ترامپ برای افزایش فشار اقتصادی بر ایران چه گزینه‌هایی دارد؟

آمریکا، سازمان ملل متحد و اتحادیه اروپا از اواخر دهه ۱۹۷۰، به دلیل برنامه هسته‌ای ایران، نقض حقوق بشر و حمایت این کشور از گروه‌های مسلح، تحریم‌هایی وضع کرده، محدودیت‌های تجاری اعمال کرده و دارایی‌های ایران را مسدود کرده‌اند.

آگهی

آگهی

از زمان آغاز جنگ ایران در ماه فوریه، واشنگتن تحریم‌های بیشتری را در حوزه‌های دریایی، انرژی و مالی اعمال کرده و همچنین یک محاصره دریایی را آغاز کرده است.

داده‌های دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC) نشان می‌دهد که این نهاد از زمان آغاز دوره دوم ریاست‌جمهوری ترامپ، بیش از هزار فرد، کشتی و هواپیما را تحریم کرده است.

اقدامات اخیر، ناوگان نفتی موسوم به «ناوگان سایه» ایران، شرکت‌های بیمه حمل‌ونقل دریایی، نهادها و افرادی را که به ایران در دستیابی به سلاح کمک می‌کنند و همچنین صرافی‌های دیجیتال را هدف گرفته است.

به گزارش رویترز، کارشناسان می‌گویند دولت ترامپ گزینه‌های دیگری نیز در اختیار دارد:

تحریم پالایشگاه‌های مستقل چینی موسوم به «تی‌پات»

پالایشگاه‌های مستقل چین که به «تی‌پات» معروف‌اند، حدود یک‌چهارم ظرفیت پالایش نفت این کشور را در اختیار دارند. این پالایشگاه‌ها با حاشیه سود اندک و گاهی حتی زیان‌ده فعالیت می‌کنند.

بر اساس داده‌های سال ۲۰۲۵ شرکت تحلیل داده کپلر (Kpler)، چین بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران را خریداری می‌کند. پالایشگاه‌های مستقل بخش قابل‌توجهی از این تجارت را جذب می‌کنند و به همین دلیل در معرض «تحریم‌های ثانویه» قرار دارند؛ تحریم‌هایی که نهادهای کمک‌کننده به اهداف اصلی تحریم‌ها را مجازات می‌کند.

تحریم‌های قبلی آمریکا باعث شده بود پالایشگاه‌های مستقل بزرگ‌تر از خرید نفت ایران منصرف شوند. با این حال، کارشناسان تحریم می‌گویند پالایشگاه‌های مستقل چینی تا حدودی در برابر این فشارها مصون هستند، زیرا ارتباط محدودی با نظام مالی آمریکا دارند.

تحریم بانک‌های چینی

دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا پیش‌تر برخی نهادهای کوچک‌تر مستقر در چین و هنگ‌کنگ را به اتهام پردازش میلیاردها دلار از درآمدهای نفتی ایران و کمک به تأمین مالی خرید تسلیحات، تحت تحریم‌های ثانویه قرار داده است.

وزارت خزانه‌داری آمریکا به دو بانک بزرگ چینی هشدار داده است که اگر مشخص شود منابع مالی ایران از طریق سامانه‌های آنها جابه‌جا شده، ممکن است با تحریم‌های ثانویه مواجه شوند؛ با این حال، واشنگتن تاکنون نام این دو بانک را رسما اعلام نکرده است.

کارشناسان تحریم می‌گویند تحریم این دو بانک یا اعمال تحریم‌های مشابه می‌تواند اثر بازدارنده قابل‌توجهی بر موسسات مالی بزرگ‌تر داشته باشد. با این حال، آنها هشدار داده‌اند که چنین اقدامی ممکن است واکنش تلافی‌جویانه پکن را نیز به دنبال داشته باشد.

مقام‌های دولت ترامپ در آستانه دیدار احتمالی ترامپ و شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری چین، در اواخر سال جاری، تلاش کرده‌اند از شدت اختلافات میان واشنگتن و پکن بکاهند. نگرانی آنها این است که چین صادرات مواد معدنی حیاتی مورد نیاز برای تولید فناوری‌های پیشرفته را محدود کند؛ آن هم در شرایطی که آمریکا و متحدان غربی‌اش همچنان در تلاش‌اند منابع مستقل خود را توسعه دهند.

