سرنگونی هلیکوپتر آمریکایی در تنگه هرمز، معادلات امنیتی منطقه را وارد فاز جدیدی از تقابل نظامی میان تهران و واشنگتن کرد. در حالی که مقامهای وزارت خارجه ایران این حادثه را غیرعمدی و ناشی از سوءتفاهمهای میدانی میدانند، یک نماینده مجلس به یورونیوز گفته شلیک به این بالگرد، تصمیم حاکمیتی بوده است.
پس از حمله ارتش اسرائیل به مقر حزبالله لبنان در حاشیه جنوبی بیروت در روز یکشنبه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز در شامگاه یکشنبه پایگاههای هوایی نواتیم و تلنوف و منطقه اشدود در جنوب تلآویو را هدف حملات موشکیاش قرار داد و این اقدام را پاسخی دانست به نقض آتشبس از سوی اسرائیل؛ آتشبسی که پس از جنگ ۳۹ روزه بین ایران با آمریکا و اسرائیل برقرار شده و از نظر جمهوری اسلامی ایران باید شامل توقف حملات اسرائیل به حزبالله لبنان نیز باشد. اسرائیل نیز در پاسخ به این اقدام سپاه پاسداران، صبح روز دوشنبه مناطقی در تهران و تبریز و استان اصفهان و نیز شرکت پتروشیمی کارون ماهشهر در استان خوزستان را هدف حملات هواییاش قرار داد؛ اقدامی که حمله متقابل و بلافاصله ایران به چند نقطه اسرائیل را در پی داشت و این حملات نیز موجب حمله مجدد نیروی هوایی اسرائیل به اصفهان و ملارد و کهریزک در حوالی ظهر دوشنبه شد.
آگهی
آگهی
این تنش نظامی، ظاهرا موجب افزایش اختلاف نظر دونالد ترامپ، رئیسجمهوری ایالات متحده و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل درباره چگونگی مواجهه با ایران شد. آقای ترامپ روز دوشنبه گفت که به نخستوزیر اسرائیل هشدار داده است که در صورت تشدید تنشها، اسرائیل ممکن است خود را در برابر ایران تنها ببیند.
تماس ترامپ با همسر نتانیاهو
همچنین روزنامه «القدس العربی» به نقل از رونی مانا، تاجر صهیونیست که از نزدیکان خانواده بنیامین نتانیاهو است، اعلام کرد که دونالد ترامپ روز دوشنبه از طریق تماس با همسر بنیامین نتانیاهو، او را تحت فشار قرار داده تا از حمله به بیروت جلوگیری کند. مطابق گزارش این روزنامه، رونی مانا در پیامی در شبکههای اجتماعی نوشت که منابعی در کاخ سفید به او گفتهاند ترامپ با سارا نتانیاهو تماس گرفته و هشدار داده است که در صورت بیتوجهی نتانیاهو به درخواست واشنگتن برای توقف حمله به بیروت، او را راهی زندان، پسرش را از آمریکا اخراج و داراییهای خانواده را در ایالات متحده مسدود خواهد کرد.
تهدید به زندانیکردن نتانیاهو، در واقع اشارهای است به درخواست دونالد ترامپ از اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهوری اسرائیل برای عفو نتانیاهو پیش از صدور هر گونه حکم در پرونده مرتبط با اتهام فساد مالی نتانیاهو؛ درخواستی که نوعی فشار سیاسی خارجی بر دستگاه قضایی اسرائیل است و پسگرفتن آن از سوی دونالد ترامپ، موقعیت سیاسی نتانیاهو را در داخل اسرائیل، خطیرتر از قبل میکند.
در شرایطی که حمله اسرائیل به بیروت در روز یکشنبه و و حملههای متقابل ایران و اسرائیل به یکدیگر در روز دوشنبه هفته جاری، رابطه ترامپ و نتانیاهو بیش از پیش به تنش لفظی کشاند، روز سهشنبه دونالد ترامپ به نقل از فرماندهی مرکزی نیروهای آمریکایی در منطقه موسوم به سنتکام اعلام کرد که ایران یک فروند هلیکوپتر آپاچی ایالات متحده را بر فراز تنگه هرمز سرنگون کرده است.
