از چالش ۵ دهه‌ای آواز زنان برای جمهوری اسلامی تا حکم شلاق پرستو احمدی؛ مرندی: بسیار ملایم می‌زنند

پرستو احمدی آذر ۱۴۰۳ در یک کاروانسرای تاریخی در استان قم در اجرایی که خودش آن را «کنسرت فرضی» نامید، روی سن رفت و با گروهی از موسیقی‌دان‌ها به اجرای قطعات شناخته شده موسیقی ایرانی پرداخت. حجاب اجباری به سر نکرد و با پیراهنی مشکی چنین تصور کرد که مقابل جمعیتی از ایرانیان مشغول اجرای یک «کنسرت فرضی» است. آنچه دهه‌هاست از زنان خواننده در ایران دریغ شده است.

آگهی

آگهی

او در آن اجرا چند قطعه نوستالژیک از جمله «مرا ببوس» و «از خون جوانان وطن» را اجرا کرد. این اجرا به صورت زنده در یوتیوب منتشر شد و به سرعت مورد توجه گسترده کاربران قرار گرفت.

تایید حکم شلاق او بار دیگر محدودیت‌ چند دهه‌ای جمهوری اسلامی علیه آواز زنان را به موضوعی عمومی تبدیل کرده است.این نخستین بار نیست که برای یک زن خواننده در ایران حکم شلاق صادر می‌شود.

آنیتا پاپیستو، خواننده نیز چندی پیش تصویر حکم شلاق خودش را در صفحه اینستاگرامش منتشر کرد. بر اساس متن این رأی، شعبه ۱۰۸۸ دادگاه کیفری دو مجتمع قضایی ارشاد تهران، او به اتهام «جریحه‌دار نمودن عفت عمومی» و با استناد به ماده ۶۳۸ قانون مجازات اسلامی به مجازات شلاق محکوم شده بود.

«جریحه‌دار کردن عفت عمومی» و «تولید و انتشار محتوای خلاف اخلاق»

قوه قضاییه جمهوری اسلامی پس از انتشار ویدئو علیه احمدی و عوامل اجرا پرونده تشکیل داد. در نهایت دادگاه کیفری استان قم آنها را به ۷۴ ضربه شلاق تعزیری، دو سال ممنوعیت فعالیت هنری و دو سال ممنوع‌الخروجی محکوم کرد. در متن حکم، از جمله اتهام‌ها «جریحه‌دار کردن عفت عمومی» و تولید و انتشار محتوای خلاف اخلاق در فضای مجازی عنوان شده است.

آیا آواز خواندن زنان جرم است؟

اجرای بدون حجاب و تک‌خوانی احمدی در برابر دوربین، محور اصلی پرونده و واکنش مقام‌های جمهوری اسلامی بود.

در قوانین کیفری ایران نیز ممنوعیت مطلق آواز خواندن زنان به عنوان یک جرم مستقل تعریف نشده و محدودیت‌ها در موارد مختلف با استفاده از عناوینی مانند «جریحه‌دار کردن عفت عمومی» یا اتهام‌های مرتبط با محتوای منتشرشده اعمال شده‌اند.

مقایسه شلاق زدن اسب و بردگان در آمریکا با شلاق «ملایم» جمهوری اسلامی

محمد مرندی، تحلیلگر سیاسی نزدیک به جمهوری اسلامی در مصاحبه با ماریو ناوفال، پادکستر و تحلیلگر سیاسی لبنانی-استرالیایی، درباره حکم پرستو احمدی و مجازات حکم شلاق او گفت: «وقتی می‌گویند شلاق، منظور آن چیزی نیست که در گذشته می‌زدند؛ این‌طور نیست که مثل شلاقی باشد که به اسب می‌زنید یا چیزی شبیه آنچه در فیلم روتس (Roots) می‌بینید. ضربه بسیار سبک است و به شیوه‌ای خاص زده می‌شود.»

