دارد که به CIA World Factbook و منابع معرفی‌نشده تکیه می‌کند.

روند کلی با این حال، صعودی است. جایگاه توان نظامی مراکش در نسخه ۲۰۲۵ این شاخص ۵۹ و در نسخه ۲۰۲۴، ۶۱ بود. این جدول همچنین با تحویل‌های جدید به‌روز نمی‌شود: برای اسپانیا صفر هواپیمای سوخت‌رسان ثبت کرده‌است در حالی که نیروی هوایی این کشور امسال سومین هواپیمای A330 MRTT خود را تحویل می‌گیرد.

اصطکاک واقعی میان دو کشور تاکنون هم نه در جنگنده‌ها و نه در خودروهای زرهی رخ داده‌است. اواخر ژوئیه، ورود مهاجران به سبته به موجی بی‌سابقه از عبور از راه دریا و از روی موج‌شکن مرزی منجر شد؛ بحرانی که جدی‌ترین تنش میان دو کشور از سال ۲۰۲۱ تاکنون به شمار می‌رود.

نکته بعدی که در مادرید با دقت زیر ذره‌بین قرار خواهد گرفت به‌زودی فرا می‌رسد. محمد ششم روز شنبه در رباط ریاست شورای وزیران را بر عهده داشت؛ جلسه‌ای که در آن جهت‌گیری‌های کلی بودجه ۲۰۲۷ تصویب شد و رقم اختصاص‌یافته به دفاع زمانی روشن می‌شود که لایحه بودجه به پارلمان برسد.