جنگ اوکراین در زندگی شهروندان روس دیگر تنها مربوط به جبهههای نبرد نمیشود بلکه آثار اقتصادی و اجتماعی آن به زندگیها، نظام پرداخت غرامت و حتی روابط عاطفی و ازدواج نیز کشیده شده است.
در تازهترین نمونه از پیامدهای غیرعادی جنگ، گزارش شبکه «سی ان ان» از پدیدهای خبر میدهد که در رسانههای روسی با عنوان «بیوههای سیاه» شناخته شده است. این زنان متهم هستند که با مردانی که عازم جنگ میشوند وارد ازدواجهای صوری یا بسیار کوتاهمدت میشوند تا در صورت کشته شدن آنان، از پرداختهای دولتی مربوط به مرگ سربازان بهرهمند شوند.
آگهی
آگهی
بنا به همین گزارش ارزش مالی مزایایی که همسران سربازان کشتهشده دریافت میکنند انگیزهای بالقوه برای سوءاستفاده ایجاد کرده است. مقامهای روسی و رسانههای این کشور از زنانی سخن گفتهاند که ظاهرا مردان آسیبپذیر را به ازدواج ترغیب میکنند و در برخی موارد حتی آنان را با این امید که مرگ احتمالی مرد در میدان جنگ، برای همسر جدید او منفعت مالی به همراه داشته باشد به پیوستن به ارتش یا رفتن به جبهه تشویق میکنند.
این ادعاها در شرایطی مطرح میشود که جنگ روسیه و اوکراین وارد پنجمین سال خود شده و تلفات انسانی آن همچنان سنگین است. همین واقعیت، یعنی احتمال بالای کشته یا زخمی شدن نیروهای روس در جبهه، ارزش مالی ازدواج با یک سرباز را برای کلاهبرداران احتمالی افزایش داده است. در چنین شرایطی، ازدواجی که معمولا قرار است نمادی از آغاز زندگی مشترک باشد، میتواند در موارد ادعایی به ابزاری برای دستیابی به غرامت پس از مرگ تبدیل شود.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
دختر سرباز روس پس از مرگ پدر از ازدواج او باخبر میشود
یکی از تکاندهندهترین بخشهای گزارش «سی ان ان» مربوط به زنی به نام ماریا در سنپترزبورگ میشود. پدر او پس از اعزام به جنگ در اوکراین کشته شد، اما آنچه برای دخترش بیش از مرگ پدر شوکهکننده بود، اطلاعاتی بود که پس از مرگ او آشکار شد.
ماریا گفته است که حتی نمیدانست پدرش به ارتش پیوسته است. او زمانی متوجه موضوع شد که پدرش دیگر زنده نبود. هنگام دریافت گواهی فوت، از او پرسیده شد که آیا پدرش ازدواج کرده است. ماریا پاسخ داده بود که خیر، اما مقام مربوطه به او گفته بود که پدرش همسری داشته است. زنی که ظاهرا تنها چند روز پیش از اعزام او به جنگ با وی ازدواج کرده بود.
ماریا میگوید این اتفاق برایش «غیرواقعی» به نظر میرسید. او هرگز فرصت پیدا نکرد آن زن را بشناسد یا حتی با او تماس بگیرد. از نگاه دختر سرباز، زمانبندی ازدواج و شرایط آن به اندازهای مشکوک بود که احتمال میداد پدرش قربانی یک کلاهبرداری شده باشد.
چرا ازدواج با یک سرباز میتواند ارزش مالی پیدا کند؟
ریشه این پدیده در روسیه به نظام پرداخت غرامت به خانواده نیروهای کشتهشده بازمیگردد. همسران سربازانی که در جنگ کشته میشوند میتوانند واجد شرایط دریافت مبالغ قابل توجهی از سوی دولت باشند. «سی ان ان» این پرداختها را «هزاران دلار» توصیف میکند و در یکی از نمونههای مطرحشده، رقم هشت میلیون روبل نیز ذکر میشود.
همین پرداختها باعث شده است که مرگ یک سرباز، علاوه بر فاجعهای انسانی برای خانواده او، در برخی موارد به موضوعی مالی نیز تبدیل شود. اگر فردی درست پیش از اعزام سرباز با او ازدواج کند و سپس سرباز کشته شود، وضعیت حقوقی همسر میتواند به او امکان دسترسی به مزایای مربوط به مرگ همسر را بدهد.