روتس در واقع یک مینی‌سریال مشهور آمریکایی محصول ۱۹۷۷ درباره تاریخ برده‌داری و زندگی یک خانواده آفریقایی‌تبار در آمریکا است که در برخی صحنه‌های آن خشونت و شلاق‌زدن بردگان به تصویر کشیده می‌شود.

مرندی همچنین گفت که پیش از اجرای پرستو احمدی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره حضور او بدون حجاب به این خواننده هشدار داده بود.

مرندی در یکی از مناظره‌هایش با پیرس مورگان، مجری بریتانیایی، وقتی مورگان از او خواست از حکومت ایران انتقاد کند، از این کار خودداری کرد؛ رویارویی‌ای که بازتاب زیادی پیدا کرد. سخنان او اغلب در جانبداری و دفاع از سیاست‌های جمهوری اسلامی است.

در هر صورت اصل صدور حکم ۷۴ ضربه شلاق، ممنوعیت فعالیت هنری و ممنوع‌الخروجی همچنان برای پرستو احمدی پابرجاست.

تناقضی که با صدای جولیا پطرس دیده شد

این پرونده در شرایطی به جریان افتاده که چند ماه پیش، در یکی از تجمع‌های حامیان جمهوری اسلامی در تهران، ویدئویی از اجرای جولیا پطرس، خواننده زن لبنانی، روی نمایشگر بزرگ برای حاضران پخش شد.

پطرس در این تصاویر بدون حجاب دیده می‌شد و صدای تک‌خوانی او برای جمعیتی مختلط پخش شد؛ موضوعی که با محدودیت‌های اعمال‌شده بر آواز زنان ایرانی تفاوت آشکاری دارد. پخش این تصاویر در یک تجمع حکومتی، بار دیگر این پرسش را مطرح کرد که چرا صدای یک خواننده زن ایرانی در فضای عمومی می‌تواند با مجازات قضایی روبه‌رو شود، اما صدای یک خواننده زن خارجی، آن هم بدون حجاب، می‌تواند در یک مراسم رسمی جمهوری اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.

البته این دو موقعیت از نظر حقوقی یکسان نیستند، اما تفاوت آنها تصویری از سیاست فرهنگی جمهوری اسلامی در قبال آواز زنان به دست می‌دهد؛ سیاستی که در آن ملاحظات شرعی، ایدئولوژیک و فرهنگی در تعیین حدود فعالیت زنان در عرصه عمومی نقش داشته‌اند.

صدای زن؛ ممنوعیتی که هرگز کاملا از بین نرفت

پس از انقلاب ۱۳۵۷، سیاست‌های فرهنگی جمهوری اسلامی محدودیت‌های گسترده‌ای برای موسیقی ایجاد کرد. در سال‌های نخست، موسیقی پاپ و بسیاری از گونه‌های موسیقی عمومی عملا ممنوع شد و زنان نیز از اجرای تک‌خوانی در برابر مخاطبان مرد و مختلط منع شدند.

در دهه‌های بعد، با تغییر سیاست‌های فرهنگی، امکان فعالیت موسیقایی در ایران تا حدی افزایش یافت. زنان توانستند در برخی اجراها برای مخاطبان زن آواز بخوانند و در گروه‌های موسیقی یا هم‌خوانی حضور داشته باشند. اما اجرای تک‌خوانی زن برای مخاطب مختلط همچنان با محدودیت مواجه بود.

به این ترتیب، آواز خواندن زنان به شکل مطلق در قوانین جرم‌انگاری نشده، اما امکان اجرای عمومی آنها به شدت محدود شده است. در مواردی نیز دستگاه قضایی از عناوین دیگری برای برخورد با این اجراها استفاده کرده است. همین وضعیت، فضای خاکستری گسترده‌ای ایجاد کرده که در آن سرنوشت هر اجرا می‌تواند به تفسیر نهادهای فرهنگی، امنیتی و قضایی وابسته باشد.

