مقامات ارشد دولت ترامپ در روزهای اخیر در نبرد با ایران ضمن تشدید فشار اقتصادی، کاهش قیمت نفت را به یکی از اهداف اصلی جنگ تبدیل کردهاند. همچنین از قصد خود برای اعمال تحریمهای مالی بیسابقه بر ایران با هدف وادار کردن تهران به بازگشایی تنگه هرمز خبر دادهاند. احتمال تحقق این هدف چقدر است؟
بنابر اعلام مقامات اماراتی، ایران اواخر روز پنجشنبه به دو کشتی متعلق به امارات متحده عربی در تنگه هرمز حمله کرده است. به گفته تحلیلگران، ایران با این حملات میخواهد نشان دهد که تحریمهای اقتصادی بیشتر نمیتواند آن را وادار به عقبنشینی کند و حتی در شرایطی که به نظر میرسد دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا تمایلی به بازگشت به یک جنگ نظامی تمامعیار ندارد، تهران آماده است ابتکار عمل نظامی را در دست بگیرد.
آگهی
آگهی
به گزارش والاستریت ژورنال، در حالی که آقای ترامپ بیش از پیش بر محاصره دریایی بنادر ایران بهعنوان ابزاری برای اعمال فشار مالی بر تهران تکیه میکند، رهبران ایران در تلاشاند نشان دهند که کوتاه نخواهند آمد و تنگه هرمز را تا زمانی بسته نگه خواهند داشت که افزایش قیمت انرژی آمریکا را وادار به عقبنشینی کند.
علی واعظ، معاون مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در «گروه بینالمللی بحران»، گفت: « تهران از هر رویارویی بر سر اینکه کدام طرف زودتر عقبنشینی میکند، یک درس ساده گرفته و آن این است که اگر به اندازه کافی مقاومت کنید، آمریکا اول تغییر مسیر میدهد.»
او افزود: «برای نظامی که معتقد است برای بقای خود میجنگد، تهدیدهای وجودی معمولا عزم آن را بیشتر میکنند، نه اینکه سقفی برای هزینهای که حاضر است برای مقاومت بپردازد تعیین کنند.»
واشنگتن این هفته اعلام کرد که در روزهای آینده محدودیتهای تازهای علیه اقتصاد ایران اعمال خواهد کرد. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا گفت که این اقدامات در کنار محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا، یک «ضربه دوگانه» خواهد بود.
تلاش دو طرف برای وارد کردن خسارت اقتصادی به یکدیگر، آنها را از مسیر دیپلماتیک منتهی به توافق ماه ژوئن دورتر کرده است. در آن توافق، مشروط بر بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مذاکرات جدی بر سر برنامه هستهای برای تهران مشوقهای مالی در نظر گرفته شده بود.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهوری آمریکا روز پنجشنبه در تشریح اولویتهای دولت گفت که «هدف شماره یک» پایین نگه داشتن قیمت انرژی است.
آقای ونس گفت: «و سپس، بدیهی است که هدف شماره دو این است که اطمینان حاصل کنیم ایران هرگز به سلاح هستهای دست پیدا نمیکند. اطمینان دارم که در حال دستیابی به هر دو هدف هستیم.»
کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، نیز روز جمعه گفت: «هر دو هدف برای رئیسجمهوری به یک اندازه اهمیت دارند. به همین دلیل دولت اقدامات زیادی برای حفظ ثبات بازارها انجام داده است، اما اطمینان از اینکه ایران هرگز نمیتواند به سلاح هستهای دست پیدا کند نیز اولویت رئیسجمهوری در ارتباط با درگیری جاری است و او به هر طریقی این موضوع را تا پایان دنبال خواهد کرد.»
آقای ترامپ از آغاز جنگ با ایران اهداف مختلفی را برای این درگیری تعیین کرده است. او در مقطعی از کمک به معترضان ایرانی سخن گفت و سپس بارها بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای تاکید کرد. اما با طولانی و فرسایشی شدن درگیری و در شرایطی که تهران در تنگه هرمز بر جریان جهانی انرژی کنترل پیدا کرده، به نظر میرسد اولویتهای رئیسجمهوری آمریکا تغییر کرده است.
در هفتههای اخیر، بدبینی کاخ سفید نسبت به دستیابی به توافق نهایی هستهای با تهران افزایش یافته است. به گفته مقامات آمریکایی، آقای ترامپ در عوض تمرکز خود را بر تحت فشار قرار دادن اقتصاد آسیبدیده ایران گذاشته است تا جمهوری اسلامی را به توافقی برای بازگشایی آبراه وادار کند. چنین توافقی به او اجازه میدهد پس از اعلام پیروزی در جنگ، از آن عبور کند.
از سوی دیگر، کنترل تنگه هرمز ایران را قادر ساخته است که بدون دادن امتیازی درباره برنامه هستهای، از آمریکا امتیاز بخواهد.
مقامات ایرانی معتقدند زمان به سود آنهاست و مطالبات خود را برای بازگشایی تنگه هرمز افزایش دادهاند. تهران میگوید آمریکا باید جنگ را پایان دهد، محاصره را لغو کند و تحریمهای فلجکننده را کاهش دهد و محدودیتهای اعمالشده بر منابع مالی ایران را برطرف کند.
به گزارش والاستریت ژورنال، اکنون پرسش اصلی این درگیری این است که کدام طرف زیر فشار اقتصادی زودتر کوتاه خواهد آمد.