البته همین نکته به تنهایی ثابت نمیکند که یک ازدواج مشخص با انگیزه مالی انجام شده است. مساله اصلی در پروندههای موسوم به «بیوههای سیاه» این است که آیا میتوان اثبات کرد ازدواج از ابتدا با هدف دسترسی به غرامت طراحی شده است یا خیر.
ازدواجهای چندروزه و اتهام «دام عاطفی»
اتهامهایی نیز مطرح شده است که برخی سربازان از طریق آنچه در انگلیسی «honey trap» نامیده میشود، یعنی ایجاد یک رابطه عاطفی یا جنسی با هدف سوءاستفاده، وارد چنین روابطی شدهاند.
در بعضی موارد ادعایی، رابطه میان زن و سرباز بسیار کوتاه بوده است. با این حال حتی زمانی که افکار عمومی یا رسانهها به یک زن برچسب «بیوه سیاه» میزنند، اثبات اینکه او واقعا با قصد دریافت غرامت ازدواج کرده، موضوعی جداگانه است. در فضای احساسی ناشی از جنگ، فاصله میان اتهام، ظن عمومی و اثبات قضایی میتواند بسیار مهم باشد.
یکی از جنبههای غیرمعمولتر ماجرا ادعا درباره ازدواج سربازان در زمانی است که آنان در بیمارستان و در آستانه مرگ قرار داشتهاند. به عبارت دیگر، در برخی پروندههای مورد بحث، ازدواج نه در آغاز یک زندگی مشترک، بلکه در آخرین مرحله زندگی سرباز اتفاق افتاده است.
چنین مواردی، در صورت اثبات، پرسشهای جدی درباره ماهیت رضایت، شرایط تصمیمگیری سرباز و نقش طرف مقابل ایجاد میکند.
«هشت میلیون روبل برای یک آپارتمان»
یکی از نمونههای این ماجرا که در روسیه خشم عمومی را برانگیخت به گفتگویی در یک پادکست بر میگردد. در این گفتگو، مجری درباره این صحبت میکند که اگر کسی پول خرید آپارتمان نداشته باشد، چگونه میتواند به چنین پولی دست پیدا کند. پاسخ مهمان برنامه، که یک مشاور املاک معرفی شده، این است که میتوان مردی را پیدا کرد که در «عملیات نظامی ویژه» خدمت میکند و پس از کشته شدن او، حدود هشت میلیون روبل دریافت کرد. این سخنان با خنده مطرح شده بود.
این اظهارات واکنش قضایی نیز در پی داشت. افرادی که در این پادکست حضور داشتند تحت پیگرد قرار گرفتند و مجبور به عذرخواهی شدند. برخوردی که مداخلهای نسبتا نادر از سوی دادگاههای روسیه در چنین موضوعی محسوب میشود.
اهمیت این ماجرا البته فراتر از خود این پادکست است. وقتی مرگ یک سرباز در فضای عمومی با عباراتی شبیه «سرمایهگذاری» یا «راه خرید خانه» مطرح میشود، سطحی بالا از خشم و نگرانی اجتماعی درباره تجارت با مرگ در دوران جنگ را پدید میآورد. جنگی که دولت روسیه آن را «عملیات نظامی ویژه» مینامد، برای بخشی از جامعه به محیطی تبدیل شده که در آن غرامتهای دولتی، املاک و روابط خانوادگی میتوانند با مرگ سربازان گره بخورند.
قربانیان احتمالی فقط سربازان نیستند
قربانیان این نوع کلاهبرداری تنها سربازانی نیستند که جان خود را از دست میدهند. خانوادههای اصلی آنان نیز ممکن است پس از مرگ با پیامدهای حقوقی و مالی روبرو شوند.
داستان ماریا که در بالا به آن اشاره شد نمونه روشنی از این مساله است. او نهتنها پدر خود را از دست داده، بلکه پس از مرگ او با فردی مواجه شده که به گفته خودش حتی از وجودش خبر نداشته است. اگر همسر جدید سرباز بتواند از مزایای قانونی برخوردار شود، ممکن است اعضای خانواده پیشین سرباز برای دریافت بخشی از منابع مالی یا حقوق مرتبط با او با یک رقیب قانونی مواجه شوند.