رویکرد «موش و گربه»

آمریکا می‌تواند همچنان افراد و نهادهای ایرانی و همچنین اشخاص و شرکت‌هایی در چین و کشورهای حوزه خلیج فارس را که به تهران برای دور زدن تحریم‌ها و کسب درآمد برای تلاش‌های جنگی کمک می‌کنند، هدف قرار دهد.

وزارت خزانه‌داری آمریکا اخیرا شرکت‌هایی را تحریم کرده است که برای تسهیل تبدیل درآمدهای نفتی ایران به کالاهای وارداتی این کشور ایجاد شده‌اند.

با این حال، برت اریکسون، مدیر ارشد شرکت مشاوره Obsidian Risk Advisors، گفت چنین اقداماتی بیشتر شبیه رویکردی «موش و گربه» است و تاکنون رفتار ایران را تغییر نداده است؛ چرا که تهران به‌سادگی نهادهای جدیدی ایجاد می‌کند تا جایگزین نهادهای تحریم‌شده شوند.

میعاد ملکی، کارشناس تحریم‌ها در بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها، گفت به احتمال زیاد بسنت با اظهارات خود به تشدید اجرای تحریم‌ها علیه حمل‌کنندگان نفت، خریداران نفت و صرافی‌های ارزی اشاره کرده است؛ افرادی و نهادهایی که به ایران در تامین هزینه وارداتش کمک می‌کنند.

به گفته او، تحریم‌های بیشتر در حوزه هوانوردی نیز ممکن است در دستور کار قرار گیرد تا توانایی ایران برای جابه‌جایی کالا کاهش یابد؛ به‌ویژه اکنون که آمریکا مسیر کشتیرانی از طریق تنگه هرمز را محاصره کرده است.

محاصره زمینی

برخی مقام‌های آمریکایی و اسرائیلی احتمال ایجاد محاصره زمینی ایران را نیز مطرح کرده‌اند؛ اقدامی که به همکاری کشورهای همسایه ایران، یعنی عراق، ترکیه، پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان و ارمنستان، نیاز خواهد داشت.

دولت ترامپ روابطی با درجات مختلف از نزدیکی با تمام این کشورها، به‌جز افغانستان، دارد. البته مرز ایران و افغانستان عمدتاً کوهستانی و کنترل آن از نظر عملیاتی بسیار دشوار است.

ترامپ ممکن است در قبال پاکستان و ترکیه نیز اهرم‌های فشاری در اختیار داشته باشد. پاکستان اخیرا از وزارت خزانه‌داری آمریکا درخواست یک خط مبادله ارزی به ارزش ۱۰ میلیارد دلار کرده است. ترکیه نیز در تلاش است دوباره به برنامه جنگنده‌های اف-۳۵ آمریکا بازگردد.

محاصره زمینی می‌تواند با متوقف کردن واردات مواد غذایی، انرژی و منسوجات، فشار بر مردم ایران را افزایش دهد. با این حال، کارشناسان می‌گویند اجرای چنین طرحی دشوار خواهد بود و لزوما به شکل‌گیری اعتراضات یا افزایش فشار داخلی علیه حکومت ایران منجر نمی‌شود.

تعرفه‌های ثانویه

ترامپ بارها تهدید کرده است که بر کالاهای وارداتی از کشورهایی که با ایران تجارت می‌کنند تعرفه وضع خواهد کرد؛ هرچند دیوان عالی آمریکا مبنای قانونی وضع چنین مالیات‌هایی را رد کرده است.

سنای آمریکا هفته گذشته یک طرح گسترده تحریم‌های روسیه را تصویب کرد که شامل تحریم‌های جدید علیه ایران نیز می‌شود. این طرح در صورت تصویب نهایی، اختیارات تازه‌ای برای وضع تعرفه در اختیار ترامپ قرار خواهد داد؛ اختیاراتی که رئیس‌جمهوری می‌تواند از آنها علیه کشورهایی استفاده کند که به تجارت ایران یا تامین تسلیحات برای این کشور کمک می‌کنند.

با این حال، این اقدام احتمالی باید به تصویب مجلس نمایندگان آمریکا برسد؛ روندی که ممکن است دشوار باشد، زیرا بسیاری از دموکرات‌ها و شماری از جمهوری‌خواهان درباره اقدامات تعرفه‌ای این طرح نگرانی دارند.