از اجرای زیرزمینی تا شبکه‌های اجتماعی

زنان خواننده در طول این دهه‌ها برای ادامه فعالیت خود راه‌های مختلفی پیدا کرده‌اند؛ از اجراهای خصوصی و زیرزمینی گرفته تا انتشار آثار در شبکه‌های اجتماعی.

در دهه اخیر، شبکه‌های اجتماعی به یکی از مهم‌ترین فضاها برای شنیده شدن صدای زنان تبدیل شده‌اند. خوانندگانی که امکان حضور رسمی روی صحنه را ندارند، آثار خود را در اینستاگرام، یوتیوب و دیگر پلتفرم‌های آنلاین منتشر کرده‌اند. فضای دیجیتال تا حدی همان عرصه عمومی را برای آنها ایجاد کرده که استفاده از آن در فضای رسمی موسیقی ایران ممکن نیست.

اما فعالیت در این فضا نیز مصون از برخورد قضایی نیست. در سال ۱۳۹۵ پرونده‌ای علیه بیش از ۵۰ خواننده زن و همکاران مرد آنها تشکیل شد. در نهایت شش خواننده زن و هشت تهیه‌کننده و همکار مرد در سال ۱۳۹۸ هر کدام به یک سال حبس محکوم شدند؛ احکامی که پس از اعتراض متهمان، در سال ۱۴۰۱ در دادگاه تجدیدنظر تایید شد.

حکم شلاق برای آنیتا پاپیستو با اتهام «جریحه‌دار کردن عفت عمومی»

نگار معظم نیز در سال ۱۳۹۸ به دلیل آواز خواندن برای گردشگران در روستای ابیانه به یک سال حبس محکوم شد. در سال‌های بعد نیز موارد دیگری از احضار، بازداشت یا تشکیل پرونده برای زنان خواننده گزارش شده است.

در نمونه‌ای تازه‌تر، در تابستان ۲۰۲۶ نیز خواننده‌ای با نام هنری آنیتا پاپیستو، به دلیل انتشار اجراهای موسیقی در صفحه اینستاگرام خود با حکم ۷۴ ضربه شلاق روبه‌رو شد؛ پرونده‌ای که با اتهام «جریحه‌دار کردن عفت عمومی» تشکیل شده بود.

از گوگوش تا پریسا

پرستو احمدی نخستین زن خواننده‌ای نیست که در تاریخ جمهوری اسلامی تنبیه یا مجازات می‌شود. زنان خواننده در این چهار دهه و نیم، همواره با محدودیت و تبعیض روبه‌رو بوده‌اند؛ از محرومیت از خواندن روی صحنه و ارتباط مستقیم با مخاطب گرفته تا از دست دادن بخش مهمی از اقتصاد و درآمدی که خوانندگان مرد از آن بهره برده‌اند.

پس از انقلاب، خوانندگانی مانند گوگوش و پریسا امکان ادامه فعالیت حرفه‌ای در ایران را از دست دادند؛ گوگوش سال‌ها پس از انقلاب در ایران ماند، اما در نهایت از کشور خارج شد و فعالیت حرفه‌ای خود را در خارج از ایران ادامه داد. پریسا اما در ایران ماند؛ در این سال‌ها به آموزش شاگردان پرداخت و در خارج از کشور نیز بدون حجاب اجباری کنسرت‌هایی برگزار کرد.

بخشی از زنان خواننده نیز ناچار شدند برای ادامه کار به خارج از کشور مهاجرت کنند. گروهی دیگر در ایران ماندند و از اجراهای خصوصی و زیرزمینی برای ادامه فعالیت استفاده کردند. آنچه رهاورد اقتصادی چندانی برای آنها ندارد و به قول برخی‌شان تنها «دلی» است.

شبکه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر مسیر تازه‌ای برای زنان خواننده ایجاد کرده‌اند تا بدون عبور از فیلترهای رسمی با مخاطبان خود ارتباط برقرار کنند؛ مسیری که البته خود نیز از برخورد قضایی در امان نمانده است.