جنگ لفظی دو طرف روز جمعه نیز شدت گرفت. دونالد ترامپ روز جمعه طی سخنرانی در نیویورک گفت: «پس از اینکه کارمان را در شکست دادن ایران تمام کردیم، ایرانی که بهشدت در حال شکست خوردن است، بهزودی تنگه هرمز را قلمرو ایالات متحده اعلام خواهم کرد.»
ساعاتی بعد یک مقام کاخ سفید گفت که آقای ترامپ شوخی کرده است.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه ایران، در واکنش در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «تنگه هرمز ایرانی بوده، هست و خواهد بود؛ این تنگه فقط ذیل فرمان ایران بسته و باز خواهد شد.»
از سوی دیگر، پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا روز پنجشنبه مدعی شد که نیروی دریایی این کشور میتواند محاصره ایران را برای مدتی نامحدود ادامه دهد.
به گفته مقامات آمریکایی، ارتش ایالات متحده در حال آماده شدن برای جایگزینی ناو هواپیمابر «یواساس آبراهام لینکلن» با «یواساس جورج واشنگتن» در منطقه است.
ایران بارها برای جلوگیری از ورود کشتیهای تجاری به تنگه هرمز به زور متوسل شده است. به گفته تحلیلگران، توانایی تهران برای تشدید نظامی درگیری، گرفتن امتیاز از ایران صرفا از طریق فشار اقتصادی را برای واشنگتن دشوارتر میکند.
تنگه هرمز همچنان تا حد زیادی بسته است و بیشتر کشتیها بدون چراغ سبز ایران حاضر به عبور از آن نیستند. کشتیهایی که عبور میکنند نیز از مسیر شمالی تحت مدیریت تهران استفاده میکنند.
قیمت جهانی نفت در روزهای اخیر در محدوده زیر ۹۰ دلار در هر بشکه نوسان داشته است. جریان انتقال نفت از تنگه همچنان محدود است، اما تولیدکنندگان منطقه توانستهاند مسیرهای جایگزینی در خارج از این گلوگاه پیدا کنند تا صادرات نفت خام خود را ادامه دهند.
با این حال، اختلالات ادامهدار باعث کاهش ذخایر جهانی نفت شده و توانایی بازار برای جذب شوکهای تازه را کاهش داده است.
تحلیلگران شرکت مشاورهای «اوراسیا گروپ» در یادداشتی به مشتریان خود نوشتند: «تنشهای نهفته میان آمریکا و ایران بر سر وضعیت این آبراه، خطر وقوع بحرانی دیگر و بسته شدن دوباره تنگه هرمز را در باقیمانده سال ۲۰۲۶ در سطح نسبتا بالایی نگه خواهد داشت.»
به گزارش والاستریت ژورنال، آقای ترامپ اکنون ترجیح میدهد در آستانه انتخابات میاندورهای، پیامدهای داخلی جنگ را محدود کند و با تشدید فشار اقتصادی بر ایران از بازگشت به جنگی تمامعیار جلوگیری کند.
آقای بسنت روز جمعه از تشدید قریبالوقوع کارزار فشار اقتصادی علیه ایران خبر داد و گفت که اقدامات بیشتری هفته آینده اعلام خواهد شد.
به گفته میعاد ملکی، از مقامهای ارشد سابق وزارت خزانهداری آمریکا که اکنون در بنیاد دفاع از دموکراسیها فعالیت میکند، صادرات نفت ایران از روزانه دو میلیون بشکه پیش از آغاز محاصره در ماه آوریل، اخیرا به نزدیک صفر رسیده است. به گفته او، تهران همچنین روزانه با حدود ۲۹ میلیون لیتر کسری بنزین روبرو است که محاصره مانع جبران آن میشود.
آقای ملکی گفت: «اگر واشنگتن بهروشنی نشان دهد که قرار نیست محاصره طبق جدول زمانیای لغو شود که تهران بتواند صرفا منتظر پایان آن بماند، محاصره میتواند حکومت ایران را به زانو درآورد.»
در حالی که فشار اقتصادی بر ایران رو به افزایش است، جمهوری اسلامی برای تحمل این فشارها در حال حرکت به سوی نوعی «اقتصاد بقا» است. تهران که سالها تحریم را تجربه کرده است، با سهمیهبندی سوخت و برق، محدود کردن ارز خارجی کمیاب و کاهش سرمایهگذاری، بخش بیشتری از بار اقتصادی را به خانوارها منتقل میکند و همزمان واردات ضروری و منابع دولتی را حفظ میکند.
واشنگتن پیشتر نیز در جریان جنگ تلاش کرده بود ایران را وادار به عقبنشینی کند و تنها چند روز پس از دستیابی به یک آتشبس شکننده، محاصره دریایی را اعمال کرد. در آن زمان، برخی مقامات آمریکایی اطمینان داشتند که محاصره ظرف چند هفته ایران را وادار خواهد کرد جنگ را بر اساس شروط واشنگتن پایان دهد.
اما در نهایت آقای ترامپ در ماه ژوئن با توافقی موافقت کرد که بر اساس آن، آمریکا در ازای تعهد ایران به بازگشایی تنگه هرمز و گفتگو درباره برنامه هستهای، محاصره را پایان داد. چند هفته بعد، ایران که به تلاش آمریکا برای هدایت کشتیها از طریق این آبراه اعتراض داشت، بار دیگر حمله به شناورها را از سر گرفت.