آیا جریان مخالف مذاکره مسئول سقوط هلیکوپتر آمریکایی است
در بامداد چهارشنبه بیستم خرداد ایالات متحده به تلافی سقوط هلیکوپتر فوقپیشرفتهاش به نقاط متعددی از استان هرمزگان ایران حمله هوایی کرد و ایران نیز با حمله موشکی به پایگاههای آمریکا در اردن و بحرین به حمله آمریکا پاسخ داد. این حملات متقابل در بامداد امروز پنجشنبه ۲۱ خرداد نیز ادامه یافت و در شرایط کنونی، شاید مهمترین سوال این باشد که چرا جمهوری اسلامی ایران پس از مخالفت شدید ترامپ با اقدامات نظامی اسرائیل علیه حزبالله لبنان و ایران در اوایل هفته جاری، با ساقطکردن هلیکوپتر آمریکا در تنگه هرمز، ایالات متحده را هم به اقدام نظامی علیه خودش واداشت و شکاف پدیدآمده بین ترامپ و نتانیاهو را پر کرد؟
علی افشاری، تحلیلگر سیاسی مسائل ایران، درباره سرنگونی هلیکوپتر آمریکایی در تنگه هرمز به یورونیوز گفت: «البته جمهوری اسلامی هنوز رسما مسئولیت سرنگونی این هلیکوپتر را قبول نکرده و همین هم ابهام ایجاد میکند که آیا در بلوک قدرت جمهوری اسلامی، جریان مخالف مذاکره چنین اقدامی را انجام داده است یا اینکه این اقدام محصول ساختار جدید غیرمتمرکز و افقی فرماندهی نظامی ایران بوده. یعنی یک فرمانده میدانی، به تشخیص خودش این کار را انجام داده و کل سیستم را با مشکل مواجه کرده؟»
صدور فرمان آتش به اختیار در مواقع خاص؛ زدن هلیکوپتر آمریکا تصمیم حکومت بود
یکی از معاونین وزیر خارجه جمهوری اسلامی روز سهشنبه در گفتوگو با شبکه خبری الجزیره گفت: «هیچگونه "اقدام عمدی" از سوی ایران برای هدف قرار دادن بالگرد آمریکایی در تنگه هرمز صورت نگرفته است.» این مقام ایرانی همچنین بر «عدم برنامهریزی ایران برای چنین اقدامی» تاکید کرد و افزود: «با توجه به فضای متشنج و نظامی حاکم بر تنگه هرمز، احتمال وقوع چنین حوادثی بهصورت غیرعمدی و ناشی از سوءتفاهمهای میدانی وجود دارد.»
اما احمدی بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران، سقوط هلیکوپتر آمریکایی در تنگه هرمز را نه اقدامی غیرعمدی و نه عملی خودسرانه از سوی جریان مخالف مذاکرات ایران و آمریکا در ساختار قدرت سیاسی ایران میداند. این نماینده مجلس ایران درباره این واقعه به یورونیوز گفت: «وقتی آمریکا وارد تنگه هرمز میشود تا مدیریت این تنگه را از دست ایران خارج کند، دیگر برای ما چند و چون رابطه آمریکا و اسرائیل مهم نیست؛ تنگه هرمز برای ما اهمیت دارد. زدن هلیکوپتر آمریکا تصمیم حکومت بوده. در تنگه هرمز هر شب درگیریهای مختصری وجود دارد که همه آنها رسانهای نمیشود تا آتشبس حفظ شود. من اطلاع دارم که دستور صادر شده است که هر وقت آمریکاییها خواستند مدیریت ایران بر تنگه هرمز را مخدوش کنند، نیروهای ما به صورت آتشبهاختیار نیروهای آمریکایی را بزنند.»
عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس: در جنگ دست بالا با ایران است
آقای بخشایش اردستانی در پاسخ به این پرسش که «آیا زدن هلیکوپتر آمریکایی به سود اسرائیل نشده است، چونکه ترامپ را که مخالف حمله اخیر اسرائیل به ایران بود، به این نتیجه رساند که آمریکا هم باید به ایران حمله کند؟» گفت: «نه، چون در جنگ دست بالا با ایران است اما در مذاکره، آمریکا دست بالا را دارد. با این حال ایران و آمریکا وارد جنگ تمامعیار نمیشوند چون نمیخواهند آتشبس به کلی از بین برود. آمریکا اقدامهای ایذایی خودشان را در تنگه هرمز دنبال میکنند تا نیروهای نظامی ایران دچار فرسایش شوند ولی ایران هم با جدیت جواب آمریکا را میدهد.»
مقدمه احتمالی یک «طرح بزرگتر»
علی افشاری هم اقدام نظامی اخیر آمریکا در جنوب ایران را مقدمه احتمالی یک «طرح بزرگتر» دانست و گفت: «دولت ترامپ واکنش نسبتا سنگینی به سقوط هلیکوپتر آمریکایی نشان داد و دوباره تاسیسات پدافندی ایران در بخشهای مختلف خلیج فارس را مورد حمله قرار داد که خود این اقدام هم میتواند بخشی از یک طرح بزرگتر باشد. یعنی آنها مدام در حال ضعیفتر کردن استحکامات دفاعی ایران در منطقه خلیج فارساند تا شاید بعدا بخواهند نیروی زمینیشان را وارد کنند یا آن مناطق را تسخیر کنند یا پروژههای دیگری را اجرا کنند.»
ترامپ برای رسیدن به توافق جدی است ولی ممکن است به آن نرسد
در اوایل هفته جاری، دونالد ترامپ اعلام کرد که توافق ایران و آمریکا ظرف دو یا سه روز آینده امضا میشود ولی الان پس از درگیری نظامی بین دو کشور، سرنوشت توافقی که به قول ترامپ در دسترس بود، در هالهای از ابهام قرار دارد.
اینکه آیا ترامپ با وجود این زد و خورد نظامی همچنان خواهان توافق است یا نه، سوالی است که کوروش احمدی دیپلمات پیشین ایران در سازمان ملل متحد در پاسخ به آن میگوید: «فکر میکنم ترامپ برای رسیدن به توافق جدی است ولی ممکن است به آن نرسد؛ چون معلوم نیست که خواستههای ترامپ و خواستههای جمهوری اسلامی با یکدیگر جمع میشوند یا نه. پیشتر هم دو بار جنگ شده ولی ترامپ دوباره به میز مذاکره برگشت. بنابراین باوجود درگیری اخیر، به نظرم ترامپ همچنان پیگیر توافق با ایران خواهد بود.» آقای احمدی اختلاف ترامپ و نتانیاهو را نه جنگ زرگری بلکه اختلافی واقعی میداند ولی میگوید: «حتی اگر اختلاف ترامپ و نتانیاهو برطرف شود و آمریکا و اسرائیل دوباره با هم به ایران حمله کنند، تجربه جنگ دوازده روزه و جنگ سیونه روزه به سود آنها نیست. آیا این دو کشور با برپایی جنگی جدید علیه ایران، میتوانند به اهدافشان برسند؟ آیا نتانیاهو در غزه موفق شد حاکمیت حماس را به کلی نابود کند؟ حماس همچنان کنترل آن بخش از غزه را که ارتش اسرائیل در آنجا حضور ندارد، در دست دارد. در ایران هم میتوانند تمام زیرساختها را بزنند ولی حکومت را از این طریق نمیتوانند سرنگون کنند. چنین چیزی در غزه تجربه شده. نتانیاهو این ایده را به ترامپ فروخت که اگر رهبر ایران و مقامهای عالیرتبه سیاسی و نظامی را بزنند، حکومت ایران فرومیپاشد ولی ترامپ عملا نادرستی این ایده را تجربه کرد؛ بنابراین حتی اگر در نهایت توافقی هم حاصل نشود، معلوم نیست ترامپ بخواهد دوباره یک جنگ فراگیر را آغاز کند. شاید هم چنین کاری بکند ولی با توجه به تجربه دو جنگ قبلی، چنین احتمالی بسیار کاهش یافته است.»