در چنین شرایطی، مرگ سرباز میتواند آغاز یک مناقشه جدید باشد. این پرسش به میان میآید که چه کسی همسر واقعی یا قانونی او محسوب میشود؟ چه کسی مستحق دریافت غرامت است؟ آیا ازدواج پیش از اعزام به جنگ واقعی بوده است یا صوری؟ آیا سرباز از انگیزه واقعی طرف مقابل اطلاع داشته است؟ و اگر داراییهایی مانند خانه نیز در میان باشد، آیا انتقال مالکیت آنها قانونی و با رضایت کامل انجام شده است؟
چرا این پدیده اکنون مورد توجه قرار گرفته است؟
جنگ طولانیمدت اوکراین ساختارهای اقتصادی و اجتماعی روسیه را تحت فشار قرار داده است. دولت روسیه برای جذب نیرو و حفظ توان نظامی خود از مشوقهای مالی قابل توجه استفاده کرده و برای خانواده نیروهای کشتهشده نیز پرداختهایی در نظر گرفته است. در کنار این پرداختها، تلفات سنگین جنگ به این معناست که احتمال واقعی دریافت چنین غرامتهایی افزایش یافته است.
سطح بالای تلفات روسیه در واقع یکی از عواملی است که زمینه شکلگیری چنین کلاهبرداریهایی را فراهم کرده است. هرچه احتمال مرگ سرباز بیشتر باشد و مزایای مالی نیز قابل توجه باشد، انگیزه اقتصادی بالقوه برای سوءاستفاده از افراد آسیبپذیر افزایش پیدا میکند.
از سوی دیگر این پروندهها خطر متهم کردن زنان بدون مدارک کافی را نیز ایجاد کردهاند.
تصویری تلخ از جامعه درگیر جنگ؛ وقتی مرگ ارزش اقتصادی پیدا میکند
پدیده «بیوههای سیاه» را میتوان در چارچوب بزرگتری از اقتصاد جنگ بررسی کرد. در هر جنگی، دولتها برای سربازان و خانوادههای آنان سازوکارهای حمایتی ایجاد میکنند. پرداخت حقوق، پاداش اعزام، غرامت جراحت و مزایای مربوط به مرگ، بخشی از همین سازوکار هستند. اما هنگامی که مبالغ قابل توجهی به یک رویداد تراژیک مانند کشتهشدن سرباز گره میخورد، احتمال سوءاستفاده نیز افزایش مییابد.
در اینجا، رابطه عاطفی میتواند به یک قرارداد اقتصادی تبدیل شود. ازدواج، که در حالت عادی پیوندی شخصی و خانوادگی است، ممکن است در پروندههای ادعایی به ابزاری برای تغییر وضعیت حقوقی فرد در برابر دولت تبدیل شود. زن ممکن است پس از ازدواج، در صورت مرگ شوهر، جایگاه حقوقی متفاوتی نسبت به اعضای خانواده قبلی او پیدا کند.
به همین دلیل، مساله «بیوههای سیاه» فقط داستان زنانی نیست که گفته میشود به دنبال پول هستند. این پدیده در سطح عمیقتر درباره تاثیر جنگ بر ارزشگذاری جان انسانها و روابط انسانی است.
پدیدهای که در واقع تصویری فراتر از چند ازدواج مشکوک ارائه میکند. در یک سوی این ماجرا، سربازانی قرار دارند که پیش از رفتن به جبهه ممکن است با وعده عشق، ازدواج یا تشکیل خانواده روبرو شوند. در سوی دیگر، خانوادههایی قرار دارند که پس از مرگ عزیزشان ممکن است با همسر جدیدی مواجه شوند که پیش از آن هرگز از وجود او خبر نداشتهاند. در میان این دو، دولت قرار دارد که برای جبران خسارت خانواده کشتهشدگان مبالغ قابل توجهی پرداخت میکند و همین پول میتواند در موارد ادعایی به انگیزهای برای سوءاستفاده تبدیل شود.
«بیوههای سیاه» بیش از آنکه صرفا داستان زنان جوانی باشد که به دنبال پول هستند، نشانهای از پیامدهای پیچیده اقتصادی و اجتماعی جنگی طولانی است. نگرانی درباره سوءاستفاده از این وضعیت در روسیه به اندازهای افزایش یافته که به موضوعی رسانهای و حتی قضایی تبدیل شده است.