توافق ایران و آمریکا؛ خیلی دور، خیلی نزدیک
علی افشاری نیز درباره چشمانداز پیش رو پس از درگیریهای اخیر ایران با اسرائیل و آمریکا گفت: «وضعیت کنونی دال بر این است که توافق بین ایران و آمریکا از یکسو نزدیک است و از سوی دیگر دور. البته ترامپ روز چهارشنبه برخوردی منفی با احتمال حصول توافق داشت و جمهوری اسلامی را مسئول تضعیف چنین احتمالی دانست. اما گزینه بازگشت به جنگ نیز با همان چالشهایی مواجه است که ترامپ را به پذیرش آتشبس موقت کشاند. در مجموع به نظر میرسد اعتماد به نفس جمهوری اسلامی نسبت به جنگ ۳۹ روزه بیشتر شده و توانایی موشکیاش هم تغییر چندانی نکرده اما نقطهضعف اصلی جمهوری اسلامی، کماکان مساله اقتصاد است. وضع اقتصادی ایران مدام دارد بدتر میشود و هر چه این وضع ادامه پیدا کند، تابآوری جامعه هم کاهش پیدا میکند؛ بنابراین پنجره زمانی محدودی برای جمهوری اسلامی وجود دارد.»
درگیری نظامی اخیر بین ایران و اسرائیل به سود ایران بود
آقای افشاری نتایج درگیری نظامی اخیر بین ایران و اسرائیل را نیز در مجموع به سود ایران دانست و در توضیح نظرش به یورونیوز گفت: «به نظرم نتیجه جنگ ۲۴ ساعته با اسرائیل، به طور نسبی به نفع جمهوری اسلامی بوده. یعنی جمهوری اسلامی اراده و توانش را برای تعریف معادله جدید بازدارندگی در مواجهه با اسرائیل نشان داد. این امر بیسابقهای است. یعنی پیش از این هیچ گاه شاهد این نبودیم که جمهوری اسلامی ابتدا به ساکن حملهای را علیه اسرائیل انجام دهد. جمهوری اسلامی با این کارش کوشید تا محدودیتی را برای حملات اسرائیل علیه لبنان ایجاد کند. طبیعی است این اقدام با دکترین امنیتی تهاجمی اسرائیل سازگار نیست. اسرائیل به راحتی به چنین چیزی تن نخواهند داد. اما به طور کلی باید گفت درگیری نظامی اخیر، در کوتاهمدت به نفع جمهوری اسلامی شده و نشان داد که در محاسبات تهران، دیگر آن محافظهکاری و مصلحتاندیشی سابق برقرار نیست و ایران به راحتی میتواند به سمت اقدام پرریسک حرکت کند. از طرف دیگر، حزبالله لبنان هم در جنگ ۳۹ روزه و پس از آن، نشان داده که وضعش بعد از اتفجار پیجرها و ترور سید حسن نصرالله و دیگر رهبران ارشدش، به طور نسبی بهتر شده. از یکسو توانسته در حوزه زمینی با اسرائیل هماوردی داشته باشد، از سوی دیگر اسرائیل نتوانسته ضربات سنگینی به حزبالله بزند. بنابراین در شرایط فعلی، جبهه مقاومت به طور نسبی وضع بهتری پیدا کرده و اگر این وضع تثبیت شود، میتوان گفت که اسرائیل تقریبا نقطه اوج دوره فرصتسازیِ ناشی از عملیات ۷ اکتبر را رد کرده. یعنی از حیث کسب قدرت در خاورمیانه، اسرائیل روندی را پس از عملیات ۷ اکتبر آغاز کرد که الان دیگر به نظر میرسد از نقطه اوج آن روند عبور کرده و این قدرتیابی، دیگر بیشتر نخواهد شد.»